Skip to main content

Full text of "Delphin classics"

See other formats




A 
A 





4 



i;V.T'^V" 



■* V IE V3 *;^i''.'*i' 



-1-1.1 



^v^- 






■.4tIt»' 



m 






f)t 






w 



WK/'- 



, w w w - • 



:;;-2*?K;i>- 



ai^ 



ilV;> 



tr 



^A" 



&/1 



'-.; * V ^ V V » V , 




i'*'*'.- w 



r^JtSti 



.t^?:;vi?S'^yAyv.v^' 



iv : J ' , V » 1, f 



Lj* 









1 1 ilT 






n 



i 



REESE LIBRARY 



' UNIVERSITY OF CALIFORNIA. 

\ 

%eceived TVXXK/^^ "^"T \ iSq^. 



Accessions 




Southern Branch 
of the 

University of California 

Los Angeles 

Form L 1 

C\OS 



.This book is DUE on the last date stamped below 



I 



Form L-9-15m-8,'26 



VALERII MAXIMI 

FACTORUM DICTORUMQUE 

MEMORABILIUM 

LIBRI NOVEM. 



VOL. in. 



Delph.et Vur. Chm. Vul. IMirx. 



Digitized by tine Internet Arciiive 

in 2008 witii funding from 

IVIicrosoft Corporation 



Iittp://www.arcliive.org/details/delpliinclassics104valp 



VALERII MAXIMI 

FACTORUM DICTORUMQUE 
MEMORABILIUM 

LIBRI NOVEM 
EX EDITIONE JOANNIS KAPPII 

CUM NOTIS ET INTERPRETATIONE 

IN USUM DELPHINI 

VARUS LECTIONIBUS 

NOTIS VARIORUM 

RECENSU EDITIONUM ET GODICUM 

ET 

INDICE LOCUPLETISSIMO 

ACCURATE RECENSITI. 



VOLUMEN TERTIUM. 



T 



LONDINI: 

CURANTE ET IMPKIMENTE A. J. VALPY, A. M. 

1823. 



1^ Of THc '^r X 
UNIVEESITl 1 



So^l'^l 




hi oS" 

' V, / 04- 

VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 5. 



1025 



pcUare videtur Valerius Liidionum 
infiniam ac vulgarem illam tiirbam, 
quae sa>pius per scenam hinc inde 
transferebantur pro Ludorum occa- 
sione. Hinc translatitia, vel transla- 
tiva dicuntur quascumque vulgaria, 
plebeia, ac vilia : iyKvK\ia Koi aySpaia 
Graecis, nempe ciVcMMi/oranea, vel, ut 
ita dicaui, circulatoria. In qua signi- 
ficatione translativa officia vulgaria 
appellat Plinius in Epistolis, et Cice- 
ro Verrina i£. translatitium edictum ; 
quippe non novum, sed aliunde trans- 
latum, ut auctor Paedianus. Pighius. 

Translatuni] Pighius exponit Lu- 
dionum infimam et vulgarem illani 
turbaui. Lipsius legit, Translaticium, 
id est, receptum et crebrum, cui paene 
adsentior. Hinc Phzedro, fabularum 
>Esopicaruni interpret!, lucem facio, 
lib. V. Fab. 7. ' Aulaco misso, devo- 
lutis tonitribus, Di sunt locuti more 
translatitio.' More translatitio, id 
est, more in Fabulis sen Conicediis 
recepto. Coler. 

M. Scaurus] Plurimum hie ad scenae 
ornatum contulit. Hinc tituhis Var- 
ronianus, De Scenicis Origiuil)us, sive 
Scaurus, quern librum citat Servius 
ad /Eneid. i. CoUr. 

§ 7 Gladialorium munuslOy'xtio G\fi- 
diatorum a re funebri : exemplum ab 
Hetruscis. Atfortasse Hetrusci ipsi 
a Grivcis. Undecunque exemplum, 
causa tamcn et origo Funus. Nam 
quoniam olim animas det'unctorum 
humano sanguine propitiari creditum 
erat, captivos vel alto ingenio servos 
niercati in exsequiis inimolabant. 
Postea placuit impietatem voluptate 
adumbrare : itaque quos paraverant, 
armis quibus tunc et qualiter pote- 
rant eruditos, mox edicto die feiia- 
rum, apud tumulos erogabant. Ha;c 
mnneris origo. Atque Gladiatores 
illi a busti cincribus Busluar'u dicli. 
Lipsius. 

Gladiatorium mnnus] \n\go,gladiaio- 

rurUf quod gladiatoriutn Livio aliisqiie 

dicitur; non enim giadiatorum niii- 

Dclph.ctVav.Clas. Val. 



nus illud erat, sed ejus qui gladiatores 
pugnantes populo exhibebat. Pigh. 

In foro Boario] Vide supra lib. i. 
cap. 6. § 5. 

M. et D. Bruti'] Florns tantum < De- 
ciuni ' nominat, in Epitome : ' De- 
cius Junius Brutus in iionorem de- 
functi patris munus gladiatorium edi- 
dit primus.' Colerus. 

M. et Deciusfilii Bruti] Malo ex V. 
C. M. et D. Junii Bruti; atque is 
modus scribendi antiquus. Quo loco 
et praenoraen consulis Ful vii est corri- 
gendum, sicut in Annalibus docui. 
Pighius. 

Athletarum] Athletae sunt, qui ia- 
certis et brachiis inter se luctantur. 
Vide Mercurialera de Arte Gymnas- 
tica. 

Cap. V. §1 5<a(Mam aurafam] Nam 
M. Acilius in hoiiorem patris sui Gla- 
brionissfatuam erexit,qui Antiochum 
regem Pliilippo juvante ex Asia pe- 
pulit ; idem etiara iEtolos vicit, et ad 
Iionorem victoriarum, quas prosecu- 
tus erat, nunc pellendo ex Asia An- 
tiochum, nunc iEtolos subigendo, 
statuam erexit : nee enim aureas 
unquam statuae erectae fuerant his, 
qui rem bene gessissent. Oliver. 

Mde Pidatis] Nunc S. Salvatoris 
de Pietate. Julius Obsequens ponit 
in Circo Flaminio, Victor in foro ho- 
litorio, Plinius eo loco, ubi postea 
theatrum Marcelli fuit. Unius loci 
varia desiguatio, ab adjacentium lo- 
corum vicinitate sumpta. Aliquando 
eodeni in loco career plebis fuit, in 
quo cum filia matrem vinctam suis 
ubcribus aluisset, impunitas illi con- 
cessa, et locus Pictatis nuniini dicatus 
est. G. Fabritius. 

M. Bahio'] Contigit A. U. dlxu. 

Ipse dedicavit, quia pater compos ro/i] 
Hie denuo plagam inflixit Valeric 
librarioruni ignorantia, quam ex Li. 
vio, at(]ue Cauipensis exeniplaris 
schoiiolis ita sanandam arbitror : 
ipse dedicatit, quia pater compos voti 
/actus. Sic enim Livius : ' Qua; pri- 
Max. 3 T 



1026 



NOTiE VARIORUM IN 



ma omnium in Italia est statuaaurata, 
patri Glabrioni posuit. Is erat, qui 
earn voverat, quo die cum rege An- 
tiocho ad Tliermopylas pugnasset.' 
Pighius. 

Apud Thermopylas'] Tiiermopylae 
sunt angustiae quaedam CEtae, ut vult 
Strabo lib. ix. in descriptione montis 
CEtae, quBE Graeciam eo pacto dividit, 
quo Apenninus Italiam. Dicitenim : 
' Hi vero CEtam montem possidebant : 
mens ipse ab oriente ac Thermopylis 
in occidentem usque sinum Ambra- 
cium se exteudit, quodam etiam modo 
per lineas rectas mens iste montanam 
scindit regionem, a Parnasso usque 
ad Pindum, Barbaresque superjacen- 
tes. Istius pars una vergens in Tlier- 
mopylas CEta vocatur, longitudinis 
ad stadia cc. asperitatis et celsitudi- 
nis non mediocris. Longe autem ex- 
cellentissimns ad Thermopylarum 
tractum ; ibi ei cacumen attollitur, et 
in rupes acutas, praeruptas, praeci- 
pitesque finitur ; parvum et angustum 
viatoribusa littore Locros peteutibus, 
et ex Thessalia derelinquit transitum : 
pylas, id est, portas, et angustias 
vocitant atque Tliermopylas. Sunt 
enim ibi prope thermae, id est, calidae 
aquae raagno in honore, ut Herculi 
consecratae.' Livius vero lib. v. de 
Bello Macedonico dicit moiitem esse 
longissimum, qui mediam ita Grae- 
ciam dividit, sicut Apenninus suo 
dorso scindit Italiam. 

§ 2 Jus cimle] Hoc etiam Livius 
narrat ab urbe conditalib. ix. dicens : 
' Cn. Flavius jus civile in penetralibus 
repositum vulgavit, Fastos in albo 
posuit, ut quando cum populo agi 
liceret, sciri posset.' Gellius ex 
Pisonis Annalibus: ' Cn. inquit, Fla- 
vius, patre libertino natus, scriptum 
faciebat ; isque eo tempore aedili 
curuli apparebat,quo tempore aediles 
surrogabantur, eumque pro tribu 
jedilem curulem renunciarunt : at 
aedilis, qui comitia babebat, negat ac- 
cipere, ueque sibi placere, qui scrip- 



tum faceret euro aedilem fieri. Cn. 
Flavius Annii filius dicitur tabulas 
posuisse ; scriptu sese abdicasse : 
isque aedilis curulisfactns est. Idem 
Cn. Flavius Annii filius dicitur ad 
collegam venisse visere aegrotnm ; et, 
in conclave postquam introivit, ado- 
lescentes ibi complures nobiles sede- 
bant, contemnentes eum : assurgere 
ei nemo voluit. Cn. Flavius Annii 
filius id arrisisse dicitur, sellanique 
curulem jussit sibi afferri, earn in 
limine apposuit, ne quis illorum exire 
posset, utique ii cranes inviti vide- 
rent sese in sella curuli sedentem.' 
Oliver. 

Cn. Flavms, Sfc.'] Ita JC. L. ii. de 
Orig. Jiir. (j 6. Omnium tamen liarum 
et interpretandi scientia et Actiones 
apud Collegium Pontificura erant : 
ex quibus constitnebantur, qnis quo- 
que anno praeesset privatus : et popu- 
lus prope centum annis hac consuetu- 
diue usus est. Postea cum Appius 
Claudius proposulsset, et ad formam 
redigisset has Actiones, Cn. Flavius 
scriba ejus, libertiui filius, subreptum 
libriim populo tradidit ; et adeo gra- 
tum fuit id munus populo, ut Tribu- 
nus plebis fieret, et Senator, et iEdi- 
lis curulis. 

Et scriba] An ^Edilitius ? fortassis ; 
nam et ^diles sues scribas aeque ac 
Praetores et Consuleshabebanl. Piso 
in Annalibus Cn. Flavium Annii fili- 
um, eumque ait, scriptum fecisse 
phrasi antiquaria. Scribam Lucillius 
' Scriptuarium ' appellat apud Noni- 
um, si bene memini. Coler. 

Fastos'] Fasti libri erant, in quibus 
continebantur dies quibus cum po- 
pulo agi liceret, ef quibus non lice- 
ret : sed a potiori denominati sunt, 
scilicet a fando ; nam dies quibus 
cum populo fiari licebat, fasti ; quibus 
vero non, nefasti. Cicero pro Mu- 
raena : ' Fastos,' inquit, ' vulgus non 
habebat : erant in magna potentia, 
qui consulebantur, a quibus etiam 
diestauquam a Chaldaeis petebantur: 



VALERII MAXIMI LIH. II. CAP. 5. 



1027 



inventus est scriba Cnens Flavius, 
qui coruicum oculos confixerit, et 
singulis diebus ediscendos fastos 
populo proposuerit.' Plinius lib. 
XXXIII. ' Frequentior auteni usus 
annulorum uon ante Cneum Flavium 
deprehenditur. Hie nanique publi- 
catis diebus fastis, quos populus a 
paucis principum quotidie petebat, 
tantam gratiara plebis adeptus est ; 
alioqui libertino patre genitus, et ipse 
Appii Cffici scriba, cujus hortatu 
excepeiat eos dies consultando assi- 
due sagaci ingenio, promulgaverat- 
que ; ut iEdilis cuiulis crearetur cum 
Q. Anitio Praenestino, qui paucis 
ante diebus liostis fuerat, praeteritis 
C. Petilioet Domitio, quorum patres 
Consules fuerant. Addituni Flavio, 
ut simul tribunus plebis esset, quo 
facto tanta Senatus indignatione exar- 
sit, ut annulos ab eo abjectos fiiisse, 
in aiitiquissimis leperiaturannalibus.' 
Oliver. 

Sellum curuleni] Sella ciirulis ap- 
pellatur vel a Curibus civitate Sabi- 
noruni, unde hoc genus tiactum est a 
Romanis, sicutet toga prsetexta; vel 
quia sella; ilii rotae subjectje essent, 
ut in quamcumque partem civitatis 
vehi et impelli posset. Nam quia 
jurisdictionem habebant, et civitas 
magna erat, ideo niultis in locisjura 
dare cogebantur. Idem, 

§ 3 Veneficii] Livius quoque lib. 
VIII. ' Cum primores,' inquit, ' civi- 
tatis similibus morbis eodem ferme 
oinnes eventu morerentur, ancilla 
qua.>dam ad Q. Fabium Maximum JE- 
dilem curulem indicaturam se causam 
publicae pestis professa est, si ab eo 
sibi fides data esset, baud futurum 
iioxae indicium. Fabius confestim 
rem ad (Consules, Consules ad Sena- 
turn referunt ; consensuque ordinis 
fides indici data. Turn patcfactum 
est, muliebri fraude urbem premi, 
muiieresque ea venena coquere ; et 
si se sequi extemplo velint, manifesto 
deprehendi posse. Secuti indicem, 



et coquentes quasdam medicamenta 
et recondita alia invenerunt. Quibus 
in forum delatis, et viginti matronis, 
apud quas deprehensa eraut, per via- 
torem accitis, duae ex eis Cornelia ac 
Servilia patritiae utraque gentis, cum 
ea medicamenta salubria esse con- 
tenderent, ab confutante indice bibe- 
re jussae, ut se falsum commcntara 
arguerent; spatio ad colloquendum 
sumpto, quum summoto populo in 
conspectu omnium rem ad CiEteras 
retulissent, baud abnuentibus et illis 
bibere, epoto medicamento, suamet 
ipsa? fraude omnes interierunt. Com- 
preheusae extemplo erant coniites, 
magnum numeruni matronarum indi- 
carunt : ex quibus ad centum septu- 
aginta damnatae ; neque de Veneficiis 
ante earn diem Roniae quaesitum est.' 
Oliver. 

Pars capitaW] Centum et septua- 
ginta fuerunt capitali supplicio affec- 
tae propter adniissum scelus, et liaa 
potissimum fuere pauperes ; aliarum 
vero pa-na permissa fuit earuni mari= 
tis, propter infamiam et dedecus. 
Oliver. 

Centum septuaginta] Orosius am- 
pliorem nunierum coUigit, nimiruni 
380. hie quidem duplo major. Au- 
gustin. de Civ. Dei lib. iii. cap. 17. 
super fidem multas fuisse scribit. 
Colcrus. 

§4 Tihicinum quoque collegium'] Livi- 
us : ' Tibicines,' inquit, * quia prohibit! 
a proximis censoribus eraut in aede 
Jovis vesci, quod traditum antiquitus 
erat, aegre passi, Tybur uno agmine 
abierunt, adeo ut nemo in urbe esset, 
qui sacrifices praecineret. Ejus rei 
religio tenuit Senatum, legates Tybur 
miserunt, ut darent operam, ut hi 
homines Romanis restituerentur. Ty- 
burtini benigne polliciti primum ac- 
citos eos in curiam, hortati sunt, ut 
reverterentur Romam. Postquam 
impelli nequibant, consilio baud ab> 
horrentc ab ingeniis honiinum eos 
aggrediuntur : die festo, alii alios per 



1028 



NOTyi; VARIORUM IN 



speciem celebrandarum cantu epiila- 
rum causa invitant, et vino, ciijus avi- 
dumferme hoc genus est,oneratos so- 
piunt : atqiie ita in plaustra somno 
vinctos conjiciunt ac Roniam depor- 
tant: ncc prins sensere, quam plaiis- 
tris in foro reliclis, plenos crapulae eos 
lux oppressit. Tunc concursus popuii 
factus estjinipetratoqiie ut raanerent, 
datura ut tiiduum quotannis ornati 
cum cantu, atque iiac quae niininie 
solennis est licentia, per nrbeni ve- 
herentur: restitutumque in aede ves- 
cendi jus iis, quisacris praecinerent.' 
De tibicine Ovid. Fast. vi. ' Cur va- 
gus incedit tota tibicen in Urbe ? 
Quid sibi persouae, quid toga longa 
Tolunt ?' Oliver. 

Privalasqueferias] Praeter publicas 
ferias, erant quoque piivatae feria? 
singularnni faniiliarum. Publicae au- 
tem aut erant statae, quae stato tem- 
pore redibant; Conceptivae, quae 
quotannis a Magistratibus vel Sacer- 
dotibus concipiebantur, in dies vel 
certos vel etiani incertos ; Impera- 
tivae, qu£e pro re nata icdicebantur, 
denique nundinae, cum mercis causa 
conveniebant. Vide Macrobium lib. 
I. cap. 16. Vide Ovid, et ad eum 
locum Neapolis commentaria. 

Tihur'\ Civitas in Sabinis Stepha- 
no, decinio sexto ab Urbe lapide. 

Honos pristbius'] Ut nimirum tibi- 
ciues iterum in aede Jovis vesceren- 
tur. 

§ 5 Prandere] Hinc apparet etiam 
prandia antiquis in usu fuisse. 

Mola] Ovidius de Fastis hoc idem 
ostendit, dicens : ' Ante Deos homini 
quod conciliare valebat, Far erat, et 
puri lucidamica salis.' 

Mola, qucE vocabatur'] Editio Vene- 
ta, qu(E vacatur : melius ; nam et Va- 
lerii a;vo mola dicebatur. Glossari- 
um : Molce salsa, Kpidal ire(ppvyix4vai. 

Farre] Adoreum juxtaPliuium ve- 
teres appellaverc. Diftert ab Halica. 
Far enim antiquissimis temporibus iu 
usu, Halica receutioris usus, ut tes- 



tantur Plin. lib. xxii. c. 25. Idem 
ostendit Galen, lib. ii. de Compos. 
Medic. Aetius, alii. 

Et puUis] Nam in cavea pulli ser- 
vabantur : et quum bellura cum hos- 
tibus committere vellent, primum 
auspicia capiebant objecta pulte, 
quam si sumpsissent, ut pars humum 
caderet, bonum erat auspicium ; si 
respuissent, Diis non placere dice- 
bant id bellum suscipi. Oliver. 

Libamentis] Libare proprie est par- 
tem et primitias Diis fundere. A€»/3eij' 
Graece, Latine significat fundere. 
Quia primam partem libantes in ig- 
nem quasi primitias fundentes se Diis 
sacrificare dicebant. Oliver. 

§ 6 Febrem] ^Edificia mnlta habuit 
Palatinus mons, quorum ne ruinas 
quidem per vineta, quae ibi consita 
sunt, discernere licet: in eo fanum 
Febris situm fuisse, constat ex Val. 
Max.et ex Cicerone: ' lllud,' inquit, 
' profecto confiteamini, longe aliter 
rem se habere atque hominum opinio 
sit ; eos enim qui Dii appeilantur, 
rerum naturas esse, non figuras Deo- 
rum. Qui tantus error fuit, ut per- 
niciosis etiam rebus non nomen tan- 
tum Deorum tribueretur, sed etiam 
sacra coustituerentur. Febris enim 
fanum in Palatio videmus.' Et Plin. 
* Ideoque etiam Febri fanum in Pala- 
tio dicatum est.' Aram quoque ejus- 
dem Febris, aedemque Larum, et Cu- 
riam Salionini, in qua cum ilagrasset, 
inventus est lituus Romuli illaesns, in 
Palatio fuisse, idem Cicero testatur. 
IHarlianus. 

Area Marianorum monumenlorurn] 
Trophaea Marii Cimbrico bello parta, 
quae a Sylla disjecta, et a Cassare 
Dictatore instaurata esse commemo- 
rat Suetonius, a dextra viae Prae- 
nestinae, propeque D. Juliani aedem 
extant. Quse tametsi mutilata, ta- 
men horum in altero thoracem cum 
clypeis, juvenisque captivi simula- 
crum brachiis post tergum revinctis, 
in altero vero varia belli iustrumenta 



VALERII MAXIMI LIB. II, CAP. G. 



10-29 



adhiic cernuntnr. Marl. 

JEstus] Corporis et animi. 

Cap. VI. (j 1 Sparlana ciritas] Adeo 
Spartani liixurice contemptores et 
laboris patientes fiiere, ut etiam vir- 
ginibus eoriim, teste Cicerone lib. ii. 
Tusc. Qiiaast. magis palaestrae piilvis, 
veraticus labor, et militia in studiis 
fuerit, quani fertilitas filioriim. 

Lycurgi^ Optima? et cordatie fiiere 
illius leges, adeo ut tota Resp. Lace- 
daemoniorum virtutis exemplar fue- 
rit. Nullee divitiae, nisi in quantum 
natura desiderabat, aptid illos in pre- 
tio fucrunt, avaritia multorum malo- 
riim mater exscindebatiir. Usiis anri 
et argenti, qui pessimas ut phirimnni 
artes mortales docuit, lege vetitns. 
A'ilcs nummi ferrei, quantum utilitas 
postnlabat, cusi sunt. Ita luxnria, 
omnisqwe avaritia, et opum et auri 
finiosa ciipido ejecta est Reip. Bene 
erat iis quibus Dens obtulerat parca 
quod satis estmann. Plerasque Resp. 
nimis seciinda fortnna, nimiae divitiae 
pessum dedere. Inde cnnctae fere 
scelcrum causae, inde mollities ani- 
nium enervavit, praecipiti via in sin- 
gula fere vitia transcursnm, eversa 
niilitaris disciplina, leges conculcatae. 
Tanla continentia Laconum Respub. 
octingentos annos stetit. Vide Xe- 
nopbonteni de Rep. Lacedajmon. et 
Thysii memorabilia, ubide Republica 
Lacedaemoniorum agit, 

Aliquandiu] Per quingentos annos 
et amplius se ab Asia abstinuerunt, 
continenterviventeslegibusnunquam 
mutatis. Cic. in Orat. pro L. Flacco : 
' I/dcedaemonii,' inquit, ' soli toto 
orbe terrarnm septingentos annos et 
amplius suis moribus et nunquam 
mutatis legibns vixerunt.' Olifcr. 

Jonn.iJ Herodotus lib. vni.. Plu- 
tarcluis in Tliemist. Ortos autem 
lonas ab Allicniensibus, notiim ex 
Herodoto lib. i. et aliis. lones au- 
tem non ab lone, Xuti fiiio, sed a 
Javan nomen accepcre : unde et 
* laones ' Homero. 



Unguenti, coro7iarumqne'\ Unguento 
non tantum linebant caput; sed eti- 
am pedes, ut ex Athenaco liquet plu- 
ribus locis. De variis idem quoque 
agit unguentis, adeo ut nnicuique 
parti corporis idonea attribuerentur 
unguenta. Nardinum praestantissi- 
mum habebatur. Unde Tibulhis : 
* Illius puro destillent tempora nar- 
do.' Coronis quoque, quae consta- 
bant variis floribus, unguento de- 
libutis ntebantur ad prohibendara 
ebrietatem. lis antem coronis nte- 
bantur, ut scribit Aristoteles, iv to7s 
'Sv/jiiroaiois, everr^piav /c«l a.<pQovlav aivir- 
rSfieuoi Tpo(l>oiv. Sertis autem caput 
et colla amplectebanJnr, pocula cin- 
gebant, etiam ipsa triclinia ornabant. 
Quod eus non fruslra] Corroborat 
exemplo banc opinionem ; nam Pau- 
sanias cum mnltas niagnasque res 
gessisset, ubi se moribus Asiaticis 
dedit, ita corrnptus est, ut consilia 
prodendae patriee cum rege Persa- 
rum iniret. Hie Pausanias, cum ad- 
versus Xerxem Persarum regeni opu- 
lentissimum missus, mnltas "atque 
praeclaras inde victorias retulisset, et 
plurimum increment! Lacedaemonio- 
rum adjecisset imperio, sensini vitam 
suam in mores Asiaticos labi permi- 
sit. Deinde eo usque processit res, 
ut cum Xerxe ita conveniret, se illi 
imperium Lacedaemoniorum prodi- 
turum esse, si filiam sibi in matrinio- 
nium dedisset. Id vulgatum cum 
Laceda^moncs rescissent, Pausaniam 
ad se vocatum inedia mori coegerunt. 
Oliver. 

Dlaximis operibus editis] (iui Mar- 
doniimi satrapam natione iMednm, et 
Persarum regis generum, manu for- 
tcm et consilii plenum, cum ducentis 
milibus peditum, et viginti e(|iiitnm, 
hand ita magna manu apud Plata;am 
vicit. Oliver. 

§ 2 Tibice concentu'] Autor bistorise 
Graecae gravissinius Tliucydides La- 
ceda;n)onios sununos bellatores non 
corunum tubarumve signis, sed tibi- 



1030 



NOT^E VARIORUM IN 



arum modulis in preeliis iisos esse re- 
fert : non prorsus ex aliquo ritu reli- 
gioDum, neqne rei divioae gratia, ne- 
qiie etiam ut excilarcntur, atque evi- 
brarentiir aninii, quod cornua, et li- 
tui nioliiintur : sed contra, ut niode- 
ratiores, modulatioresqiie fierent : 
quod tibicinis nunieris temperatur. 
Niliil adeo in congrediendis liostibus, 
atque in principiis praeliorum ad sa- 
lutem, virtntemqne aptius rati, quam 
si permulsi sonis mitioribus, non im- 
niodice ferocirent. Cum procinctae 
igitur classes erant, et instructa acies, 
cceptumque in hosteni progredi, tibi- 
cines inter exercitum positi canere 
incipiebant. Ea tibiae prtecentione 
tranqnilla et venerabili, ad quandam 
quasi niilitaris musicae disciplinam, 
vis et impetus niilitum, ne sparsi, 
dispalatique proruerent, cohlbebatur. 
A. Gellius. 

AjiapcEsti] Anapaestns pes est, qui 
primas duas syllabas breves liabet, 
et ultimara longani. 

§ 3 Inertici] Ocii atque inertise 
publicam apud Athenienses morta- 
lium cordatissimos accusationem fu- 
isse memoriae proditum est. Clean- 
tlies et Menedenuis Philosophi ejus 
rei coram Areopagitis causam dixere. 
Singulis admodum annis elves coram 
judicio se sistebant, rationem reddi- 
turi, cui arti quis se dedisset, quo 
quaestu vltam toleraret. Ita enim 
existimabat sapientissinius populus, 
vilam in actione consistere, ignavum 
pecus a civitatis suae penetralibus 
arcendum. Nihil aeque anlmum spi- 
ritusque obtundit, quam torpida quae- 
dani reraissio. Ager, qui aratro non 
sulcatur, spinas et lolia producit, 
mens huniana, quae non exercetur, 
vitiorum spinas edit. Sicut mare 
mortuum nullis agitatur undis, sed 
vaporibns noxiis continiio aerem infi- 
cit, ita qui ocio velnti sepultus est, 
vitiorum fcetidos eructat vapores, 
qui ipsam animam ex augusto detru- 
dimt solio, et coeuo sue contaminant. 



Ccelum aspice ; in continue niotn est, 
ideoque nulli rautationi obnoxium. 
Exercitatione corpus roboratur, ni- 
mia quies noxia, viscera obstruit, ve- 
nas putrido sanguine implet : ingenii 
quoque exercitatio animum alit : 
cogitationes fovet: nimia quies rn- 
bigine quadam laedit. Thysius, 

E latebris suis'] Quia per otinm in 
occulto vitani agunt; nam proprium 
inertis est in otio et tenebris delites- 
cere. 

§ 4 AreopagusJ Graece "Apeios ird- 
yoSf Martins ricus vel Colliailus, no- 
men, teste Pausania in Atticis,adep- 
tns snum, quod Mars ibi primus, 
Halirrhotio interfecto, judicio se sis- 
tere fiierit coactus. Hie senatns 
Areopagitarum, quem velut alteram 
ancoram populari imperio adhaerere 
voUierat Solon, judicium exercebat 
de caede, vulnere de industria facto, 
de incendio, veneno, si quis eo dato 
neceni attiilisset, et parriridio, lis 
tamen exceptis, qui adulterum depre- 
hensuni cum uxore interfecissent, 
praecipue vero de impietate, sicut 
apparet ex eo quod de Theodoro illo 
Atheo narrat Laertius. Refei t idem 
Socratem ab Areopagitis damnatum, 
quod non eosdem atque civitas Decs 
putaret, et nova niimina inveheret. 
Fuit hapc curia judicnm Atlieniensium 
sita non prorul Acropoli, nempe cir- 
citer irpo7ruA.a;a quae vocant, ut testa- 
tur Pausanias : ideoque Areopagus 
vocata est, quasi Martium collem di- 
cas ; vel quod Marti consecratus 
esset coUis iste, vel quod primus 
Mars, ut fabulantur, caedis causam in 
eo judicio dixisset. Antequam actio 
intenderetur, cogebantur actor et 
reus gravissimo se jurejurando ob- 
stringere, et bis inde caussam orare. 
Judices autem sedebant in diiobus ar- 
genteisscabellis, quorum ununi, teste 
Pausania, contumelia*, alteriim Im- 
pudentiae dicebant, atque ita noctu 
et sub dio sumnio cum silentio audie- 
bant caussas, adempta conciliando- 



VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 6. 



1031 



rum affectunm facilitate, ne jiKjicum 
animus a norma recti deflecteret, ut 
est apud Hermogenem. Inter judi- 
ces, qui nuniero erant novem, erat 
et Reai locus, qui corona, ut ait Pol- 
lux, deposita, judicabat. Atiienaeus 
prodit ex Hyperidis sententia libro 
XIII. si quem in caupona coenasse com- 
perissent, prohibuisse eum ascendere 
in Areopaguui. Eosdem pueruni dam- 
nasse, qui oculos coturnicibus eruc- 
rat, scribit Quinctilianus. Diligenter 
etiam inquirebant, quid ageret Athe- 
niensium unusquisqne, vel quo quaes- 
tu se sustentaret, auctore Valerio. In 
numerum eorum cooptabatur nemo, 
nisi et stemmatenobilis, et perspecta 
virtutc dignus censeretur Graeciae 
totiiis judex, sicut Areopagitico Iso- 
crates prodit. Utruni Solon Scna- 
tum huuc instituerit, dubitant eruditi. 
Etsi enim Plutarcliusaffirmet, exiso- 
crate tamen colligi non potest. Ne- 
que Lacrtius illani institutionis men- 
tionem facit in ejus vita. Sunt qui 
ante Solonem fuisse produnt, sicut 
intelligi potest ex illis, quae deMarte, 
fabulose tamen, proditaleguntur me- 
moriae. Funger. 

§ 5 Periclis] Pericles Orator max- 
imus et Pliilosophus doctissimus fait, 
qui rempublicam Atheniensium qua- 
draginta annis mira quadam pruden- 
tia gubernavit, et iili habitus est 
lionos, ut suo loco dicemus. Oiwer. 

§ C Convktus a patroiio libertus] 
Ex antiquis Grammaticis patet, quod 
Actio 'Airoa-Tatriov patronis esset ad- 
versus libertos, qui patronos non co- 
luissent, aut alios adoptavissent, ea- 
que, quae Icgibus imperantur, non 
praestitissent. Convicti autem liberti 
in servitutem rcvocabantur : sin au- 
tem secundum libertos pronunciatum 
esset, perfecte liberi erant. Judica- 
bantiir autem scrvorum actiones in 
Domiiios, Patrononnn in liberos, 
'Airoaraffiov a contribulibus Patroni, 
sive Domini. Ita Harpocration ct 
Suidas testantur. Ita se habere vc- 



teres Oratores Graeci commemorant, 
Lysias irphs 'Api(rT687]iJ.ou, et Hype- 
rides Kara ArifJ.r}Tpias 'Aitocraaiov. 
Thysius. 

Civeni] Errat hie Valerius, qui ser- 
vos simul cum libertate civitatem 
accepisse existimat. 

§ 7 hide Massilienses] Hi maxima 
fuerunt amicitia pop. Rom. devincti, 
adeo ut cum caeterae civitates a pop. 
Rom. defecissent, hi soli in fide et 
officio permanerent ; quod et tempore 
belli civilis fecerunt. Unde Strabo 
lib. IV. ' Massilienses,' inquit, ' Ro- 
niani populi amicitiam conciliarunt, 
qui cum illis permultum utiles essent, 
magnum ex ipsis susceperunt incre- 
mentum.' Oliver. 

Massiliemes'] Massilia, quas et Ma- 
(TaKia Ptolemaeo et Eustathio, peran- 
tiqua urbs, et non parum olim fortu- 
nata, in littore Galliae ad mare 
mediterraneum posita, origine Grae- 
ca, a profugis ex Ionia Phocaeensibus 
dominatum Persarum aversantibus 
inter barbaros Salyas condita, cum 
Cyrus rerura in Asia potiretur. 

Severitatis custos] Magna Massilien- 
siuni laus, ob quam merito ipsis glori» 
ari liceat. Nee parcius eos Cicero 
laudat, inio vero aliquanto etiam lu- 
culentius, Orat. pro L. Flacco : * Ne- 
que vero te Massilia preetereo, quae 
L. Flaccum militem Quajstoremque 
cognosti ; cujus ego civitatis discipli- 
nam atque gravitatem non solum 
Graeciaj, sed hand scio an cunctis 
gentibus anteponendam jure dicam, 
qua; tam procul a Graconmi omnium 
regionibns, disciplinis linguaque di- 
visa, cum in ultiniis terris cincta Gal- 
lorum gentibus barbariae fluctibus al- 
luatur, sic optimatum consilio gnber- 
natur, ut omnes ejus instituta lau- 
dare facilius possint, (|uam aeninlari.' 
Strabo etiam inter alia prspcipue 
frugalitatem et tenii)erantiam Mas- 
siiicnsium conmicndat, lib. in. Jus- 
tinus lib. xLiv. ' Illic bene instituta 
non teniporum necessitate, sed rccte 



1032 



NOT^ VARIORUM IN 



facicndi consuetudine servantm.' 
Tacitus in Agricola : 'Parvuliis se- 
dem ac magistrani studionim liabtie- 
lat, locum Giaeca comitate et pro- 
vinciali parcinionia mistum.' Mirer 
itaque veliementer de tauta tamque 
saucta civitate Proverbia sublata 
v\eva'ats els MaaiTtXlav. A Plauto eti- 
am ' Mores Massilienses' in ipsis 
Romanae urbis theatris fuere. Quid 
Atlienaeus ? Moa-o-iXjaJrai, inquit, (Btj- 
Kw67](Tav, oi rhv avrhv rols "l^epct tTjs 
fdOjjros (popovvres KScfioy aaxT/l/J-ovovcn 
"yap Sia Trj^ eV xpvxcus fiaXaKiav, Sih rpv- 
tpTjv ywaiKonaOovvTes. Coler. 

In scenam'] Ne vero proI)ati illorum 
mores inquinarentur, prospexere quo- 
que cordatissimi mortales. Itaque 
comoediam omnesque adeo scenicos 
ludos Republ. sua ejecerunt. Vide- 
bant enim, earn esse lasciviae ma- 
trem, nequitise magistrani, omnium- 
que malarum artium administram. 
Ubi quis assuescit audiendis sceleri- 
bus, sceleratus tandem evadit. Fa- 
eillime in mortalium animos irrepunt 
vitia, etiam ea quae quis anteaderise- 
rit. Quia enim eorum imago diu 
menti inliaeret, tandem ipsam arcem 
rationis offuscat, denique etiam su- 
perat. Maxima quidem apud Roma- 
nes Graecosque illorum fnit licentia, 
Roinae tamen etiam actores infames 
habitos constat. Utique Augustinus 
de Civit. Dei lib. ii. cap. 13. artem 
ludicram scenicamque non tantum 
probro habitam docet, sed genus id 
hominum non modo civium numero, 
sed et tribu motos a Censoribus tra- 
didit. Profecto histriones perditis- 
simis fuisse moribus deplorataeque 
nequitiae necesse est, cum in ea 
civitate pro civibus non haberentur, 
cujus tam multa millia hominum 
flagitiosorum cives eraut. Etiam in 
Jure civili expressJe de infauiia sce- 
nicorum leges in tit. ff. de his qui not. 
infam. Thysius. 

Quorum} Scilicet mimorum, hoc est, 
histrionum mores hominum gestu cor- 



poris imitantinm. 

Alimenta] iEruscatores etiam apud 
Romanes vetiti, qui offuciis quibus- 
dam aes ex vulgo corradebant. 

Sine lamentatione, si7ie planctu, Indus 
funeris die} In Manuscript, quasi om- 
nibus siclegitur: sine plarictu luctus 
funeris dies. In Campensi autem : 
lucUis ac funeris dies. Quae tolerabilis 
est lectio ; attamen praefere Cauchia- 
nani : sine planctu luctus funeris die. 
Pigh. 

Sine planctu luctus, funeris die} Con- 
fusa leviter et leniter ordino : sijie 
jdunctu, luctus, funeris die, dotnestico 
sacrijicio, udjectoque necessariorum con- 
vivio finitur. Haec mens, luctumnon 
produci, sed finiri ipso illo funebri 
die. Lipsius. 

Venenurn cicuta temperalum} Cicuta 
venenosa herba est, teste Plin. Nat. 
Hist. lib. XXV. ' Qued Cicuta,' in- 
quit, ' quoque venenum est publica 
Atheniensiuni poena invisa : ad multa 
Hsus non omittendi, semen habet 
noxium,' &c. 

Sexcentis} Usi fuere Massilicnses 
Republ. Aristocratica, quam Opti- 
matum Latini dicunt, eptiniis legibus 
descripta, in quo concilium (<ruv«5/:iioi' 
Strabo nuncupat) erat virorum 600. 
qui quaradiu in vita, tamdiu in ho- 
noremanebant. HosTtfiovxovsyoca- 
bant. Coneilio liuic prfeerant viri 
quindecini quorum munus erat nego- 
cia obvia et mineris niomenti expe- 
dire : et his rursum praesidebanttres, 
qui piurimum poterant. In ordinem 
Tiniuchornm nemo aliegebatur, cuk 
liberi non essent, cujusve pater, avus, 
proaviis cives non fuissent. Legibus 
vivebant louicis, unde oriundi erant, 
in publico prepositis, ut cognitioni- 
bus omnium paterent. Vide Strabo- 
nem. 

§ 8 Quod illam etiam in insula Ceo 
servari animadcerti} Vulgo, Cara. In 
Mss. correctioribus Coeo vel Ceo le- 
gitur, in aliis CItio vel Coo. Diversas 
autem insulas esse Ceos, vel Coeo*, 



VALERII iMAXIMI LIB. II. CAP. G. 



1033 



Chios et Cos, Cosmograplionini oui- 
niiim consensu el demonstratione 
niaiiifestuni est. Ex his Ceon nialiin 
tetrapolim fiiisse : postea duabus lu- 
bibus Coressa Poeessaque mari devo- 
ratis, in duas reliquas Julida, Cai- 
thaeamqiie habitatores earuin nii- 
giasse, Strabo et Flinius tradunt. 
Sed teniere confiinduntiir apud aiic- 
tores tani Gra^cos quam Latinos dic- 
tarinn insulanun noiiiina, idqiie li- 
braiiorum negligentia; ut in Slepha- 
no de Urbibiis : 'lovAls, tt^Ais tV Ko) rrj 
jrfjffcf). Et riivsus, Kapdaia, fiia ttjs eV 
Kif rerpairSKeais- cum uirobique legi 
debeat iv K^y, qneniadniodiim recte 
nouiinant Krftovs populos Menandii- 
ani versus legem sen consuetiidinem 
banc properandze niortispraedicantes. 
Qiios ipsos, quia ad intellectuin Va- 
lerianae biijus historic facinnt, non 
prfctermittam. Leguntur autcm in 
Stephano et Strabone hoc niodo : 
Ka\hv rb Krioji/ v6ixi.jx6v tari ^avia, 'O ju^ 
^vvifxivos ^fjv Ka\S)s ov ^fj KaKcis. Per- 
niittebat autem ilia lex Ceiensum 
uiajores aniiis sexaginta natos dKcoj/^ 
feo-fiat, hoc est, aconito vitam Jinire. 
Sic legendum, non wyoivl^^aQai, ut 
habetiir in Stephano. Pighius. 

lulida] Est hoc oppidum Insulae 
Ceae. 

Tibi quidem, inquit, Sex. Pompei] 
In Mss. ita legitur. De hoc Sex. 
Ponipeio Asiae Procos. vide nostroa 
Annates. Pighius. 

Duas filias et septem nepotum gre- 
gem superstitem relictura, permuto] Ita 
in Winchel. Caucli. et Canipens. 
Vuigo : duas filias et unum nepotum gre- 
gem superstitem relictura permuto. Pri- 
orem lectionem approbo. In Atre- 
batensi quidem et Susiano legitur, 
uno. Pulmanni, et Colonienses co- 
dices numeralem notam 7. liabent, 
quas perperam a librariis in utio vel 
unum niutata est. Pighius. 

Sacrisque domesticis] Ut Diis Pena- 
tibus sacrificia faceret. 
Mercurio] Ideo INIercurio libavit, 



quia dicitur animabus prseesse. Vir- 
gilius lib. IV. * Animas ille evocat 
orco Pallentes, alias sub tristia tar- 
tara niittit.' Est autem Deorura 
nmitius, qui non soluni Diis superis, 
sed inferis quoque niinistrat. 

Meliorem serfis] In Elysium cam- 
puni, qui in Fortunatis Insulis poni- 
tur. idem autem est, atfjue si locum 
voliiptatis quis dicat, quod et Eustath. 
recte ohservavit, qui ab a.\\i(», xa'fw, 
id est, g-awJeo, derivat. Quo el allu- 
sit princeps Poelarum, cum ^Eneid. 
VI. ita loquitur : ' Devenere locos lae- 
tos, et anicena virela Fortunatoruni 
nemorum, sedesque beatas.' Item: 
' Exinde per ampluin Millimur Ely- 
sium, et pauci la;ta arva tenemus.' 

Oppriviendorum oculorum] Ciauden- 
doruni oculorum. Virgilius : ' Pres- 
sive oculos, et vuinera lavi.' Consue- 
tudo enim erat, ut propinquiores lu- 
niina clauderent. 

§ 10 Pecunias tnutuas] Mela lib. ill. 
cap. 2. ubi de Druydibus: ' Docent 
multa nobiiissimos gentis clam etdin, 
vicenis annis in specu aut in abditis 
saltihns. Uimm ex iis quae praecipi- 
unt in vulgus effluit, videlicet ut fo- 
reut ad bella meliores, irternas esse 
animas vitamque alteram sequi. Ita- 
que cum mortuos cremant ac defodi- 
unt, apta viventibus olim negotiorum 
ratio etiam et exaclio crediti defere- 
balur.' De istac exactione nusquam 
legi, praeter apud Valerium el Me- 
1am. De reliquis Braccatorum sive 
Druydarum Placitis convonienter 
tradunt Strabo lib. iv. Diodorus, Am- 
niianus, alii. De Pythagora, nuUi no- 
ta magis domus est sua, ut ait Juve- 
nalis. Coler. 

Jiraccali] Gaili. Tola olim Gallia 
in trcs partes divisa, Togatam, qnae 
et Cisalpina, ct Alpibus Italiwque an- 
tiquo limite Rubicone flumine termi- 
natiir; Comatam, (pra; omnis Trans- 
alpina Gallia, et iterum in Belgicam, 
Cellicam, Aquitanicam dividitur ; 
Bravcatam denique, qu<c erat Narbo- 



1034 



NOTyE VARIORUM IN 



nensis Romanorum Piovincia. 

Braccati] IntelligitDruydas, penes 
quos omnis sapientia eriiditioque 
Gallonim consistebat. 

Palliatus~\ Gizecus, quia, «t supra 
diximus, pallio utebantur GriEci. 

Pythagoras] Qui credebat animas 
hominuni immortales esse, sed ex uno 
corpore in alia corpora transire, nee 
uspiam inferos esse. 

Pythagoras] Ex Samo Philosophus, 
idem magus et pictor, olim Seinne- 
serteo regnante in jEgypto versatus, 
inventor nominum, rerum amplifica- 
tor, ixeTi^jL'^vxdKTitas institutor, (pi\6(To- 
<pos primus non aocphs appellari voliiit; 
apud discipulos tantae auctoritatis, 
nt in controversiis snfficeret ipsis tJ. 
avThsi<pa: habitus etiam Apollo, Dei 
et Jovis filius, Crotoniatis 0€?oj, qui 
denique in magna Grsecia vocata 
Italiaj regione diu philosopliatus om- 
nia sua symbolis involvit, extra urba- 
nos strepitus in remotissimis locis 
vitam Aniens. Obiit Metaponti, at- 
que ejus domus in templum niulata. 
Vide Jamblichum de Vita Pytliago- 
r8e,et de nuuieris,quibus omnia con- 
stare dixit Pythagoras, Plat, copiose 
agit lib. de Univ. 

§ 11 Cimbrorum] Ptolemaeus et 
Pomponius Cimbrorum ac Teutono- 
rum maritiiiiarum nationum in de- 
scriptione Germanise meminerunt. 
Etiam eorundem, ne caeteros nomi- 
nem, D. Hieronymus, eodem modo 
in Ei)lstola ad Gerontiam meminit. 

Cimbrorum] Cimbri autem et Cim- 
merii a Gomer nomen accepisse pu- 
tantur. Festus tamen ita scribit : 
' Cimbri lingua Gallica latrones di- 
ctintiir.' Quod a vero profecto non 
alienum videtur. Kemper enim nos- 
trati lingua ' pngnatorem ' denotat. 
Sic et ' Sicambros ' quasi ' pro victo- 
ria dnnicantes ' appeilatos fuisse, 
Aventinus observavit. Sych enim 
nostratibus' victoriam ' denotat, quin 
etiam ipsis liodiequc Cimbris. Quod 
autem ' Cimbros' Gallis 'latrones* 



dictos affirmat, idem est, afque si 
dixisset, ' viros militares,' * bellato- 
res.' Ita apud Nonium Gracchus : 
' qui apud regem in latrocinio fuisti, 
et stipendia acceptasti.' Itaque non 
in totum admittendus est Scaliger, 
cum dicit: 'Cimbri AjjtrTpi/col Kal 
irXavryrts fiierunt ; sed non magis Cim- 
ber latronem significat, quam Isau- 
rus pyratam, Ambro dissolutum ac 
voracem, Opicus obscaennm. Sed 
quia tales fuerunt eae nationes, de ea- 
rum nomine vocamus qui tales sunt.' 
Vide Seal, in Festum, Joh. Is. Puti- 
tanus. 

Celtiberorum] Est hie populus His- 
paniae Tarraconensis. 

Celtiberi] Prosequitur aliud insti- 
tutuni eorum fuisse, ut cum milites 
ducem suum amisissent mortuo duce, 
se interfici mallent : quod legitnr in 
vita Sertorii, pro cujus salute spiri- 
tnm devoverant, quia in bellum pro- 
ficiscentes, jurabant in manes Impe- 
ratoris se pro salute illius fortiter 
pugnaturos. 

Pro cvjus salute spiritum] Ita et Galli 
' soldurios' habuere. Caesar de B. G. 
lib. in. ' Adcantuannus cum sexceu- 
tis devotis, quos illi soldurios appel- 
lant: quorum haec est conditio, ut 
omnibus in vita commodis una cum 
his fruantur, quorum se amicitiae de- 
diderunt : si quid iis per vim accidat, 
aut eundem casum una ferant, aut 
sibi mortem consciscant. Neque ad- 
huc hominum memoria repertus est 
qnispiam, qui eo interfecto, cujus se 
amicitiae devovisset, morirecusaret.' 
§ 12 ThracicB vero] Thracibus hoc 
commime cum Agathyrsis, Caesiis, 
Heniochis, ludis. Herodotus lib. v. 
Xenodotus in Collect. Proverb. Pom- 
pon. Mela lib. ii. cap. 1. Idem de 
Causianis scripsit Nicolaus apud Sto- 
ba^um : Kavaiavol rovs fxlp yevofifvovs 
6p7)vovcn, Tovs Se Te\€irn^(ra«'Toj fiaKapl- 
^ovaiv. Sed profecto videiur illo loco 
legendum esse KavKacriavoi. Sic enim 
de Albanis Strabo libro ii. ''fwepPaK' 



VALERIl MAXIMI LIB. II. CAP. 6. 



1035 



Kal rh Tuv AWcev, ov rh rwv yovfwv /x6- 
vwv. redvriKSTccv Se oi/x' '6aiov (ppovri^eiv 
oil 6e nefivrjffdat. Colerus. 

Si ejus aliquanto felicinr ac heatior 
finis reperietui'~\ Viilgo additur £a >nor- 
tua; quod inseituni videtur e Gloss. 
aliciijus eoiiim, qui de vita spiiitns 
ac morte carnis indies dissenint. Et 
in Winciieliano exeniplari ha;c verba 
omittnntur; in quo sic: si ejus ali- 
quanto felicior ac heatior finis reperie- 
tur. Quani lectionem minime sper- 
nendani arbitror. Pigh. 

^IZLycii] Lyciaprovinciaestin mi- 
nori Asia, ab oriente jiixta Paniphi- 
liani, ab occidente Cariani, vel, nt 
Soliniis tradit, Ciliciae confinis. In 
ea civitas est nomine Patera, in qua 
Apoliinis oraciiium erat, caeteris cla- 
ritate praestantius. Unde Virgilius 
' Lycias soites ' appelJat Apoliinis 
oracula, quae in Lycia responsa da- 
bant. Oliv. 

§ 14 Indorum foemincB^ De Thraci- 
bu8 hoc narrat Herodot. lib. v. 

Indorum fcemincB] Soliuusde India: 
* Apud eos vero, quibus ad vivendi 
rationeni propensior cura est, multsc 
uxores in ejusdem viri coeunt niatii- 
monium : et qiium niaritus decesserit, 
apud gravissimos judices suain quae- 
que de meritis agunt causam ; et qua; 
otficiosior caeteris sententia vicerit 
judicantiuin, hoc palniae refert prze- 
inium,ut arbitrio suo accendat logum 
conjugis, et siipremis ejus semetip- 
sam del int'erias, caeterse notatae vi- 
vant.' De Indis quoque idem Soli- 
nus : * Quietnm ibi eminentissimae 
sapientia; genus est, vita repletos in- 
censis rogis mortem accersere.' 

Genialis tori] Quo gem ratioiii pro- 
lis a conjugibiis uperu dari solet. 

^ 15 Siccce] Vocatiir et line Sicca 
Venerea, atque co qtiidani referunt 
Succoth Benoth Assyriorum, fuit 
cnim eorumdem in Africa colonia, 
trium ilia dicrum itincrc, sivc mille 
pass, plus minus cxx. a Carthaginc 



dissita. Nou Succoth autem solum- 
modo, sed et Siccuth, quod propius a 
Sicca abest, tabernacula sonat Ebra- 
ice, et probabile satis est idem so- 
nasse Punice, atque eidem Dea;, id 
est, Veneri, eisdem sacris, seu simil- 
limis, ex Phoenicia in Africani trans- 
latis, colouiam ipsam postea deduc- 
tam, nomen suum debuisse. Nam 
Phcenices hunc cultum, hos ritus, et 
rb Succoth Benotlia Babyloniis etiam 
accepisse facile persuasum habeas : 
et consules, si placet, B. Athanasii 
adversus Gentes Orationem,et Sozo- 
men. Hist. Eccles. lib. i. cap. 5. et 
lib. V. cap. 9. Ut autem Latinae et 
Grtecae vocabulorum terniinationes 
in adscitis barbaris servarentur, Sic- 
cuth Benoth in Siccam Veneream 
mutari oportuit. 2»»c/ca Ovevf pia dici- 
tur Ptolemaeo, et Procopio lib. ii. 
Vandalic. Sicca Veneria Antonino 
in Itinerario, Veneria tantum Solino, 
et Sicca tantum Plinio lib. v. cap. 3. 
sicuti et hie Valerio. Urbs quoque 
Punica cum y Syca appellata fuit. 
Quod adhue propius accedit ad pro- 
positum. Seldentis. 

Sicca} Siccam Veneriam Ptole- 
maus lib. iv. et Antoninus appellant : 
quod autem quidam scribunt, fuisse 
in Africa alteram Siccam Syphacis 
regiam, minime id verum est. Siga 
enim, non Sicca Syphacis regia ap- 
peilabatur, de qua Strabo lib. xvn. 
Ptoleniajus lib. ix. Plinius lib. v. 
cap. 2. et Pomponius Mela lib. i. 
cap. 5. 

Atque inde procedentes ad queestum, 
dotes corporis injuria contrahelnmt] Ita 
elegantius in Manuscriptis. Vulgo: 
Atque inde procedentes queestum dotis 
corporis injuria contrahehant. Pigli. 

§ 16 Septimum implessent anrniml 
Herodotuslib.il. sed quinqueannos 
scribit. 

§ 17 Osailum'] Oscula varie usur- 
pata vnlgo, et in onini fere corporis 
parte. Piinium in facie, ibique os, 
genas, oculos suaviabantur : in itu^ 



1036 



NO'IML VARIORUM IN 



reditu, gratnlatione, imo in sahitati- 
one et cottidiano occursu. Qui mos 
invaluit maxinie, ut opinor, sub Au- 
gusto, ideoquc Tiberius ut iiovitium 
conatus pellere, et oscula cottidiana, 
ait Suetonius, prohibuit edicto. Sed 
liaesit niliilominus, et creberiima os- 
cula iterum sub Principibus secutis. 
Ununi Martialem niihi lege, cui be- 
nigna materia jocorum, ista. Qnin 
ipsi Principes (certe qui niagis mo- 
derati) osculo excipere soliti cives 
digniores. Plinius Laudalione Tra- 
jani : ' Gratuni erat cunctis, quod 
Senatum osculo exciperes, sicut di- 
inissus osculo fueras.' Latinus Paca- 
tus de Tlieodosio : 'Ille cohonestatus 
affatu, ille inensa beatus, ille osculo 
consecratus est.' Suetonius in Otlio- 
ne : ' Mane Galbani salutavit, ut(|ue 
consueverat, osculo exceptus, etiani 
sacriticanti interfuit.' Et reprelien- 
dit idem Scriptor Neroneni, quod 
neque adveniens, neque proficiscens, 
quenquam osculo impertiret. Et 
liaec ilia oscula, quae vulgabant vulgo, 
et spargebant in obvios onines mo- 
dice saltem notos. Nee enim tarn 
anioris ista, quam officii urbani cu- 
jusdam cultus. Lipsius. 

Cap. VII. § 1 P. Cornelius Sci- 
pio] Non temere, si fateri licet, ullius 
causa belli injustior. Sedigenses, 
socios et consanguiueos, Romanorum 
nianibus elapsos exceperant : habita 
pro eis deprecatio nihil valuit ; quum 
se ab omni bellorum contagione re- 
moverent, in legitimi foederis pretium 
JHssi arnia deponere. Hoc sic a bar- 
baris acceptum, quasi manus absciii- 
derentnr. Itaque statim, Megara 
fortissimo duce, ad arma coiiversi, 
Pompeium praelio aggressi, foedus 
tamen maluerunt, quum debellare 
potuissent Hostilium, delude Manci- 
num. Hunc quoque assidnis ca-di- 
bus ita subegerunt, ut ne oculos 
qnidem aut vocem Nuniantini viri 
quisquam sustineret. Tamen cum 
hoc quoque fcedus maluere, contenti 



armorum manubiis, quum ad inter- 
necionem saevire potuissent. Sed 
non minus Numantini, quam Caudini 
iliius foederis flagrans ignominia ac 
pudore populus Ronianus, dedecus 
quidem praesentis flagitii, deditione 
Manciiii expiavit : caeterum duce Sci- 
pione, Cartliaginis incendiis ad exci- 
dia urbium imbuto, tandem etiam in 
ultionem excanduit. Sed tunc acrius 
in castris, quam in campo, nostro 
cum milite, quam cum Numantino, 
])raelianduni fiiit. Quippe assiduis et 
injustis et servilibus maxime operibus 
attriti, ftrre plenius vallum, qui arma 
nescirent ; luto inquinari, qui san- 
guine nollent, jubebantur. Ad boc 
scorta, calones, sarcinae nisi ad usum 
necessariae, amputantur. Tanti esse 
exercitum, quanti imperatoren), vere 
proditunj est. Sic redacto in disci- 
plinam milite, commissaacies: quod- 
que nemo visurum se unquani spera- 
verat, factum est, ut fugientes Nu- 
mantinos quisquam videret. Dedcre 
etiam sesc volebant, si toleranda 
viris imperarentur. Sed quum Sci- 
pio veram vellet et sine exceptione 
victoriam, eo necessitatum compulsi, 
ut destinata morte in proelium rue- 
rent, quum sese prius epulis, quasi 
inferiis, implevissent, carnis crudte, 
et celiae : sic vocant indigenam ex 
frumento polionem. Intellectum ab 
imperatore consilium : itaque non 
est permissa pugna moritnris. Quum 
fossa, atque lorica, quatuorque cas- 
tris circundatos, fames premeret ; ab 
duce orantes proelium, ut tanquara 
viros occideret, ubi non impetrabant, 
placuit eruptio : sic conserta manu 
plurimi occisi ; et quum urgeret fa- 
mes, aliquantisper inde vixere : no- 
vissime consilium fugae sedit ; sed hoc 
quoque, ruptis equorum cingulis, ux- 
ores ademere, summo scelere, per 
amoreni. Itaque deplorato exitu, in 
nltimam rabieni, furoremqtie conver- 
si, postremo mori hoc genere desti- 
naruut : duces suos, seque, patriam* 



VALERII MAXIMI LIB. 11. CAP. 7. 



1037 



que, ferro et veneno, eubjectoque 
undique igne peremeriint. Macte 
fortissimam, et nieo jiidicio beatissi- 
mam in ipsis mails civitatem : asse- 
ruit cum fide socios, populiim oibis 
terranim viiibus fultnm, sua manu, 
aetate tarn longa, sustinuit. Novis- 
sime, maximo duce oppressa eivitas, 
nullum de se gaudium liosti reli(iuit. 
Unus enim vir Numantinus non fuit, 
qui in catenis duceretur. Praeda, ut 
de pauperibus nulla, arma ipsi cre- 
maverant. Triumplius fuit tantum 
de nomine. Ita Florns lib. ii. c. 18. 

Nuinantinal Fuit iia?c uibs Celti- 
berorum in Hispania, obsidione sua 
celebenima. 

Institoruiri] Institores dicuntur, qui 
jiimenta, qtiibus venalia vehnntur, 
agunt : erant enim negotiatoies qui 
res esculentas a loco ad locum tiahe- 
bant : dicti sunt institores, eo quod 
instant jumentis, quae mercibus suis 
onerata impellunt ad locum, ubi 
meices emere seu vendere consueve- 
runt. Oliv, 

Lixaruni] Lixae dicuntur mercena- 
rii, qui exercitus in expeditione se- 
quuntur, proprie autem dicuntur mi- 
nistri niilitum, qui aquara militibus 
afferunt : nam antiqni ' lixam' aquam 
dixere : unde * elixum' aqua coctum, 
et * elixare,' aqua mollire. Oliver. 

Scortorurn] Scorta dicuntur mere- 
trices, a scorteis, quas pelliculas ap- 
pellabant autiqui, quibus incubare 
solebant,et quia meretrices non aliter 
viris subjiciuntur ac peliiculae, prop- 
terea scorta appellarunt. Idem. 

Deformi sc faderis ictu] Quia turpe 
foedus ictum fuerat inter Mancinum 
et Numantinos, quod pop. Rom. 
improbavit, quod ejus injussu factum 
fuisset. 

Mancini] Cum ille fcedus cum Nu- 
mantinis turpe et ignominiosum per- 
cussisset, quia id pop. Rom. non 
probaverat, ipse autor bostibus dedi- 
tus est, ut omni religione populus 
solreretur. 



\ 2 Jugurthino bello'] Bello quod 
gestum fuit contra Jugurtbani : solent 
enim bella a devictis bostibus deno- 
niinari. 

Spurii Albini] Primus fuit, qui Con- 
sul et Imperator missus a Senatu 
contra Jugurlham, molliter nimis et 
licenter exercitum babuerat, ut apud 
Sallustium videre licet. 

TrophcEo] Tropaea, et rectius scri- 
bunt antiqui lapides ; a GraKco enim 
Tpe'irw nomen accepit. Itaque proprie 
dicitur Tropaeum monumentum a 
victore erectum, eo iu loco, ubi hos- 
tes in fngam convertit. Antiquitus 
autem arbores spoliis Iiostium deco- 
rabant. Deinde ca»pta sunt fieri 
tropaea etiam ex lajjide. Romae quo- 
que in arcibus figebantur, ex mar- 
more iedificatis. Quinani apud Ro- 
manos primi hujus rei fuerint usurpa- 
tores, indicat L. Florus lib. iii. cap. 
2. ' Doniitius,' inquit, ' Abenobarbus, 
et Fabius Maximus ipsis quibus di- 
niicaverant locis saxeas erexere tur- 
res, et desuper exornata armis bosti- 
libus tropaea fixere, quum bic mos 
inusitatus fuerit nostris. Nunquam 
enim populus Romanus bostiinis do- 
mitis suam victoriam exprobravit. 
Hi3ec ille. Graecos etiam tropaea figere 
solitos fuisse, cum aliunde, turn ex 
Plularcbi Pelopida, et jEmilii Probi 
Datame certissimum est. 

Amhitioso Imperatore'] Spurio Albi- 
no, qui videlicet quaereret se tantum- 
niodo militibus gratum facere, ut 
cupiditati et libidini militum obse- 
queretur. 

^ 3 In Sicilia cum fiigitivis gessit^ 
Imperio per diversa terrarum occu- 
pato, quis credcrct Sicilian! multo 
cruentius servili, quam Punico bello 
esse vastatam ? Terra frugum ferax, 
et quodammodo submbana provincia, 
latifundiis civium Romanorum tene- 
batur. Hie ad cidtimi agri, frcqueu- 
tia ergastula, catenatique cultores, 
materiani bello praebuere. Syrus qui- 
dam nomine Eudus, (magnltudo cla- 



1038 



NOT/E VARIORUM IN 



dinm fecit, ut memineiimus,) fanatico 
furore simulato, diim Syrise De^ 
comas jactat, ad libertateui et arma 
servos, quasi niiminis imperio conci- 
tavit; idque ut divinitus fieri proba- 
ret, iu ore abdita mice, quam sul- 
phurs et igne stipaverat, leniter 
inspirans, flammam inter verba fun- 
debat. Hoc miraculum prirauni duo 
niillia ex obviis, mox jure belli re- 
fractis ergastulis, sexaginta amplius 
milliuin fecit exercituni : regiisque, ne 
quid nialis deesset, decoratus insig- 
nibus, castella, opida, vicos, misera- 
bili direptione vastavit. Quin iilud 
quoque (ultimum belli dedecus) cap- 
ta sunt castra Praetoruni ; nee nomi- 
nare ipsos pudebit, castra Manilii, 
Lentuli, Pisonis, Hypsaei. Itaque 
qui per fugitivarios distrahi debuis- 
senr, praetorios duces, profugos prae- 
lio, ipsi sequebantur. Tandem Per- 
penna Iniperatore snpplicium de eis 
sumptum est. Hie enim victos, et 
apud Ennam novissime obsessos, 
quum fame quasi pestilentia con- 
sumpsisset, reliquias latronum com- 
pedibus et catenis religavit, cruci- 
busque punivit : fuitque de servis 
ovatione contentus, ne dignitatem 
triumplii violaret. Ita Florus lib. iii. 
c. 19. 

Taurominitanam arceni] Tauromi- 
nium mens est Siciliae, et supra illam 
civitas, quam Romanorum coloniam 
esse dixit Ptolemaens. At Strabo 
nrbem, non montem esse ostendit lib. 
VII. cum dicit: ' Urbes vero extant 
ad latus Euripum efficiens primum 
Messana, deinde Taurominium et 
Catana et Syracusae,' &c. Coloniam 
autem Romanam fuisse, alio loco 
ostendit eodem lib. ubi dicit : ' Ci- 
vitas autem frequentiores habet ac- 
colas, quam Catana, nam et habita- 
tores admisit Romanos pUirimos, pau- 
ciores autem quum iitraque habet 
Taurominium.' Fuisse autem occu- 
patam a fugitivis, alibi ostendit his 
verbis : * Eunus cum fugitivis obsidi- 



one pressus, illam, (scil. JEtnam, do 
qua loquitur,) praeciptiis affecit cla- 
dibus, vixque tandem a Romanis 
eviilsi sunt ; eadem mala pcrpessi 
Cataneiises et Taurominitani, aliique 
com pi u res.' Oliver. 

§ 4 Jam, Ifc] Contigit A. U. Dt. 

C. Cotta, ^c] C. Cotta Consul cum 
Liparitanam Insulam obsideret, ani- 
madvertit non recte tabernaculnm 
captuni esse : igitur cum ad restau- 
randa auspicia iturus esset, P. Aure- 
lium sanguine sibi conjunctum obsi- 
dioni pra?fecit : qui cum negligentins 
niilites in armis habuisset, per enip- 
tionem oppidani vallum incendio con- 
sumpserunt, et pene castra ceperunt, 
et ob banc causam Consul reversus, 
re cognita, P. Aurelium virgisceesum 
inter pedites militares coegit. Oliv. 

Liparita7i(B'] Li pare una est ex In- 
sulis jEoliis, cujus Solinus una cum 
reliquis mentionem facit, et omnes, 
sunt autem septem,, suo nomine de- 
scribit. 

Messanam] Est haec nrbs Siciliae 
Peloro proxima, a Messeniis Achaiae 
populis condita, et a nomine lelictae 
illis Urbis ila denominata. Vide Chi- 
veri Siciliam. 

Quod ejus culpa agger hicensus] In 
Campens. Atreb. ac Pulmannian. ag- 
ger, non, ager: multo rectius. Aggere 
enim et vallo muniebantur castra, 
quibus incensis pene capta fuerant. 
Atqui ex quavis materia aggesta 
fiebant aggeres; sive terra, lapides, 
trabes, fasces essent, sive haec siinul 
coacervata. Quid idem noster Vale- 
rius? anne Jidium Caesarem, cum ar- 
mis Mundam clausisset, in alterius 
materiae inopia ex cadaveribus agge- 
rem extruxisse scribit ? lib. vii. cap. 
7. Astipulatur huic nostras correc- 
tioni item Julius Frontinus Stratege- 
matum lib. iv. et quia hoc ipsum 
exemplum disciplinae militaris ex is- 
to Valerii loco iisdem pene verbis 
transtulisse videtur, non incongruum 
erit hie adjungere : ' Idem [Cotta,'] 



VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 7. 



1039 



inquit, ' P. Aurelium sanguine sibi 
junctura, qiiem obsidioni Lipararnin 
ipse, ad aiispicia repetenda Messa- 
nam transitums praefecerat, cum ag- 
ger incensus, et capta castra essent, 
virgis caesum in numerum gregalium 
peditum referri et muneribus fungi 
jussit.' Atque hie quidem Frontini 
locus non solum Valerii verba decla- 
rat, sed etiam in iis aliquid deesse, 
videtur indicare. Nam ubi ait,wj/i- 
ticB munere inter pedites fungi coegit, 
profecto minus hiulcus et obscurus 
erit, si locum ex Frontino supplea- 
nuis ita, gregalis militia; munere inter 
pedites fungi coegit. Vilissimi enim 
gregales milites erant ad queecunque 
opera militiae supplenda subjecti, et 
ex centuriarum ultimis decuriis, in 
quas rainoris precii et animi mili- 
tes conscribebantur, quemadnioduni 
etiam Cicero in Orationibus suis indi- 
cat, per contemptum Catilinap, Clo- 
dii, ac Antonii seditiosos ac viles as- 
seclas eorum gregales appellans. In- 
ter quos per ignoniiniam rejiciebantur 
etiam illi milites, qiii ob culpam ali- 
quam ex ordinibus suis expungeban- 
tur. Pigh. 

Quod ejus culpa agger incerisus, et 
pene castra fuerant capta] E terra plu- 
rimum agger: potuitne accendi? Tu 
sedulo velas, mi Pighi : sed velim 
(puto te non nolente) agger inscensus. 
Inscendi et conscendi aggerem, val- 
lum, crebra et trita lectio. Lips. 

§ 5 Q. etiam, Ifc] Contigit A. U. 

DLXXIX. et DLXXIII. 

Fulvius Flaccus] Hoc factum est 
bello servili, quod in Sicilia gestuni 
est. 

Colwrteni] Cohors habuit tres Mani- 
pulos, Hastatos, Principes, Triarios; 
adde et Velites, qui manipulos sole- 
bant comitari. Fuit igitur justa et ple- 
na Cohors legionaria, homines 420. Si 
pleniores ]Manipuli et Legiones, ple- 
nior et ipsa ; et inde Cohortes quinge- 
narias, et sexcenarias Icgimus. Graeci 
Cohortem vulgo vocant ffvtTpav, ut et 



Ennius usurpavit. Suidas spiras in- 
terpretatur numeros. Cohortes om- 
nes in legionibus erant numero aequa- 
les, quia et manipuli tales. Sed quia 
primee dignitas aliqua attribuitur, id 
non a numero, sed a splendore et pri- 
matu fuit, quod primi in ea Centu- 
riones generis cujusque, et forsan 
flos aliquis et electio virorum. Lips, 

Tribunus militum, iSfc.] Tribuni seni 
in quaque legione erant. Creavit eos 
primo Romulus, ejusque exemplo 
Reges et Consules, donee et Populus 
in hunc honorem jus et suffragium 
sibi sumpsit ; quod factum primo circa 
annum U. C. 393. Cum vero minus 
idonei crearentur per ambitum et 
gratiam, populus exclusus. Id au- 
tem non diuturnuni ; Populus jus re- 
petilt, ita ut parem numerum Tribu- 
norum Consules et Populus crea- 
rent. Qui a Populo creabantur, dig- 
niores habiti, et dicti Comltiati, 
quia RomaB in Comitiis designabau- 
tur; qui a Consulibus in exercitu 
creabantur, dicti Rutili, postea Rufu- 
li, Praetores, aut Consules, aut qui 
pro iis, saepe in provinciis creabant 
Tribunes ; et isti in annos mutaban- 
tur. Tribunorum duplex genus: Equi- 
tes, et Plebei. Plures ex equitibus, 
etiam non raro ex Senatoribus, prae- 
sertim graviore bello ; alioquin contra, 
gradus hie ad senatorium ordinem 
erat. Atque hinc discrimen Tribuno- 
rum, utquidam Laticlavii,quidamAn- 
gusliclavii : illi, qui ex Senatu ; isti, qui 
ex Equite nati. Laticlaviorum prae- 
stantior ordo. Utrumque genus ambi- 
tiose petitum, et datum ; et quo pluri- 
bus gratificari possent, factum semes- 
tre. Hinc ' semestre aurum,' dixit 
Juvenalis, quia etiam annulo aureo 
utebantur Tribuni. Hem. 

Senatu inovit] Duplex erat censoria 
nota in equites ; illi autcm Senatu 
movebantur, si erant inter Senatores, 
aut equo publico privabantur, ne vide- 
licet stipendium de publico darent. 

Supercilium] Austeritas, severitas 



1040 



NOT^ VARIORUM IN 



a prBECedente quod seqiiittir: nam in 
supeicilioiiim toivo motii, qucEdam 
tristitia et severitas ostenditiir. 

Distnngere^ Minaii vel exercere : 
est translalio a gladiatoiibiis, qui 
gladium in conceitatorem siuim nu- 
dant. 

Dentur /tffic] Si, inquit, civitates, 
quse rernm potitae sunt,sini;ulae unum 
exemplar Iiaberent eorum, qiise os- 
tendimiis, tamen abuude viderentur 
observasse moreni niilitaiem. 

%6 At nostra urbs} Contigit A. U. 

CCCXXII. 

Proprio sanguiiii'] Scilicet fiiiorum. 

Incerta gratidandi prius, an alloquen- 
di officio fungeretur'\ Ita sex Mss. iibii 
habent. Viilgo : An lugendi officio fun- 
geretur. Prior ipsissima lectioantiqua 
est, qiiam scioli vim ejus verbi non 
jutelligentes mutaiunt. Alioqui enim 
non ■irpofffaivf'iv, hoc est, ad aliquem 
loqui tantum significat, veium etiani 
cum affectu ac liumilitate affari, et 
consolari, quod Graeci rapafjLvdilffOai 
dicunt. Docet lioc M. Varro de Ling. 
Lat. lib. V. cnjus sunt haec verba : 
* Hinc allocntura mnlieresaiuut, cum 
eunt aliquam locutum consolandi 
caussa.' Quam Varronis lectionem 
ex vetustis codicibns emit vir nostro 
saeculo sunimus Antonius Atigiistinus. 
In eadem significatioue postea Vale- 
rius hoc vocabulo utitiir lib. iv. cap. 
6. de Minyis : ' Velut allocntura; pe- 
rituros raaritos,' id est, consolaturae. 
Pig hi us, 

Tu namque Posthumi dictator'] Ab 
hac opinione dissentit Livius : dicit 
enim non duos fuisse, qui filios occidi 
jusserunt, sed unum, uec Posthu- 
mium, sed Manlium Torquatum. Hoc 
autem in conjecturam adducit, cur 
Manlius non Posthumius existiman- 
dus sit, qui filiuni virgis caedi et se- 
curi percuti jiissit, quia Manliana 
non Posthumianaimperiasunt appel- 
lata : nam in consuetudinem venit, 
utcumaliquis nimia severitate utere- 
tur, diceretur, ' En Manliamim im- 



perium :' quern crudelilatis titulum 
Posthumius prior occupaturns fuit: 
nam multis ante annis Posthumius 
fuit, quam Manlius. Sed de hac re 
nonnihil dnbitare videtur Livius, quia 
nonnulli sic tradidere scriptores, 
duos sc. fuisse, qui filios occidi jusse- 
rint, sed existimare se dicit, scrip- 
tores, quod Posthumii fuerat, ascrip- 
sisse Torquato, vel contra potius. Et 
quia nonnulli Historici ita retulerunt, 
se quoque tacitum praeterirc noluisse 
Posthumium filium. Hoc contigit 
teste Gellio, anno ab Urbe condita 
CCCXXII. bello Fidenati. Oliver. 

Penetraliumque sacrorutn'] Mos erat 
antiquitus, ut domesticis sacris ex 
filiis majores natu pra-ficerentur. 

Propagandam] Amplificandam,tran8- 
latio sumpta a vitibus ; nam propa- 
gari dicuntur vites, cum ab arbore 
subterranea flagella deducuntur. 

Hosles] Sell. Fidenates. 

Tenebris offusosi Hoc dicit, ne vide- 
retiir is oinneni affectum paternum 
exuisse. 

Tu item, Manli Torqiiatel Id contigit 
Volscorum jEquorumque bello, ut 
vult Livius. Gellius vero nitidissi- 
mus Latinitatis autor, dicit hoc con- 
tigisse bello Latino. Cato tamen 
apud Sallustium in Oratione contra 
conjuratos dicit hoc contigisse bello 
Gallico, et appellat hunc Aulum Man- 
lium Torquatum. Huic Torquato 
post caedem filii in patriam cum vic- 
toria redeunti nemo juniorum pro- 
cessit obviam ; fuit autem Patribus 
charus, juvenibus et tunc et semper 
invisus, sicut in cap. de Ira et Odio 
dicemus, ubi de hac bistoria plenius 
tractabitur. Oliver. 

Te ignaro] Imo plus quam ignaro, 
qui prohibuerat quicquam se absente 
in hostem rooliri. 

§ 7 Quinctium Cincinnatum] De hoc 
viro dicemus in cap. de Moderatione 
et Paupertate : quod vero ad disci- 
plinam niilitarem pertinet, cum per- 
vastalis agris £ubito >£quoruiu et 



VALERIl MAXIMI LIB. II. CAP. 7. 



1041 



Vol8<;oium iiicursii, Constilum alter, 
L. Minutius, ad iiltiouem missus esset, 
illi neqiie fortuna, neqiie vis aninii in 
ea re geienda fuit: nam cum liaud pro- 
culabliostecastraposiiisset, nulla c!a- 
de accepta pavidus intra castra se con- 
tinebat; q4;od ubi sensere liostes, ex 
metu alieno crevit audacia, et prinio 
castra expugnare adorti, cum non siic- 
cederet, ad obsidionem couveisi, inu- 
nitionibus circumdant : quod ubi Ro- 
mam peilatum est, obsideri scilicet 
Consulem et exercituni, tantus pavor 
et trepidatio urbeni incessit, ut Uicta- 
toreni quam primum dici pliiceret, 
dictusque est consensu omnium L. 
QuinctiusCincinnatus,qui tum erat in 
agris, et rustico inhians opeii, audito 
patriae statu, et honorem et laborem 
pium prono animo snscepit, profcc- 
tusque confestim, scripto exercitu, 
omnibus ultro nomina dantibus, spc 
certa sub tali dnce vincendi, disposi- 
to rerum statu, die proximo sub iioc- 
teuj Roma egrpssus, alacritale mira- 
bili, mediaque nocte ad liostem per- 
vcniens, et Consulem et exercilum 
obsidione libcravit, hostes, ut expri- 
meretur tandem confessio, subactam 
domitamque esse gentcm, sub jugum 
misit. Fiebat autem jugum ex tribus 
hastis, duabiis liumi defixis, superque 
cas una transversa deligata ; hoc 
jugo dictator bostes veluti totidem 
boves misit, castris hostiuni receptis 
plenis omnium rerum (nudos enim 
eraiserat) pra^damomneni suo tantum 
militi dedit, consulareni exercitum 
Consulcmque ipsum iiicrepans. Care- 
bis, inquit, pr-.ttla; parte miles ex eo 
hostc, cui prope pra;d;E fuisli : et tn, 
L. Minuci, donee consularem animum 
incipias habere, legatiis sis,lcgionibus 
priEcris. Ita se Minutius abdicat 
consulatu, jussusque ad exercitum 
luanet; sed adeo tumimperio meliori 
animus mansuete obedicns erat, ut 
beneficii niagis, quam ignominia; hie 
exercitus memor, et coronam auream 
Dictatori librae pondo dccreveiit, et 
Delph, el Vitr. Clas. Vul. 



proficiscenteni eum patronum saluta- 
verit. Oliver. 

^qids] ^quiculi sunt in Latio po- 
puli : qui antea /Lqui dicti, Auctor 
Liviiis : item Diodorus, qui AfeAoi et 
AiKiKKoi legit: sic quoque Ptolemseiis. 
jEquiculani apud Plinium sunt. lEca- 
ni sunt in antiqua inscriptione, Be- 
neventi. Strabo et Florus eorum 
quoque nieminere. Ortelius. 

Fossa vaUumque'\ Vide supra. 

Imperiosissimi] Id est, inaximi im- 
perii indices. 

Ac ne inulta foret gloria militaris] 
Plerique Mss. libri habent : inulta 
foret lata gloria militaris. Vulgo, 
multa. In Pulmanniano et Caucliia- 
no, lasa. Qua; vox librariornni ig- 
navia in vulgatis intcrcidit. Pighius. 

Piaculis] Expiationibus. 

Ignominiosu] Quia posset esse ho- 
nesta, ut si ob valetudinem aut vul- 
nera accepta, aut ob religionem ali- 
quam quis se magistratu abdicarit. 

§ 8 Ejiisikm ordinis, ifc] Fronti- 
nus 1. IV. et V. ' L. Papirius Cursor 
Dictator Fabium Rullianum magis- 
trum equitum, qui atlversus edictum 
ejus quoque prospere pugnaverat, 
virgis poposcit c.rdi, securi percus- 
surus, nee contentioni aut precibtis 
militum concessit animadversionem, 
eumque profngientem Romam prose- 
cutus est, nee ibi quidem remisso 
prius supjilicii metu, quam ad genua 
ejus, et Fabius cum patre provolvere- 
tur, et paviter Seuatus et populus 
rogareiit.' Liv. vero multo prolixius 
scribit historian!. Evenit hoc bello 
Samnitico, cui cum L. Furius Camil- 
lus Consul pra^essct, morbo implici- 
tus, Dictatorcm dixit Papirium Cur- 
sorem, (pii sibi Q. Fabium Rulliamun 
niagistrum equitum dixit, cpiibus in 
castra profectis, paulo post Dictator 
in urbcm ad auspiciiim |)ctendum 
acccrsitur: iniperat niagistro equi- 
tmu, ut scse loco teiieret, nee absente 
se cum hoste confligeret. Fabius 
cum post profectionem Dictatoiis 
3Iax. 3 U 






■;n 



1042 



NOT/E VARIORUM IN 



perexploratore8Comperis.set,perinde 
omnia solnta apud hostes, ac si nemo 
Romanus in Samnio esset, sen ferox 
adolescens indignitate accensus, quod 
omnia in Dictatore viderentur re- 
posita esse, sen occasione bene ge- 
rendae rei ductus, exercitu instnicto 
paratoque, profectus ad hostes, con- 
flixit. Ea fortnna pugnae fiiit, ut 
nihil lelictum sit, quo si affuisset 
Dictator, res melius geri potuerit : 
non enim dux militi, nee miles duel 
defuit, viginti millia hostiura eapug- 
na caesa dicuntur. Quod ubi Romae 
cognitum est, dictator incensus Ira 
redit in castra, Fabium acciri jubet 
spoliarique, ut de illo sumeret sup- 
plicium ; milites, rejectis lictoribus, 
Fabium tutantur. Jamque seditio 
maxima apparebat, sed nox earn dire- 
mit. Fabius interea Romam profu- 
git, et auctore patre apud Senatnm 
de injuria Dictatoris conqueritur, 
demum superveniente Dictatore, tri- 
bunorum omnium ac populi Romani 
fidem implorat ; qua nihil sibi profi- 
ciente, fluctuabat ejus vita, nisi quod 
populus ad preces et obtestationem 
conversus, ut sibi pcenam niagistri 
equitum Dictator remitteret, tribuni 
quoque inclinatam rem in preces sub- 
secuti, orare Dictatorem insistunt, 
ut veniam errori humano adolescen- 
tiae Q. Fabii RuUiani daret ; satis 
eum poenarum dedisse. Jam ipse 
adolescens, jam paterM. Fabius, con- 
tentionis obliti, procumbere ad genua 
et iram deprecari Dictatoris. Tunc 
Dictator, silentio facto, Bene habet, 
Quirites, vicit disciplina militaris, 
vicit imperii raajestas, non noxae exi- 
mitur Q. Fabius, qui contra edictum 
Imperatoris pugnavit, sed noxae dam- 
natus donatur pupulo Romano, dona- 
tur tribunitiae potestati precariiim, 
nonjustum auxilium fereuti. Olice- 
rius. 

Q. Fabius Rullianus] Alii Rutilia- 
nus, male. Plutarchus in Fablo et 
Pomp. Rullum appellat ; quod noraen 



Romae ignotum. In veteri Glossario 
exponitur Rullus, mendicus, ayiprris, 
Colerus. 

Samnitibus] Samnites, Samnium, et 
Samnitium, populi et regio Italiae, 
apud Livium, Strabonem, et alios. 
Ducatus Beneventanus postea dictus. 
Abruzzo hodie dici, ex Sanfelicio et 
Leandro docemur. Samnites medios 
esse inter Picenum, Campaniam, et 
Apuliam, testis e.st Eutropius lib. ii. 
centesimo fere et tricesimo miliari ab 
Urbe. Vicinos Privernatibns scribit 
Livius lib. viii. Strabo dicit eorum 
quosdam Pitanates vocatos. Diaco- 
nus Longob. iv. Decimam quartam 
regionem Italias his adscribit. Orte- 
litis. 

Nobilitate'] De gente Papyria Cic. 
Epist. Fam. lib. ix, Epistola ad Pae- 
tum : ' Tandem,' inquit, ' insanire tibi 
videris, ita inquit, sed tamen, mi Pa- 
te, quid tibi venit in mentem, negare 
Papyrium quenquam nisi plebeium 
fuisse unquam ? fueruut enim patriti; 
minorum gentiuu}, quorum princeps 
L. Papyrius Mngilanus, qui Consul 
cum L. Sempronio Atracino fuit, cum 
ante Censor cum eodem fiiisset annis 
post Romam conditam trecentis xii.' 
Oliver. 

Virgas expedii'i] Id est, fascibus 
evolvi. 

Lictorum terberibus lacerandus'] Per- 
placet Campensis libri haec lectio. 
Vnlgo : lictorum se terberibus laceran- 
dum prcebuit. Non enim se prsebuit, 
sed antequam spoliaretur, a manibus 
eflugit. Pighius. 

Nodosis ictibus] Scilicet virgarum. 

Precibus deinde suis exercHus} Me- 
lius suis, non sui, ut est in Atreb. 
Exercitus enim intercessit, precibus- 
que, dum se supplicio opponeret, oc- 
casionem fugiendi Fabio dedit. Vide 
Livium lib.viii. qui hac pulcherrime. 
Pigh. 

Ad populutn devocarel Penes quem 
suprema erat potestas. Lege Valeria 
cautnm, ne quis ullum magistratum 



VALERII MAXIMI LIB. 11. CAP. 7. 



1043 



sine provocatione crearet. Qui cre- 
asset eum jus et fas esset occidi, 
neve ea caedes capitalis noxte liabe- 
retur. 

Severitas} Hacc Papirii seveiitas sic 
totius exercitns animum a Dictatore 
avertit, ut proximo cum Saranitibus 
preelio hostes debellari potuerint, 
nisi milites duci suo gloriam inviden- 
tes, vincere noluissent. Oliver. 

§ 9 Calpurnius'] Frontinns idem 
ailirmat lib. iv. cap. 1. Pisonum do- 
miis a Niima Pompilio duxit ori- 
giuem, teste Horatio in Arte Poe- 
tica, iibi loquitur ad Pisones: ' Vos, 
o Pompilius sanguis, carmen repre- 
hendite.' 

Fiigitivorum multitudine circumvcn- 
tus, arma cum suis tradidisset^ Hostium 
e Indimagistri dictatis assumtum est, 
et in Siisiano non habetur. Delude 
in Campensi, arryiatum sui^, lege, arma 
cumsids. Qua lectione vitatur dupli- 
catio particulie his; turnia2 quoque 
ejus, quasi simul arma tradiderant 
poenani subiere. Pigh. 

Laciniis ahscissisi Hanc pcenara 
postea jnstauravit Augustus, antiqui 
moris amantissimus. Suetonius : 
' Pro cretero delictorum genere va- 
riis ignominiis atfecit, ut stare per 
totum diem juberet ante prjetorium : 
interdum tunlcatos discinctosque, 
nonnunquam cum decempedis, vel 
etiam cespitem portantes.' Herodia- 
nuslib.ll. Tds re ^wvas, Kol ras iffdrj- 
ras, Kol itri ffv^i^oKov f(pepov ffTpaTtwri- 
Khv, a.(papTrd(ravTes, yv/xvovs i^4nefi-rrov, 
Cokr. 

Discinclaque tunica^ Dissoluta, in 
signum ignavia> et niollicias. 

Balnearuin] Hinc apparet balneis 
usos aliquando et milites, sed Scipio 
quoque usum balncaruni suis militi- 
bus interdixit, ut tradit Polya;nus 
Strateg. lib.viii. Pliilippus sane Ma- 
cedo, Tarantinuiii quendam lavan- 
tem conspicatus, praecipuo munerc 
militiae privavit,illaadjiciens : 4>Voj, 
ayvouv (uol 5o>ce7j Ta V[aKi'56vwv , nap' 



oh ov5k yvvi) reKovcra Oepfiov Xoierai. 
Videre mihi tuquidem ignorare instiluta 
Macedonum, apud quos ne puerpcram 
quidem calida lavari videas, Polyaenus 
auctorStrat. lib. iv. Priscorum etiam 
Ronianorum balnea admodum rara 
Seueca Epist. lib. xiii. Nam ut 
aiunt, qui priscos mores urbis tradi- 
derunt, brachia et crura quotidie ab- 
luebant, quae scilicet sordes opere 
collegerant, czeterum toti nundinis 
lavabantur. Colerus. 

Turmusque] Equitura divisio fuit 
in decem Turmas. Turma dicta quasi 
Terma, quia ter denos habuit equites. 
Erant autem in Legione Turma: tri- 
cenarias decem sen eqnites 300. Sunt 
ergo Turmse in Ala, quot Coliortes in 
Legione ; et DecuriK, quot Mani- 
puli ; ternte enini in Tiuma, Lipsiiis. 
Funditorian] Funditorum genus mi- 
litias vilissimum. De equitibus facti 
sunt fnnditores, qui fundis glandes 
in hostes torquebant. 

Alas iranscripsit'] Alas proprie sunt 
eqnitum, sic diotae, quod pedites te- 
gant alarum vice. 

Cruce] Id est, turpissima morte. 
§ 10 Nee minus Pisone'} Frontinus 
lib. IV. cap. 1. ' Q. Metellus Numi- 
dicus,' inquit, ' in Hispania quinque 
coliortes, quae locum amiserant, tes- 
tamentum facere jussit, eas deinde 
ad locum recuperandum remisit, mi- 
natus, non nisi post victoriam recep- 
turum.' Cum igitur juberentur fa- 
cere testamentum, intelligebant, nisi 
vincerent, se morti destiuatos esse, 
et hoc modo expressa est illis ncces- 
sitas, ut, pulsis hostibus, locum recu- 
perarent, unde fnerant dejecti. 

Q. Metellus'] Qui Jugurthani Nu- 
midiae Regem primus dare terga coe- 
git, de quo niulta Sallustius. 

Co7itrehiam'] Haec ci vitas est in 
Celtiberia, quae pars est Hispaniic. 

Dnrameiihim'] Td est, stabilimcn- 
tum. 

§ 11 In cadem provincia] Scilicet 
Celtiberia aut Hispania. 



i044 



NOTAL VARIORUM IN 



Q. Fabius Maximus] Vide supra 
ad lib. II. c. 2. Exerapl.4. 

§ 12 Nihil nitius] Contigit A. U. 

DLII. 

Latinos'\ Notandnm Latinos et Ita- 
licos sacpe absolute ' socios ' appcl- 
lari. Quin et aliquaiido Latini et 
Italici coiifundebantur. Ita Valerius 
Pelignos, qui Latini non erant, ita 
tamen appellavit. Latium autem dis- 
crevit Latiuos ab Ilalicis, qui non 
erant in Latio : foedus ab iis civibus 
Romanis, qui agrum Konianum pos- 
sidebant aut culebant in Latio; jus 
Latii ab iis Latinis, qui cum agruni 
Latinum tenerent, non tamen Latii 
jure frnebantur. Ex foedere autem, 
quod cum Latinis est percussuui, jus 
illudemanavit. Quod et jus Latii, 
vel Latinitas appellatur, quod con- 
stat quidem jure civiuni Romanorum 
fuisse deterius, Italico vero aliquanto 
commodius. 

Crucibusl Vide Lipsium de Cruce, 
et Salmasii nuperum tractatum. 

Scipionis] Hoc est, viri laudatis- 
simi. 

Servile] Quia servis ut plurimum 
iufljgebatur. 

§ 13 Feris bestiis] Martialis et Ju- 
veualis de theatrali venatione inulta 
dieunt. 

§ 14 L, Paullus] De hoc satis supra 
dictum in cap. de Ominibus, quod 
bellum Macedonicum extra ordinem 
liuic Senatus decreverit, quod cum 
snmnia felicitate et gloria confecit, 
regemque vicit. Contigit A. U. 

DXXCVI. 

Abscisso, Sfc] Imperatores et duces 
exercituum si militem quempiam a 
militari disciplina declinantem pu- 
iiierint, tametsi id juste et merito 
faciant, tamen id insolentia potius 
quadam fecisse judicantur, quia cri- 
men in judicium non veuit ; sed ita 
commissum continuo uon puniretur, 
qnod etiam fieri necesse est ; nam si 
per dispendia judiciorum exspectan- 
dum esset, ut de jure disceptaretur, 



niinis cresceiet gladiatorumlicentia- 
Abscissa igitur, compendiosa, et bre- 
vi castigatione hie opns est. Oliver. 

Quce ubi a recto tenore desciverunt] 
In Mss. A recto tenvre. Melius, quam 
ilinere. Valer. et ante usurpata vox 
est, ' Quo minus religionibus suus 
tenor, suaqne observatio redderetur.' 
lib. I. cap. 1. Pigh. 

§ 15 Marcius tribunus milituml P. 
et Cn. Scipiones din in Hispania con- 
tra Carthaginicnses bella gesserunt. 
Carthaginienses Asdrubalem et Ma- 
gonem adversus eos cum magnis co- 
piis miserunt, et cum eos Romani ali- 
quandiu persecuti essent, illi vero se 
in tutiora loca recepissent, et non- 
nnnquam pauci Romani ex multis 
victoriam reportassent; CeUiberi,qui 
cum Romanis erant, pretio corrupt), 
ad Carthaginienses defecerunt, et 
forte divisis exercitibus duo fratres 
bifariam bellum gerebant, ut tandem 
aliquando ei finem iniponerent. Sed 
destituti a Celtiberis, in quibus spes 
maxima victoriap, quippe qui supra 
XXX. miliia essent, inter paucos dies 
ab hostibus oppressi sunt, et duo Im- 
peratores Romani cum magna parte 
exercitus deleti. Quod reliquum fuit 
virtute L. Marcii Tribuni militum in 
iinum coactum est, et dux a niilitibus 
electus. Qui cum intellexisset hostes 
ob rem bene gestam laetitiam agi- 
tantes, quasi onines Romanorum oo- 
pias deletas crederent, et propterea 
se negligenter haberent railites, ad 
concionem vocavit, et adhortatus eos 
ad hostes invadendos, cum inter con- 
citandum (ut diximus in cap.de Omi- 
nibus) subito Hamma e capite ejus 
emicuisset, Izeti milites omen acce- 
perunt, et ducem Marcium secuti ad 
castra hostium, eos cibo somnoque 
oppressos confecerunt. Hie ergo 
Rlarcius cum de rebus gestis ad Sena- 
tum scriberet, hoc titulo usus est : 
' L. Marcius propraetor Senatui po- 
puloque Romano salutem plurimam 
dicit;' quo genere tituli Senatus «1- 



VALERH MAXIMI LIB. H. CAP. 7. 



1045 



terius uti noluit, nt cum Tiibunus 
creatus esset a populo, se Proprze- 
torem diceiet, quod id a niilitibus ac- 
cepisset. Oliver. 

A populo~\ Scilicet toto in comi- 
tiis. 

Aditlandus] Hoc verbuin apud ve- 
teres commune fuit, sicut et muita 
alia apud Priscianiim. 

Valentius militari disciplina, ^c. fuit] 
Lege : valentius militari disciplina apud 
Senatuinfuit, ex Winclieliano et Cau- 
ctiiano. Pigh. 

Tarentino bello] Cum Tarentini bel- 
luni cum pop. Rom. Iiabeient, Pyr- 
rlinm regem Epirotarum in Itaiiani 
acciveiunt, quo in bello attrita; prinio 
sunt vives popnli Romani. Cum igi- 
tur Pyrrlius magnum nnmeium cap- 
tivonim cepisset, sine rederaptioiie 
omnes populo Rom. condonare voliiit. 
In quo sententia Appii Claudii Casci 
fiiit, ne icciperentui' pristino statu. 
Igitur qui equites fuerant, in pedi- 
tum numerum, qui pedites, in fundi- 
toruni alas transscripti sunt, et aliis 
conditionibus alligati. Unde Fronti- 
mis lib. I. cap. 1. ' Appii Claudii 
se«tentia, Senatus eo8, qui a Pynho 
rege Epirotarum capti et postea re- 
mi8.si fuerant, equites ad pedites re- 
degit, pedites ad levem armaturam 
omnibus extra vallum jussis tendere, 
donee bina bostium spolia singuli re- 
ferrent.' Oliver. 

In quo, ^c] Contigit A. U. di.xxv. 

Quassatis] Id est, concussis. 

Magnum captirorum, 8fc. numerum'] 
Fueruut autem ducenti, teste Justin, 
lib. xviii. qui inquit, ' Pyrrlius du- 
ccntos captives milites gratis Romam 
remisit, ut cognita virtute ejus Ro- 
mani cognoscerent liberalitatem.' 

Merxtcrant] Militaverant. 

Valla aut fossil] Vide supra. 

Bina spolia] Duorum a se occi- 
sorum. 

Paremiram] Livius : ' Legati mili- 
turn, qui relegati, postulabant ut in 
piaelium ducerentur. Marcellns id 



nee juris nee potestatie sua> esse 
dixit, Senatui scripturum se, omnia- 
que de sententia patrum farturum 
esse: literse ergo Marcelli ad novos 
Consules allatjp, ac per eos in Senatu 
recitatae sunt, consultusqne de his li- 
teris ita decrevit Senatus: Militibus 
qui ad Cannas commilitones suos pug- 
nantes deseruissent, Senatui non vi- 
deri Rempublicam committendam 
esse : si Marco Claudio Proconsuli 
aliter videretur, faceret quod e re- 
publica tideque sua duceret, dum ne 
quis eorum munere vacaret, neve 
dono militari virtutis gratia donare- 
tur, non in Italiam reportaretur, do- 
nee hostes in terra Italia essent.' 

Cannas] Vicum Apuliae, ubi Rom. 
exercitus ab Annibale profligatus 
est. 

Ultra mortuorum condilionem] In 
omnibus manuscriptis : ultra mortuo- 
rum, non morlalium, legitur. Et recte. 
Pighius. 

Ut eorum, Sfc] Contig. A. U. DXLi. 

Munere vacaret] Dum ne quis illo- 
rum vacationem haberet militia?, vi- 
delicet ut semper militiam gere- 
rent. 

Aut d/mo] Ut si etiam fortiter ges- 
sissent, nullo munere militari dona- 
rentnr. 

Age, quam graviter Senatus] Fron- 
tinus lib. iv. cap. 1. * Cum a Liguri- 
bus in praelio Quintus Petillius inter- 
fectus esset, decrevit Senatus, ut ea 
legio, in cujus acie consul fiierat oc- 
cisus, tota infrequens refcrretur, sti- 
pendium ei non daretur annuum, 
a'ra rescinderentur.' Contigit A. U. 

DLXXVII. 

Ligures] Ligiiria Italia; regio inter 
amnes Varum et Macram, ab altero 
latere habens Apenninum, ab altero 
Padnm. 

Neqttc ccra dari voluit] Scilicet jam 
debita. 

Ultione] Animadversione in igna- 
vos milites. 

Consimili animo] Livius decade Se- 



1046 



NOTyE VARIORUM IN 



cundi Belli Piinici Annibalem dicit 
post prosperam ad Cannas piignain, 
captivos Romanos, quod nunqiiam an- 
tea fecerat, benigne satis ftiisse allo- 
cutum, eisque se redimendi potesta- 
teni fecisse, pretium constituisse in 
capita, equiti quingentos quadrigatos 
niimmos, tricenos pediti, servo ter. 
denos, et quanqiiamaliqiiantnlumad. 
jiciebatiir eqnitibus, etad id pretium 
quo pepigeraut dedentes se, leetos 
turn quamcunqiie conditionem acce- 
pisse, Romaniqiie legates niisisse, Se- 
natiim non redimendos censnisse, dis- 
suadente imprimis T. Manlio Tor- 
qiiato, priscaj et nimis diiree severi- 
tatis viro, qui praeter alias rationes 
corum ignaviam insectatiis, illam affe- 
rebat, qnod cum P. Sempronio Tudi- 
tano aufugere potuissent, ctnoluisse. 
Cicero Offic. lib. ult. circa finem : 
' Octo hominum millia,' inquit, ' le- 
nebat Annibal, non qua* in acie ce- 
pisset, aut qui periculo mortis difFu- 
gissent, sed qui relicti in castris fuis- 
sent a Paulo et Varrone Consule : eos 
Senatusnon censuit redimendos, cum 
id parva pecunia fieri potuisset, ut 
esset insitum militibns nostris aut 
vincere, aut emori.' Oliv. 

Sex millmm'] In nuniero dissentit 
a Cicerone et Livio, qui octo millia 
fuisse dicunt. 

Severum exhibuerit^ Detorta vuU 
garis locutio est. In Campensi, Pul- 
inanniano, et Susiano, se severum exhi- 
huerit, legitur. Pigh. 

Severum exhihuerit] Quidquid Pig- 
liius causetur, ego veternm libro- 
rum lectionem quasi fugitivam retra- 
liendam censeo, severe excubuerit. Sic 
lib. HI. cap. nit. ' Pro salute civium 
in foro excubuerat.' Colerus. 

Rhegium injusto bello'] Frontinus 
libioiv. cap. 1. 'In legionem,' in- 
quit, ' quas Rlieginm oppidum injussu 
duels diruerat, animadversum est, 
ita ut quatuor millia tradita custo- 
diae necarentur; pr<Etcrea Senatus- 
consulto cautum est, nc quem ex eis 



sepelire aut lugere fas esse!.' Abbre- 
viator Livii non * Romanos,' sed 
' Campanos' fuisse dicit. ' Campana,' 
inquit, * legio, qns Rhegium occupa- 
verat, obsessa obsidione facta securi 
pcrcussa est.' Oliver. 

Injusto bello] Id est, non legitime 
indicto, et Jubellio duce mortuo. 

Morem majm-um] Non enim leges 
permittebant rivem Romanum virgis 
caedi, vel capite puniri : sed si de- 
preliensus foret, perpetuo carcere 
mulctabatur: sin extra iirbcm fuis- 
set, ita ut deprehendi non posset, ex- 
ilio puniebatur. 

Eorjim(jue corpora^ Ad mortem us- 
que sjpvire lolerabile est, ultra mor- 
tem iuliumannm, sicnt de Achille le- 
gitur, qui in Hectorem mortuum sa- 
viit. Virgilius: 'Ter circum Iliacos 
raptaverat Hectora muros, Exani- 
mumque auro corpus vendebat Achil- 
les.' Oliver. 

Seimlturai mandari] Jure civili cor- 
pora dansnatorum non aliter sepe- 
liuniur, quam si fuerit petitum et 
permissum ; et nonnunquam non per- 
mittitiir, maxime majestatis damna- 
torum. Ita respondit JC. in 1. i. fF. 
de cadav. puiiitor. Tighius, nulli, ex 
Manuscriptis omittit, non male. 

Lugere] Tanquam infames. 

Ext. § I Cruci tamen affigebantur} 
Vide supra. 

§ 2 Malernarum blanditiarum'} Id 
est, viriliura jussorum matrimi sua- 
rum, qua; abeuntibus dabant, cum 
aliarum nationum matres blandiri so- 
leant. Unde severa illarum mandata 
speciose blanditias vocat. Badius. 

Accepto signo] Vexillo, hoc est, mo- 
nitu loco vexilli accepto. 

Cap. 8. Fauces Pontici sinus] De 
hoc ait Cicero in Orat. pro Arcliia 
poeta. Populus enim Romanus ape- 
ruit Lucullo im|)erante I'oritum, et 
regiis opibus quondam et natura re- 
gionis vallatum : nam LucuUus contra 
Mithridatem regem Ponti missus est, 
etvictoii* aditum fecit, quam am- 



VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 8. 



1047 



plam postea Pompeius consecutus 
est. Oliver. 

Alpium] Alpes disterminant Gal- 
liam ab Italia. 

Taurique] Est hie Asiae mons longe 
iiiaximus, qui ab Iiidico tnari exsui- 
gens, vaste satis attolIitnr,deindextro 
latere ad septentrioiiem, sinistio nie- 
ridiem versus procredit, in occiden- 
tem rectus et perpetuo jngo : niulta- 
rumque gentium, qua dorsum agit, 
terminus : sed pro gentium ac lingua- 
rum varietate diversahabet nouiina. 

(jl Ob levia, ^c] Contigit A. U. 

DCXCI. 

Triumphos] Erat triumphus maxi- 
mus honor, qui dabatur Iniperatori- 
bus Romanis, qui quatuor albis equis 
inauratu curruijunctis, capite laurea 
coronato, in Capitolium vehebanlur, 
praecetlentibus captivis catenatis, et 
praseunteSenatu, in Jovis Opt. Max. 
tenipium devecti, immolato tauro al- 
bo ad proprias aedes redibant. Qui 
autem primus in urbe Roniana tri- 
nmphaverit, varia est Scri^)torum 
sententia : nam alii Camillum, alii 
Tarquinium Priscuin, alii Valerium 
Publicolam fuisse tradunt, Oliver, 

Lege cautum fsi] De qua lege Dio- 
nem lib. xxxvii. 

Quinque millia] Acccdit et illud, 
quod ad tritnnplium quoque necesse 
erat, ne multo sanguine victoriam 
parassent: inde necesse erat auctuni 
imperium : non recuperata bello, 
quaj amissa fuerant. Delude ne con- 
tra servos, fugitivos, piratas, aut si- 
mile genus honiinum debcllatum fo- 
ret. Postremo civili bello, etsi re 
feliiissime gesta,neque imperatorium 
nomen acclaniari poterat, ncque sup- 
plicatioues decerni : non triumplian- 
tes, ne ovantes quidem Urbem ingre- 
di potcrant. Livius sparsim, et Va- 
lerius Maximus hoc cap. Carolus Si- 
gonius de antiquo jure civiiim Roma- 
nor. cap. de Jure Triumpliaudi, ct 
alii. Item ncc aras, ncc sigua Diis 
statuebant, nisi ob extcrnas victorias. 



Tacitus de Imperatore Tiberio An- 
nal. III. ' Idem,' inquit, ' cum Vale- 
rius Messallinus signum anreum in 
JEde Martis Ultoris, C»cina Severus 
aram Ultioni statuendam censuis- 
sent, prohibuit : ob externas victo- 
rias sacrari dictitans, domesticamala 
tristilia operieuda.' Eadem de cau- 
sa spolia civili bello capta in posti- 
bus nulla fixa verosimile est. Slewe- 
chius. 

QucEstores urbanos] Qui aerarium 
Romee procurabant, et pecunias ex- 
pensas et receptas in tabulas publi- 
cas conferre consueverant, ut notuni 
est. 

§ 2 Lntatius Consul] Hie contra 
Pftnos Siciliam invadentes missus 
est, qui cum navali proelio interesse 
non posset propter malam corporis 
valetudinem, Q. Valerius prajtor 
classem hostium delevit. Oliver. 

Minor potestasl Utpote praetoria. 

Nisi suo ductu Punicn classis cssct 
oppressa] In Campensi ; Ni suo ductu 
Pwnica classis esset. Vetusta sponsi- 
onis formula est, qualis apud Cicero- 
nem Offic. lib. m. * Ni vir bonus 
esset.' Et passim alibi similes oc- 
cnrrunt. Verba autem qua; vulgo 
pra^cedunt, Non se petiturum trium- 
phum, in duobus vetustis exempl. non 
extant, Atrebatensi videlicet, et 
Gemblacensi, qua; auferenda non male 
censet Pithoeus, frustra enim addun- 
tur, et praeter sponsionis formulani. 
Pigliius. 

Restipularij ' Stipulari ' significat 
stipeui, hoc est, pecuniam, obligare. 
Tractum autem est a stipe, qua spe- 
cies erat nun)ismatis. Stips autem 
dicta est a stipando : nam antiqui 
pecuniam pensare, non numerare so- 
lebaut, quam pecunianj ' aes grave' 
Livius appellat, et Plinius lib. xxxiii. 
' Milituni,' in(|uit, ' stipendiorum, 
hoc est, sti|)is pondcranda;, pensato- 
rcs, libripcndes dicuntur:' undo eti- 
aui nomina nunnuis rcmanserunt apud 
antiquos a pcnsatione, sicut assis, 



1048 



NOT^ VARIORUM IN 



dodrans, qnadians, unciac, niinae, de- 
narius, et similia. Ergo pecuniain 
non in lociilis servare solebant, sed 
in tljesanris stipare et condensare ; 
nam stipare, est in locum angnstum 
reponere. Ergo restipitlari, est retro 
se obligare, id est, contra sponsionem 
a Valeric factam pecuniani obligare. 
Oliver, 

Atilius Cttlutinus] Hie Consul cum 
a Pcenis in locum circumsessum te- 
mere exercitum duxisset, Marei Cal- 
purnii tribuni militum virtute et ope- 
ra evasit, qui cum trecentis niilitibus 
eruptione facta, hostes in se conver- 
terat omnes. De Atilio Calatino Ci- 
cero in Catone majore: * Quanta 
fuit [auctoritas] in Lucio Caecilio Me- 
tello? quanta in Atilio Calatino? in 
quem illud enlogiiim nnicum : Pluri- 
mffi consentiunt gentes, populi pri- 
marinm fuisse virum. notum est car- 
men, incisum in sepulcliro.' Oliver. 

Auspicio] Cunctaenim apud Roma- 
uos auspicato fiebant. 

Litem do] Id est dico; et est ver- 
buni juris. Verbi significatio etiam 
apud Granimaticos invenitur. Virgi- 
Hus : ' Sed tamen iste Deus quis sit 
da,Tityre, nobis.' Ergo dare litem, 
est jus disceptationis dicere. 

Ut non legitimuni] Quia ipsi lege 
non debebatur, sed Consuli, 

§ 3 Quid facias Cn. Fulvio Ftacco'] 
Hie Flaccus triumphum contempsit, 
qui primo subegit Vardaios in lilyri- 
co, deinde alio tempore Alpinos Li- 
gures doniuit: missus quoque in 
auxilium Massiliensium adversus Sa- 
linos Gallos qui fines Massiliensium 
depopulabantur, demum cum iEtolis 
bellavit, qui cum Ambraciam civita- 
tem eorum din machinis expugnare 
tentasset, nee eam capere posset, ad 
extremam necessitatem oppidani 
compuisi, supplices Consulem ora- 
runt, ut eos in deditionem accipere 
vellet; quod ille omnino facere recu- 
savit, nee prius flecti potuit, quam 
precibus Rhodii cnjusdam Attici a 



Senatu impetratum est, ut eos in de- 
ditionem acciperet; quod graviter 
tulit Senatus ; visus est enim contra 
jus fecisse, supplices in deditionem 
venire volentes repudiare. Oliver. 
Contigit A. U. dxli. M. Fulvio liaec 
attribuuntur a Pigbio. 

Non plura piacerpens] Quasi mens 
ejus praesaga esset futnri, quia vide- 
licet post triumpbum niulctandus es- 
set exilio, si triumpbasset. Oliver. 

PrcEcerpens] Id est, antequam eve- 
nirent, carpens de infortunio suo. 

Nam ut urbem,li^c. qucestione publico^ 
Quia in judicium accitus est, qnoil 
oppidanos in deditionem accipere no- 
luisset, quod contra religionem esse 
videbatur. 

Religionis insolential In supplices 
sc. Vel quia triumphum contempsisse 
videbatur. 

^ 4 Sapientiores igiturl Ex suojii- 
dicio censet eos, qui cum repnisa trj- 
umphum petieruut, sapientiores eo 
qui respuit. In qua re sentire vide- 
tur Cneum ilium Fulvium Flaccum, si 
triumpbum sibi decretum non repu- 
diasset, exilii poenam non fuisse da- 
turum. Badius. 

Capua] Totius olim Carapaniae urbs 
praestantissima. Urbs maxima opu- 
lentissimaque Italiae Livio appella- 
tur. Et comparaf, imo praefert Ca- 
puam Urbi Romanae Cic. Orat. ii. 
contra RuUum. ' Prona,' ut Livius 
loquitur, ' semper civitas in luxuriam, 
non ingeniorum modo vitio, sed afflu- 
enti copia voluptatuni, et illecebris 
omnis amoenitatis maritimae et ter- 
restris.' Unde et Hannibalis domitrix. 

Fregellanis] Fregella civitas olim 
clarissima inter Formias et Sinuessam 
sita non procul a Liri amne,cujus rn- 
dera bodieque ostenduntur, quae am- 
plitudinem urbis demonstrant. Ho- 
die Ponte corvo dicitur. Fregellanos 
populos etiam babet Plinius lib. in. 
cap. 5. 

A Senatu petierunt] Triumphum pe- 
tentes extra urbem manebant. 



VALKRH MAXIMl LIE. II. CAP. 8. 



104,9 



Ah injuria fine] Qiiem facit, qui 
ahlata lecipit. 

§ 5 Sine ullo, ^-c, magistratu] Non 
enim niissi erant ut Consules, ant ut 
Dictatores, iiut Pitetoies, &c. sed ut 
privati cum auctoiitate publica. Ba- 
ditts. 

Qui ex desertis] Glareanus Lucul- 
lum et Pompeium pungi hie putat. 
Argute. Coler. 

Myoparonumque] Piratarum navis 
est, quod Nonius M. Tullii, Sallustii, 
et Sisennae autoritatlbus comprobat. 
A Tyrrhenis Myoparo inventus cre- 
ditur. Sextus Pompeius inqnit, My- 
oparonem esse genus navigii ex duo- 
bus dissimilibus formatuni. Sunt 
quidem Parones, quos et Pirones 
vocat Ethicus Hister. His navibus, 
eodem authore Histio, utuntur Al- 
bani, Maeotae, Mazetse, Gangines. 
Hae et alio nomine Tulchiae vocantur. 
Porro Parones dictos Suidas innuit 
ab insula Pare, cui et Aristophanis 
interpretes assentiuntur. Gtjrald, 
Quid si Gallica vel potius Germanica 
vox sit? nam et Parones, sive Varo- 
nes, a navigando dictos vetus Lexi- 
con Belgicuni attestatur. Vaeren enim 
fiavigare. Thysius. 

Myoparo ex Myo et Parone com- 
ponitur. A forma autem fivuves, hoc 
est, an^usta et oblonga: ut Myobav- 
bum, angustus et oblongus Liberi 
patris cantharus. Scaliger. 

Fcstinahunda] Quia nondum res 
gesserant, quibus merito sibi trinm- 
phus decernatur. 

§ Supersedeant] Id est, omittant 
venire ad cienam. 

Majoris, &,x.'] Scilicet quam trium- 
phans, quia Consul major est non 
triumphans, quam triumphans non 
Consul. liadius. 

§ 7 Verum, Sfc] Contigere hasc om- 
nia A. U. ucxx. et Dcxxii. A. U, 

DCLXXVI. A. U. DXLI. A. U. DCr.XII. 

Supplicationes] Gratiarum actiones 
Diis immortalibus. 

Ocans] Ovabat, qui liostes in fu. 



gam vertisset: qui autem ovabat, 
equo albo per urbem vectus in Capi- 
tolium ascendebat, et ibi ovem sacri- 
ficabat. Unde ' ovare ' dictum est, 
nt Ser\io placet. Festus Pompeius 
dicit ' ovare ' dictum esse, a voce eo- 
rum, qui ovantem sequebantur. Oliv. 

Ovans] Ovatio minus honoratum 
triumphi genus. Differt autem ab 
altero, primum quod in ipsa ovatione 
dux cum exercitn urbem ingreditur 
pedibus, non autem curru,ut ille, qui 
majore trinmpho ornatnr ; deinde 
quia non gestat togam pictam et cla- 
vis aureis distincfam, neque ornatur 
trabea, aut laurea corona redimitur: 
qnin etiam liac in re altero est infe- 
rior, quod non gestet sceptrnm, in 
caiteris vero rebus illi est par. Dio^ 
HJ/s. Hulicarnass. 

Triumphuvit] De niodo trinmphan- 
di passim antiquarii. Pompam ip- 
sam ita tangit Cicero : * Quid vincti 
ante currum Duces ? quid simiila- 
chra oppidorum ? quid aurum ? quid 
argentum ? quid Legati in equis et 
Tribuni ? quid filii pra?textati ? quid 
clamor militnm i quid tota ilia pom- 
pa.' 

Itaque et Nasica] De caede Grac- 
chorum satis supra dictum est in ca- 
pitulo de Somniis. Metellus vero si- 
niili modo Opimium necavit. Con- 
tigit A. U. ccLXXii. 

Quintus Catulus'] Cum M. Lepidus 
acta L. Syllae rescindere vellet, et ab 
eo proscriptos in civitatcm restitui, 
et eorum bona, quai Sylla et populo 
et aniicis siiis donavcrat, ipsis reddi ; 
Q. Catulus ex consensu bonorum re- 
sistebat actionibus illius. Cum igi- 
tur actionibus obtinere non posset 
quod obtinebat, in Hetruriam pro- 
fectus, ingentes ibi copias compara- 
vit, contra quem missi sunt Q. Catu- 
lus, et Cn. Pompeius, qui ilium baud 
ita niulto post fuderunt atque fuga- 
runt. Hie rursus sc in Hetruriam, 
deinde in Sardiniam contulit, et ibi 
morbo et pestilentia periit. Oliver, 



1050 



NOTiE VARIORUM IN 



Catilince victor] Saltern per lega- 
tum: nam ipse pedibtis aeger adesse 
not! poteiat, ut Sallustiiis dicit primo 
libi'o. 

Abstersos gladios] Quasi civilem 
sanguinein abominarentur. 

Lucius China, ^c] Hi iirbe ejecti, 
diversis factionibiis, hie a Sylla, ilie 
ab Octavio, parvo temporis intersti- 
tio, compaiatis atque conjunctis ex- 
ercitibiis, patriaj belium intulerunt : 
nam cnm Marins carceie liberatiis, 
ut in cap. de Ominibus planius vide- 
niiis,se in Africani contnlisset, aiidis- 
setqne llomje seditionem oitam inter 
Cinnam et Octavium, iitpote vir bel- 
licosissimiis ex Manrusiis eqiiites in 
Africa comparavit, et ex agris robiis- 
tissimos quosque delegit, impletisque 
sexaginta navibus, cum ea virornm 
copia Romam versus navigavit, se- 
que Cinnaj, panlo ante expiilso Roma, 
conjunxit, qui segnioribus factis jam 
Romanis, atque desidia et segnitie 
ducum, primo Hostiam, deinde Jani- 
culiim, postremo Urbem ipsam occu- 
parunt, quam velut terram hostiiem 
diripuerunt, et miserabili ca-de re- 
pleverunt. Post banc igitur victo- 
riam Cinna et Marius de suis inimicis 
non Iriumpharunt. Oliver. 

Ad templa Deorum et aras] Ut de 
Victoria parta Uiis gratias agerent 
sacrificantes more triumpiiantium. 
Bad. 

Item Lucius Sylla qui plurima heU 
la] Sylla nuilta bella civilia confecit. 
Primum adversns Marium et Sulpi- 
tium orta de provincia Ponti sediti- 
one. Nam cum Mitliridaticum bel- 
ium Syllw, qui turn Consul eial, de- 
mandatum foret, Q. Sulp. Trib. pi. 
adversai factionis homo legem tulit 
invito Senatu, ut Mario Mithridatica 
provincia crederetur, cui rogationi 
cum resistere Sylla snmma ope vellet, 
Sulpitius eiun armata nianii in eum 
impetum fecit, stragemque ingentem 
circa eum cdidit, ubi Pompeii filius 
adolescens nobilissimus cbesus est. 



Sylla inter caedem difficulter elapsus? 
clam nocte in castra contendit, exer- 
citum omnem adversns Sulpitinm et 
Marium concitavit, et cassis legatis, 
qui ad accipiendnm exercitum niissi 
fuerant, ad urbem properavit, quam 
hostiliter ingressus, ca;dibus et incen- 
dio replevit; nam duni hostes spec- 
tat, suornm nullam rationem habet, 
sontes insoutesque opprimit. Dein- 
de, sedato tumultu, imperio potitus, 
adversns Mithridatem profectus est, 
nbi cuui paulo post audisset Marium 
et Cinnam conjunctis exercitibus ur- 
bem cepisse, totamque hostiliter diri- 
puisse, et civium, ac inprimis ami- 
corum suorum foedam edidisse stra- 
gem, icto cum Rege fcedere, compo- 
sitisque rebus in provincia, Romam 
venit. Et primo apud Capnam cum 
Mario juniore et Consule Norbano 
feliciter puguavit, supra vii. hostium 
millia cecidit; intra Capnam Norba- 
num inclusit. M. quoqus Lucullus 
unus ex ducibus suis apud Fidentiam 
sedecim cohortes adversus quinqua- 
ginta duxit, et eas fudit atque fuga- 
vit, victorqne decern et octo milia 
trucidavit, hostem castris exiiit. Syl- 
la paulo post alterum Consulem Sci- 
pionem, spe pacis ostentata, et ejus 
legiones occidit, rursus ciun Mario 
juniore, qui exercitum reparaverat, 
hand procul ab urbe congressus, cum 
ingenti hostium strage victor evasit, 
nam ad viginti millia caesa, et octo 
capta ab eo fuisse diruntur, Marium 
Prapneste fugisse, nmlta quoque per 
ejus praefectos, Pompeium, Crassum, 
Metelluni, Servilium pralia feliciter 
commissa, qui niagnas Romanorum 
copias delevere. Ultimum illi prae- 
lium fuit sub ipsis nicenibus urbis 
cum Telosino quodam Samnite, et 
Laniponio ejus socio, in quo parum 
abfuit, qnin funditus deleretiir; sed 
tandem a«pirante fortuna, illos profli- 
gavit, non sine magna suorum cladc ; 
urbem deinde ingressus, sex millibns 
ex equestriordinc in forum perductis 



VALERIl MAXIMI LIB. II. CAP. 9. 



1051 



et ciudcliter caesis, proscriptionem 
Senatonim, et alionim civiiini, inpri- 
mis divitum, fecit mirabilem. Oliver. 

Multas urbes] Simiilaclira iirbium 
devictariim in pompa triumpiii dedu- 
cere soliti et picturas. 

Nullum oppidum vexW] Significans 
per hoc se non de civibus, licet esset 
crudelissinuis, sed de externis trium- 
phare. Badius. 

Lauream] Non solum non dabatnr 
triamphiis, verum etiam, teste Cice- 
rone in Pliilipp. Oratione ultima, 
niillae fiebant snpplicationes. 

Ad quercum prona manus porrigun- 
tur] Qui civem servasset, querna co- 
rona donari consueverat. Ante pos- 
ies Julii Caesaris erat antiqua qner- 
ous, ex qua ramos decerpere sole- 
bant, iibi coronam alicui dare volu- 
issent. Oliver. 

AugustcB domus] Id est, ipsius Julii 
CzBsaris. 

Cap. IX. Censuram] Liv. 'Censurae 
initium fiiit, rei a parva origine ortze, 
quae deinde tanto incremento aucta 
est, ut morum disciplinajque Roma- 
nae penes earn regimen, senatus equi- 
tumque centuria?, decoris dedecoris- 
que discrimen sub ditionc ejus ma- 
gistratus, publirorum jus privato- 
rumque locornm, et vectigalia pop. 
Ilom. sub nntu attpie arbitrio essent.' 
Primi autem censores fuerunt Papi- 
rius Semproniiisque. Oliver. Vide 
Janum Giilielmum de Magistratib. 
populi Romani. Contigit A. U. 
ccxi. 

Censorio supercilio] Austeritate et 
rigiditate censoria. Nam supercili- 
um pro severitate sjepissime ponitnr. 

Foro'\ Ubi judicia cxerccntur. 

Curia'] Ubi sententiac dicnntnr. 

§ 1 JErn] Id est, certam pccuniin 
quantitatem, fcceruiit enim a^arios. 
y£rarii autem obnoxii dicebantur ae- 
rario. 

Ccelibes'] Camilli legem postea in 
ccnsura sua denuo promulgavit Me- 
tcllus Nuniidicus, ex cnjus oratione 



citat Agell. lib. i. cap. 6. Afrauius 
Vopisco: ' Majores iiostri incupidi- 
ores liberum Fuere.' Colerus. 

Longam, !fc. vacatione7n] Hoc est 
longum temporis spatium. Pigbius 
legit adtocationem. 

Nodosam exsolvite stipevi] Per hoc 
illos avaros ostendit, et ob earn cau- 
sam ccelibes vixisse, quod timerent, 
ne uxorem et liberos alere possent. 
Oliv. Stipem nodosum'] Id est, mnltis 
nodis in loculis aut saccule abstnisam 
pecuniam. Bad. 

Ite igitur, et nodosam exsolvite sli- 
pern, utilem posteritati ntimerosce] No- 
dus aliquis in nodosa hac stipe, nee 
video qui adjectio liaec conveniat. 
Legeriin, numerosam. Censores vide- 
licet, multiplicato censu, airarios fe- 
cerunt ccElibes, sive, ut ipse Vale- 
rius hac ipsa in re ante dixit, aera 
pGeuie nomine pendere jusserunt. Id 
more suo Valeiius alludens, Ite, ait, 
pendite numerosam stipem in usum 
numerosae posteritatis. Lipsius. 

§ 2 Horum, Sfc] Contig. A. U, 

DCXLVI. 

§ 3 Porcius Cato] L. Quinctius Fla- 
minius Consiilaris praeter alia, qv.aj illi 
objiciebantur a morum magistris, 
crudelitatis quoque in supplicera no- 
tam incurrit, atque Senatu motus est. 
Exemplum prodidit disertissiraus His- 
toricus T. Livius lib. xxxix. Hal>e- 
bat L. Quinctius in deiiciis Philip- 
pum quendam Pcenum, ejusdem amo- 
ribus efflictim se emancipaverat. 
iEgre ilium Roma in Galliam, quani 
Provinciam Consul obtinebat, abs- 
traxerat. Inter jocos et cavillatio- 
nes semel atque iternm Consuli na- 
sum movcrat, atque ol)jecerat se vel- 
nti invitum Urbe raptum esse, dnm 
gladiatorium expectaretur specta- 
culum, ut impotenti illlus aniori se 
venditaret. Haec cxprobratio pupu- 
git animum Consnlis, et cicco consilio 
ad alrox atque immane facinus in- 
flammavit. Cum enim vino et amore 
incaluisset, quibusduobus nullum po- 



1052 



NOT^E VARIORUM IN 



tenthis ration! obnubilandas vene- 
num, forte cpulanti nunciatum, ades- 
se nobilem Boium cum liberis trans- 
fiigam, siipplicem petere, iit in fidem 
eiim Consul accipeiet. Admisit enm 
L. Quinctius in tabernaculum, lo- 
quentem per inteipretem audivit ; 
sed nbi superior exprobratio exoleti 
animo occurrit, aestuare prime san- 
guis coepit: mox in turpissimnm fa- 
cinus abripitur. Ecquid, inquit scor- 
to, quandoquidem gladiatorium mu- 
nus mei causa reliqnisti, sanguinario 
hie spectacuio oculos pascere lubituni 
est ? Vix serio admisit Pcenus, ubi 
ad nutum scorti Consul stricto mu- 
crone in Galium involat, capvit ferit, 
secat et dimidiata verba abrumpit, 
fugientem atque Deorum atque lio- 
minum fideni obnixe iinplorantem, 
latere tenus transfodit, mensaui san- 
guine humano aspergit, Deos genia- 
les commaculat. Atrox immane fa- 
cinus! supplex venerat Boius ; sup- 
plicem, cui mauus inferre ipsa vete- 
rum religio vetabat, indicta causa ad 
voluptatem Pathici scurrae e medio 
tollit, humano cruore inter epulas 
ludit, oculos crudeles pascit. Quis 
mortalium ipsos sontes, cum ad sup- 
plicium ducuntur, comniiseratione 
non prosequitur ? A sanguine huma- 
no etiam jure occiso fibhorret ani- 
mus : quis inter epulas cadentem vel- 
nti humanam victimam, inter vina 
stillantem sanguinem, inter oscula et 
amplexus natantia lumina et cum 
niorte colluctantia siccis oeulis as- 
picere potuit? Itaque non consula- 
ris dignitas, non autoritas fratris 
L. Flaminii Catonis judicium inhibere 
potuit, neque ignominiam avertere. 
Levior quidem haec pcenavidetur pro 
tanto crimine, sed Censorum erat 
non tarn punire, quam loco niovere, 
ignominia mactare nocentes. Vale- 
rium Antiatem aliter haec referre 
tradidit Livius, sed ilium orationem 
Catonis non legisse. Proditum ab 
jllo est Placentias famosam fuisse me- 



retricem, quam offlictim Consul de- 
peribat, in convlvium accersitam 
Consulem jactantem audivisse, quam 
rigido jure in facinorosos animadver- 
teret, et quam midti in vinculis as- 
sent, qui Libitinae oiferrentur. Avida 
sanguinis meretrix snpplicium alicu- 
JHS coram se peragi poscif, quando- 
quidem nunquam aliquem securi fe- 
riri vidisset. Annnit postulato Con- 
sul, et soiitis sanguine epulas conta- 
minavit. Vide Livium lib. xxxix. et 
Plutarchum in Catone. Thysius. 

Titi Flaminii] Qui totam Graeciani 
subegerat, et jussu Senatus populique 
Romani liberam fecerat, et Philippo 
regi Macedonum magnam imperii par- 
tem ademerat, quam in Graecia occu- 
paverat. Oliver. 

Nee pensi duxciaf] Ita Mss. libri, 
excepto Winchelian. omnes quos vi- 
di, habent. Vulgo: 7iee indignum pen- 
si duxerat. Prior vetusta Romana 
phrasis, qua et Sallustius utitur: 
' Neque dicere, neque facere quic- 
quam pensi habebat.' Et alii saspe. 
' Pensi habere,' vel ducere, idem est, 
quod Siayiv<i(TKfiv, discernere, perpen- 
dere, cestimare, magni facere, ponderare, 
Tijiqv. yoxindignum e dictatis alicu- 
jus ludimagistri haud dubio assuta 
est. Pighius. 

Imaginibus] Imaginum jus nobili- 
tatis Romana: proprium, quibus as- 
cribebautur noraina et insignia facta 
virorum : quocirca ad imaginem Lucii 
Flaminii vult autor ascribendos ess^ 
oculos meretriculae, ad quos oblec- 
tandos Galhun percuti jusserat, sicut 
ad imaginem T. Flaminii fratris ejus, 
et manus Philippi Regis supplices. 
Bad. 

§ 4 Quid de Fabricii Luscini censura] 
Gellius lib. iv. cap. 8. ' Fabricius,' 
inquit, ' Luscinus magna gloria vir, 
magnisque rebus gestis fuit, P. Cor- 
nelius Rufinus manu quidem stre- 
nuus et bellator bonus, militarique 
disciplina peritus admodum fuit, sed 
furax homo et avaritia acri erat. 



VALERII MAXIMI LIU. II. CAP. 9. 



1053 



Hiinc Fabrrcius non probabat, ne- 
qtie amico utebatur ; osnsque enm 
mornm causa fuit : sed cumin tem- 
poribns Reip. difficillimis Consules 
creandi foient, et is Rnfiiuis pete- 
ret consulatum, competitoresque e- 
jus essent imbelles quidam et futiles, 
sumraa ope annixus est Fabricins, ut 
Rufino consulatus deferretnr; earn 
rem plerisque admirantibus quod 
hominem avaruin, cui esset inimi- 
cissiiBus, creari Consulem peteiet.' 
Hunc Rufinuni postea bis consulatu 
et dictatura functuin, Censor Fabri- 
cius Senatu movit ob luxuriae notam, 
quod decern pondo libras argenti 
facti haberet. Oliv. 

Quid de Fabricii Luscini censura] 
Tam Sanctis olim moribus prseditus 
fiiit Princeps Popidus, ut iniperium 
totius universi meruisse suo jure vi- 
deatur. Procul Inxuria : et divitia- 
rum immodica sitis, cum et diviteni 
esse probro habeietur, P. Cornelium 
Rufinum bis consulatu atque dicta- 
tura illustrem ideo Senatu motum 
constat, quod compertum esset eum 
argenti facti cctnee gratia decern 
pondo habere, llle niniirum verus 
divitiarum nsns, supervacua conteni- 
nere. iEstimare aurum propter os- 
tentationem, verissimae servitutis in- 
dicium. Lutum quod ex intimis terrae 
visceribus eruitur, et nobilissimffi huic 
aeterna^que menti imperabit ? Oculos 
dirigere in cntlum oportet, nee veluti 
glebae ascriptitios inferiora niirari. 
Divitias non coutemninins, sed illa- 
rum non necessarium usum. Quiu et 
omnis luxuria avaritiam alit. Quai 
duoe pestes Kerumpubl. phis laedunt 
quam hostile ferrum. Oido iiic niu- 
tuns raro fallit, qua?runt prodigi ut 
absuniant, absuniuut ut quaerant. 
Divitiis affluis ? Illas unico niomento 
difflare potest Deus Immortalis, at- 
qne malum pnnirc dispensatoreni. 
An ergo incunibam auro ? inquies. 
araicos et pauperes juva. Atqui ego, 
ut loquitur Poeta, ' Vectigalia mag- 



na, Divitiasque habeo tribns ampias 
Regibus.' Etiam magna flumina ex- 
siccantur et alveum mutant. Ecce, 
patria tuam opem postuiat, dum im» 
minet cervici fatalis hostis. Ner- 
vum tu suppedita, et auxilium patriae 
impende. Recte itaque judicatum 
arbitror, Publicam diligebat magni- 
ficentiam, Privatam oderat populus 
Romanus. Tlujsius. 

Fabricii Luscinil Agellius, et quae- 
dam editiones Valerianae Lucinium 
appellant. Lucinujn quidem Latine 
dici recte puto, ut Lncina. Etapud 
Prudentiiim, ' Lucinae horae.' Sed et 
Luscinus in veteri Glossario extat; 
Luscinus, oitjSwj/. Coler. 

Decern pondo'] Lib. Dan. X. P. So- 
lebant ponderum numeros non Uteris, 
sed literarnm notis exprimere. Coler. 

Idem pomariiim] Eadem mfcnia. 
' Pomaerium,' inquit Livius, ' verbum 
solum intnentes, postmaenium inter- 
pretantur esse.' Est antem pomwrium 
niagis circa murnm locus, quem in 
condendis nrbibus quondam Hetrusci, 
qna murum ducturi erant, certis 
circa terminis inaugurate consecra- 
bant, nt neque interiore parte ajdi- 
ficia mflenibus contiuuarentnr, quae 
nunc vulgo etiam conjunguntnr, et 
extrinsecus puri aliquid ab huraano 
cultu pateret soli. Hoc spatium, 
quod neque habitari neque arari fas 
erat, non niagis quod post murum 
esset, quam quod murus post id, po- 
maerium Romaniappellarunt. Oliver. 

Inopiam Juiberi] Scilicet tempore 
auto lis. 

^ 5 M. autem, ^c] Contigit A. U. 
ncLiv. 

Tribunis plcbis] Junia lege non po- 
tcrat quis Tribunus esse nisi ple- 
beius : sed postea alia lege lata et 
patritii creari crcperant, ut hoc loco 
Duronius Senatu amotus, quia Tribu- 
nus plcbis legem de coiircendis snmp- 
tibus convivioruni abrogaverat, peni- 
tus sustnlcrat et subvcrterat. Oliver. 

Rostra] Suggcstus cousularis hue 



1054 



NOTyE VARIORUM IN 



spectat, scilicet Rostra, qnaj Julia 
dicebant, sive Nova. Nam veteia 
ilia non in tanto honore, vel nsii. 
Vocat Ammianns ' snggestnm,' a for- 
ma, qtiam ostendit, per gradtis sur- 
rexisse, cum dicit, vertice scansili 
fuisse. Dicit et imitamenta priorum 
Principum portasse, id est, vnltus et 
slatuas eorum : quas eqiiidem arbi- 
tror in gradibus, ad extrema latera, 
dispositas in ordine fuisse. Eorum 
basim, sive ima, ornata rostris navi- 
uni ex Actiaca victoria, Die Cassius 
docuit : et inde Rostrorum nomen. 
Ideo autem ' Consulum suggestum' 
appellat Ammianus, quia initio uia- 
gistratus eo conscendere solebant 
Consules, et populum salutare ; eo- 
dem iterum, cum deponerent niagis- 
tratum. Mos ab antiquo mansit; quia 
et adire, et orare illic, ac gratias 
agere populo solebant pro honore. 
Sed inferiore et Principum aevo niliil 
factum, nisi ut conscenderent, salu- 
tarent, itemqne jurarent, aut ejura- 
rent. Imo et sedisse illic in sella 
curuli videntur, et sic se ostendisse, 
quasi auspicii causa. Lipsius. 

Obsitum] Circumdatum rubigine, 
velut rigore. 

§ 6 Virtutis] Quia uterque res 
niagnas atque pra^claras pro republ. 
gessit. 

Honorumque'] Qui ambo Consules 
et Censores simul fuerunt. 

Junctuni] Lego ex lib. vet. vinctum, 
ob sequens verbum instrictum. Coler. 

Instrictum, ifc.] Duo codices, Ptd- 
mannianus et Susianus, veram banc 
lectionem referunt, quae non parum 
antiquitatis redolet. * Instringere' 
enim inipedire, implicare, ac compes- 
cere est : qua in significatione utitur 
eo Catullus ad seipsum dicens : 
' Quin te animo adfirmas, teque in- 
stringisque, reducisque, Et Diis invi- 
tis desinis esse miser.' Alia qnoque 
exemplaria ejus retinent lectionis 
vestigia: nam Campense : instrictum 
autem cemulationis animo, dicit; et 



Atrebatense, instrudum, mendose. 
Ait itaque Valerius, paronomasia non 
illepida, instrictos aemulatioiiis liamo 
censores districtam (ut habetur in 
Atrebatensi) siinul egisse censuram, 
detersam, justam ac emunctam, me- 
taphora a distringentibus se in balneo 
sumpta, qui sordes corporis lacinia 
strigilive detergunt, aut abradunt. 
Pighius. 

Vulgata tamen lectio retineri po- 
test : instinctu autem amulationis ani- 
mo dissidcns. Satis perspicue. 

Firmissima Reipubl. latera] Quia 
alter causa fuerat, nt Asdrubal, qui 
vencrat in supplementnm Annibali, 
cum omni exercitu in Italia delere- 
tur, alter ut Annibal ex Italia disce- 
dere cogeretur, et est translatio a 
corpore sumpta : ut enim lateribus 
corpora stabiliuntur ; ita his duobus 
Resp. confirniata videtur. Oliver. 

Equitum centurias] Ostendit quo- 
modo severitatem exercuerint: nam 
Livius Salinator legem do vendendo 
sale arctissimam tulerat, populo val- 
de molestam, ex quo paulo post dam- 
uatus est a populo: post banc dam- 
nationem ejusdem populi suffragiis 
Consul primo, deinde Censor creatus 
est : cum igitur Idibus Quintilibus 
equites de more transvelierentur, 
Claudiusque ac Salinator ob robusti 
corporis vires adhuc in nuniero equi- 
tum essent, postquam ad tribum 
PoUiam ventum est, in qua nomen 
Salinatoriseratjillius nomine a scriba 
lecto pryeco diibitavit, an tanti viri 
nomen damnatum efferret ; quod cum 
collega ejus Nero animadvertisset, 
jussit praeconem expresse et audacter 
nomen Salinatoris excire ; et ilium 
equum vendere coegit, quia damna- 
tus esset a populo. Oliver, 

Ad Polliam ventum tribum'] Scilicet 
citandani ad officium militare, in qua 
tribu erat Salinator. Badius. 

Praco] Tabellio nomina equitmn 
legebat, Praeco vero nominabat; ergo 
noluit Praeco damnatum, propter 



VALERII MAXIMl LIB. II. CAP. 9. 



1055 



autoritatem ejus, aliquando Salina- 
torem dicere. Damnatus autem post 
primum Consnlatum, quo legem tn- 
lit, ne quis saleni vendere posset, 
quuni antea jus omnibus esset ven- 
dendi salis : unde etiam Salinatoria 
agnomen accepit. Oliverius. 

Quod ubi intellexit Nero, et citari 
coUegam, et equum vendere jussit^ In 
Maiiusciiptis : Quod ubi intellexit Ne- 
ro, et citari collegam, et equum vendere 
jussit. In nuUo quidem leperitur 
vulgatum et arma. Quod sane, ut 
Graeco vocabulo dicam, Glossaigi 
alicujus commentum est. Neque 
enim hoc habet Livins, ex quo Vale- 
rium desumpsisse Iiistoriam, ntrum- 
que conferenti patebit ; nee etiam a 
censoribus notati equites Romaiii 
arma vendere cogebantnr,sed equum 
publicum, quern jure ordinis accepe- 
rant, et publica nutiitum impensa 
tenebant. Pighius. 

Quibus viris'l Hoc in gratiam Tibe- 
lii dicit Valerius, qui ab utraque gen- 
te ducit originem. Paternnm genus 
a Claudio Nerone, Maternum ab 
Appio Claudio Pulcbro, qui ab Ap- 
pio Caeco descenderat, dediicebatur. 
Quomodo ergo dixit, eorum sanguis 
serie, ^-ft Quia insertus hie Tiberius 
Liviorurafaniiliae,niaterno avoineam 
adoptato ; ergo a familia Liviorum 
ducebat originem, quae quamvis ple- 
beia fuerit, tamen octo Consulatibus 
f uncta est, duabus censuris, dictatura 
et magisterio equitum floruit. Oliver. 

Inter cerarios referre] Obnoxios et 
obligates aerario facere. 

Postea Consuletn atque Censorem] 
Nam ita arguebat : Aut me juste 
damnaslis per legem quam tuli de 
sale vendendo, aut injuste : si injuste, 
sine dubio censoria nota digni estis : 
quia nihil a vobis injuste damnandum 
est, quum integri esse debeatis : si 
verojuste, nunquani consulatum mihi, 
tanquam indigno, ct censuram de- 
maudare debuistis ; nam quern popu- 
lus Ronianus semel daninaverit, eum 



procul dubio indignuni administra- 
tione reipublicffi judicavit : ergo, tan- 
quam pcrjuri, censoria animadver- 
sione digui fuistis. Oliver. 

Perjurii] Quia tribus jurabant se 
honores et magistratus bis demanda- 
turas, qui digni vidercntur adminis- 
tratione reipublicae : sed semel dam- 
natus ab omnibus tribubus preeter 
unam indignus esse videbatur, qui 
rempublicam administraret officio 
publico. Ergo tribus perjurium com- 
niisisse videbantur, quum daranato 
Salinatori consulatum et censuram 
demandarunt. Oliver. 

Unam tantummodo trihum'] Cic. in 
Oral, contra Rullum, et contra Ver- 
rem, et in Philippicis dicit has tribus 
fuisse triginta quinque. 

Ma'ciam'] Vulgo, Murtiam. Lib. 
Dan. Mceliiim. Nihil verius. Festus : 
' Moetia tribus a quodam castro sic 
dicta.' Coler. 

§ 7 Equestris quoque, Sfc.'] Contigit 
A. U. Di. 

^rai-iorum] Id est, qui poenam pe- 
cuniariam in aerarium conferreut, aut 
ut capite censi essent. Badius. 

§ 8 Turpis etiam mclus, ^x.] Non 
solum mores et facta, sed animorum 
quoque affectus damnabant Censores 
Romani, ut hoc exemplo timiditateni 
eorum damnavit Reguli censura, qui 
post Cannensem cladem viribus pa- 
triae diffidentes, et cam panic post 
ruiturani, vel certe in hostium potes- 
tatcni venturam metuentes, Italia- 
deserendae consilia inierant. Hoc 
contigit secundo bello Punico, nam 
L. Caecilius Metellus quasstor com- 
pluribus autor fuit coiijurandi ex Ita- 
lia discedere post pugnani apud Can- 
nas infeliciter commissara, sed id 
Scipionem prohibuissc constat, cut 
sunmia rerum per illius exercitus re- 
liquias maximo consensu delata fue- 
rat, et dum dc rei)ubl. consultaret, 
nuntiatur frustra ilium consultare, 
quod perdita spes omnis esset, quod- 
que desperata et complorata jam de- 



105G 



notte variorum in 



mum respiiblica foret ; propterea 
qiiod pkiiqne iiobilissimi jiivenes, 
quorum princcps esset Lucius CepcI- 
lius Metellus, naves et mare specta- 
rent,ut deserta patria ad novas sedes 
quaereudas irent : quo nuntio attoni- 
tus stupore et miraculo rei Scipio, 
onuii consultatione dimissa, ad Iios, 
talia consilia agitantes, citatissinio 
equo pervcnit, et stricto super con- 
suitantium capita gladio, juravit se 
interfecturum, quicunque discedere 
tenlasset. Hos deinde, restituta re- 
publ. cuui in civitatem rediissent, a 
Censoribus condemnatos fuisse dicit 
Valerius. Oliver. 

Philus] Male in editione Veneta, 
PhUippus. De L. Furio Philo hoc 
ipso agit Cicero in Bruto. In lib. 
Dan. et apud Augustinum de Civ. 
Dei lib. ii. hodieque legitur, Pilus. 
Coler, 

Eosque gravi nofa affccerwif] Han- 
Kibal plerosque ex Romanis in castris 
captives habebat, et Roniani multos 
ex Carlbagiuieiisibus. Cum igitur 
Hannibali cum captivisRoriianiscon- 
venisset, ut Romam proficiscerentur, 
et permutationem captivovuni in Se- 
natu impetrarent, idque si facerent, 
Roma; remanerent, si non possent, 
ad se in castra redirent ; cum Sacra- 
mento adacti ad banc rem, e castris 
paulo processissent, plerique ex liis, 
cavillationibus nihil prufuturis usi, ut 
se Sacramento liberarent, regressnni, 
tanquam suarum rerum obliti, simu- 
lantes, in castra reverterunt, deinde 
Komam se contulerunt, ut etiamsi 
permutationem captivorum non im- 
petrassent jurejurando absoluti vide- 
rentur, et sic Romae remanerent. 
Quod cum Senatus accepisset, vinc- 
tos Hannibali mittendos curavit, de- 
inde etiam censoria uota punivit. In 
hac historia Valerius nonnihil a Livio 
dissentit, non enim ad permutationem 
captivorum, sed ad propriam re- 
demptionem inipetrandam venisse le- 
gates dicit Livius ; nam illis redimen- 



di se potestatem fecerat Hannibal, 
proposito in eorum capita pretio, pro 
conditione cujusque, nee a legatis, 
qui pro hac re ad Senatum mitteban- 
tur, de reditu vades alios poposcit, 
eorum sc. fide contentus, seu Sacra- 
mento, qui deinde usi ea, quam supra 
diximus, fallaci cavillatione, a censo- 
ribus graviori nota puniti sunt. Sed 
Aulus Gellius quasi cum Valerio 
sentire videtur lib. vii. c. 18. ' Jus- 
jurandiun,' inquit, ' apud Romanes 
inviolate sancteqne habitum, serva- 
tumque. Id et moribus legibusque 
multis ostenditur, et hoc, quod dice- 
nius, ei rei non tenue argumentum 
esse potest. Prrelio Cannensi Han- 
nibal Carthaginiensium Imperator ex 
captivis nostris electos decem Ro- 
mam misit, mandavitque eis, pactus- 
que est, ut si populo Romano videre- 
tur, permutatio fieret captivorum, et 
pro iis, quos alteri plures acciperent, 
dari argenti pondo libram S. Hos, 
priusquam proficiscerentur, jusjuran- 
duni adegit, redituros esse in castra 
Poenica, si Romani captives non per- 
mutarent. Veniuut deinde Romam 
decem captivi ; mandatum Poeni Im- 
peratoris in Senatu exponunt ; per- 
mutatio Senatui non placita : paren- 
tes, cegnati, affinesque captivorum 
aniplexi, eos postliminio in patriam 
rediisse dicebant, statumque eorum 
incelumem integrumque esse, ac ne 
ad hostes redire velleut, erabant. 
Turn octo ex eis postliminium justum 
non esse sibi responderunt, quoniam 
dejurio devincti forent ; statimque 
uti jurati erant, ad Hannibalem pro- 
fecti sunt. Duo reliqui Romae manse- 
runt, solutosque esse sese ac libera- 
tos religione dicebant, quoniam cum 
egressi castra hostium fuissent, com- 
mentitio consilioregressi, eodeni die, 
tanquam si ob aliquam fortultam 
caussam issent, atque ita jurejurando 
satisf'acto, rursum iujurati abiissent. 
Haec eorum fraud ulenta calliditas 
tarn esse turpis existimata est, ut 



VALERII MAXIMI LIU. II. CAP. 10. 



1057 



contempt! vulgo, despectique sint, 
Censoresqiie eos postea omnium no- 
tarnm et damnis et ignominiis affe- 
cerint, quoniam <jaod factiiros dicta- 
verant, non fecissent. Corn, autem 
Nepos in libro exemplorum qiiinto id 
qnoqne litteris mandavit, multis in 
Senatu piacnisse, nt iii qui redire 
noUent, datis custodibus ad Hanniba- 
lem dediicerentur, sed earn senten- 
tiam numeio plurium, qnibiis id non 
videretur, superatam : eos famen, 
qui ad Hannibalera non rediissent, 
usque adeo intestabiles invisosque 
ftiisse, ut taedium vitae ceperint, ne- 
cemque sibi ronsciverint.' Dnplicem 
tamen et Livius super iiac i-e opinio- 
nem tradit, sicut apud euni videre 
licet. Oliver. 

M. Alilius Regulus] Filius fuit Ati- 
lii Reguli, qui crudelissima supplicia 
apud Carthaginienses forti animo 
fcrre, qnam jusjurandum violare ma- 
Iiiit, ciijus historiam supra in cap. de 
lleligione notavimus. 

§ 9 Item,Sfc.} Contigit A. U. dcxlv. 
et uxcix. 

Ceratoria postmodum] Nee mirum, 
cum talibus etiam ad dictaturani adi- 
tus. Mamerco jCmilio non obfuit 
nota ccnsoria, quin postea Dictator 
crearctur. Coler. 
Dari] Uteamdigne admiuistrarent. 

Cap. X. Pratexta] Prietexta est 
quam supra vestem honoratus quis- 
que accepit ; ita et majestas videtur 
quivdam homini esse pra^texta. Oliv. 

\ I Nam quid plus honoris, SfC. rco 
Metello] Metellns Numidite provin- 
cial pra?fuit, et ex ea clarissimum 
duxit triumpbnm ; unde et Numidi- 
cus appellatus, deinde repetundartmi 
postulatusest. Ille autem repelunda- 
rum accusari dicebatur, qui creditus 
csset provinciam vel socios populi Ro- 
niani |iecunia expilasse, vel judicium 
tulisse quod in sua commoda cederet : 
ideo repetundarum accusari diceba- 
tur, utpote quod pccunia rcpeteretur, 
quannesiituere convictus tenebatur. 
Dtlph. el V^ar. C'las. Vol. 



Ergo tanta fuit liujus hominis majes- 
tas apud omnes, ut cum tabul.p, ab 
accusatore expostulatae, circa judi- 
ces ab accusatore deferrentur, eas 
judicum nemo videre voluerit. Oliv. 
Ad nomen inspiciendum'\ Debitum 
quod petebatur. Nomen autem de- 
bitum, quia nomina debitorum tabu- 
lis inscribebantur. 

Non in tabulis] Id est, libeliis, in 
quibus vel acta provincial, id est, 
universEe provinciai administratio et 
rationes continebantur. Cicero de 
hoc Metello in Oratione pro Arcliia 
Poeta : ' Metellus,' inquit, ' homo 
sanctissimus raodestissimiisque omni- 
um, tanta diligentia fuit, ut ad judi- 
ces venerit, et unius nominis litura se 
commotum dixerit.' Oliverius. 

Exigua cera] Id est, exigua tabula. 
Tabula enim antiquitus cera obduci 
solebat ante papyri inventionem. 
Hinc in prima, secunda, extrema ce- 
ra, usitata antiquis fuit locutio, ubi 
de testamentis loquuntur. 

Perpendi] jl]stimari,judicari. Trac- 
tum est a pensantibus, qui semper 
diligcnter inspiciunt. 

§ 2 Scd quid mirum, si debilus, ^-c] 
IJelium Komanis erat cum Antioclio 
Asia; Rcge, ad quod gerenduni cum 
L. Scipio frater superioris Africaiii 
petiisset ut mitteretur, tantumque 
bellum liuic Senatus populusque Ro- 
manus dcniandare dubitarent,magis- 
que in Corn. La;lium ejus collegam 
(nam hi duo tum Consules erant, et 
uterque provinciam suninia ambiti- 
onc dcposcebat) incliiiati omnium 
animi viderentur ; Scipio Africanus 
pietate commotus in fratrem, profes- 
sus est se legatum in provinciam itu- 
rum, ut in cap. de Pietate dicturi 
sumus, qua pollicitatione factum est, 
ut L. Scipio impetraret Asiac provin- 
ciam sibi decerni. I'rofcctus igitur 
cum fratre Africanus, sccum in hel- 
ium filium pcrduxit. Oliver. 

Lacessitus] Provocatus ad iram ob 
bellum illaluni, et ita in hostem sx- 
Wu.r. » X 



1058 



NOT.E VARIORUM IN 



viter agere potiiissct. Budius. 

Ad Africanum enndcm] Post maxi- 
mas res gcstas clarissininsque tiimii- 
pljos, Scipio ab ingrata patiia pulsus 
in exilinin ire coactus est, in villain 
sc. Linterninam. Oliver. 

Linternina villa} Qnx prope Lin- 
ternum sita esset. Est auteiu Liii- 
ternuni Canipaniae lubs litoralis, et 
colonia Uomana, teste Frontino, se- 
pulcliro Scipionis nobilis. Hodie 
Torro delhi Patriu dici tradit Leander. 
Ortel. In Linternina villa] Earn dili- 
genter descripsit Seneca Epist. 
Lxxxvii. quam ipse postea possedit. 
Coler. 

Proinde securum se spectandum prce- 
here ne grav.] Ita in Mss. rectius. 
Vulgo, nobis prcestandum, Sfc. Atque 
in Canipensi insuper erasa particula 
nobis, qnas sane supervacua est, ac 
perperani inserta videtnr, ex glosse- 
mate aliqiio. Pigh, 

Boms'] Ut sunt serta et tluira, pa- 
teraj, corona;, et siniilia, qua^ ante 
Deoruni immortalinni sinuilaclira in 
donuni niajores ponere consueverunt, 
ea priedones ante Scipionis pedes 
pusita reliqucrunt. 

§ 3 Illud autem jEmilio Pmtllo] Quod 
vivo Scipioni contigit, idem Paiillo 
jEmilio vitaj ninneribus defuncto eve- 
nit ; nam cum diem sunm obiisset, 
forte legati ex IMacedonia niissi tunc 
erant in urbe totins provinciie prin- 
cipes, qui non modo funuscomitantes 
sna praesentia celebrare, sed ipsuni 
Paulli corpus snis hunieris efTerre 
voluerunt, quod ilii profecto fuit ho- 
norificentissiniuni, ejusque virtutibus 
niaxime dignnm. Constat enim Paul- 
lum Imperatorem fnisse continentis- 
simura, ut qui multa bella confecerit, 
ninltos populos subegerit, niultas pro- 
vincias domuerit, in summa tanien 
paupertate vixerit: unde illud cele- 
bratur de hoc viro pra?conium, quod 
cum niultis millibus hostium supe- 
ratis Iberiam totam subegisset, et 
ducenta et quinquaginta opida ce- 



pissot, ne drachma ditior in patriam 
redierit. Oliver. 

Funcbri Iccto] Non omnes eodcin 
niodo cti'erebanttir. Qui enim ditio- 
res erant, ii lectis efferebantur. Unde 
de L. Cornelio proditum est, quod 
sex millia lectoruni in funere liabue- 
rit. At tenuis fortunee homines ca- 
pnlis, sive feretris, nt Servius notat. 
Porro de Fnnerum rationc apud Ro- 
manos haec breviter notanda. Funns, 
a funibus accensis dici vult Isidovus. 
Qui enim funus prosequebantur, ges- 
tabant nianibus caiidelas, funalia, 
faces. Donatus irrepsisse hinic mo- 
rem existimat, quod noctu efferrent 
cadavera, ob diurnam sacroruni cele- 
brationeni. Cum qnibus quadrat et 
Vespillonum nomen, qui erant cada- 
verumfuneratoreSjSic dicti,quod ves- 
pertino tempore mortuos efferi ent,ac 
conderent sepulcris. Festus Pompei- 
us appellat Vesp^.s : ' Vespae,' inquit, 
' dicuntur, qui funerandis cor()oribns 
oflBcium gerunt, non e miiiutis illis 
volucribus, sed quia vespertino eus 
tempore efferunt, qui funebri pompa 
propter inopiam duci nequeunt.' Idem 
prodit Designatores dictos, qui desig- 
nandas funebri pompae praeerant, cum 
nnicuique incedendi locum et ordinem 
praescriberent. Funes autem funa- 
lium, quorum modo mentionem feci, 
circundatos fuisse papyro, ait Isido- 
rus, id quod habere videtur ex Plinio, 
qui lib. XVI. cap. 38. non obscure 
idem innuere est visus, cum corticem 
fragilibus scirpis detractum candelaj 
luminibus servire scribit, ut et decus 
eruditiouis Lipsius insuis ad Taciturn 
conmientariis aniniadvertit. Lotaeti- 
am cadavera aqua septem diernm 
spatio servabant, conclamantes per 
intervalla ; inde nngebant poUincto- 
rnni opera, qui mortuos curabant, et 
denique Candida veste ornabant, pri- 
nsquam efferrent, eratque ilia in fu- 
nere tacito aut vulgari toga vulgata, 
in magistratibus toga pratexta, in 
Censoribus tota purpurea. Effere- 



VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 10. 



lOol) 



?)ant etiam mortnos ad tibiam, ut ex 
Static constat de Archemoro, et apnd 
Plitiinm ex fiinere ejus corvi, qui 
Tiberiiini, inde Gennaniciim et Diii- 
suni noiiiinatim Ciesaies salntabat. 
Pliiribiis prosccutiis est matciiain 
hanc Lilius Gyraldus, ad quem rele- 
go, si quis phira requirat. Fungerus. 

Frontem] Id est, siimmam et pii- 
mam partem illlus lecti. 

Macedonicis triumplds] Quia Per- 
8am Macedonian regem debellaverat, 
et de ipso gloriose triumpbaverat. 

Indicia] Videlicet triumphiim de- 
pictum, quo indicabatiir, ab eo qui 
ferebatur mortnns Macedoniaui fuis- 
se superatam. Oliv. 

Indicia] Id est, signa etmonnmenta 
cladium. 

^4 Ne filii quidem] Superior Afri- 
canus filium habuit adeo tenuis et 
exilis naturae, lit nee filios quiuem 
procreare posset. Ut ex suo uoniiue 
genus propagaret, filium a Paulo 
j^niilio in adoptionem accepit, qui 
deinde Africanus inferior dictus est, 
eo quod Africam devicerit, et Car- 
thagiuem funditus everterit. Oliv. 
Contigit A.U. dcii. 

Duantm familiarum] ^milianae 8c. 
et Scipionum. 

Adolescentem admoduin] Scipio cum 
Lucullo Imperatore militabat in His- 
pania, qui provinciam cum exercitu 
tenebat; et cum ad supplenientum 
exercitus uti vcllet auxilio Cartbagi- 
niensium, nam turn erant tributarii 
Cartliaginienses, Scipionem in Afri- 
cam misit adbuc adolescentom ; quem 
cimi Massanissa vidisset, disccptato- 
reni pacis inter se et Cartliaginienses 
continuo delegit. Oliv, 

Disceplatorem] Cognitorcm. Dis- 
ceptator dicitur, qui inter duos dissi- 
dentes eligitur ad litem judicandam. 

Indulgcntia] Id est, largo lionore. 

Superius cognomen] A su peri ore 
Africano Cariliago facta est populo 
Romano tril)utaria ; ab inferiore vero 
funditus eversa. Scipionum anteni 



familia a gente Cornelia originem 
duxit. Oliv. 

^5 Quid damnatione, Sj-c] P. Ruti- 
lius vir summae innocentia?, cum le- 
gatus (]. Mutii proconsulis, vel, ut 
alii dicunt, quiestor prL^toris Asia? 
prajesset, ab injuriis publicanoruni 
Asiam defenderat ; nam publlcanos 
vectigalia asperius exigentes prohi- 
buerat miseratione civitatuni commo- 
tus, qui cum postea imperio finito 
Romam rediisset, eum publicaui lapsae 
majestatis accusarunt, quod vectiga- 
lia populi Romani exigi proliibuisset. 
Valuit accusatio, et in exilium pulsus 
est, nam equestri ordini perinvisus, 
penes quem turn judicia erant, Itesaj 
majestatis, vel, ut alii dicunt, repe- 
tundarum injuste damnatus, url)e 
ejectus est ; cui in exilium proticis- 
centi omnes AsiaR provincize civitates 
lionoris gratia legatos obviani mise- 
runt, et eum honoriticentissime ubi- 
que susceperunt. De cujus fortuna 
et conditione dicetur in cap. de Mu- 
tatione Fortunae. Oliver. 

Publicunorum] Publican! a JCtis 
Romanis dicti sunt qui publica vecti- 
galia et alios Populi R. reditus, exte- 
ris nationibus imperatos, nee non 
ultro tributa, quaestus sui causa, con- 
stituto pretio exigenda redimebant, 
vel a fisco conducebant. Horum or- 
dinem Rom'<B etnumeroamplissimnm, 
et pevsonarum dignitate potentissi- 
nium fnisse, adeo ut non nisi equitibiis 
Romanis conferri soleret, inter pro- 
fanos scriptores Cicero luculenter 
testatur variis locis. Ex his publica- 
nis alii Mancipes erant, alii Pracdes, 
alii Socii : ut ex Polybioostendit Si- 
gonius de Jure Civium Rom. lib. ii. 
cap. 1. INIancipes quidem ex Festo 
dicit fnisse, qnotquot aliquid a popu- 
lo emerant, conduxerantve: ita no- 
minatos, quia sublata nianu signifi- 
cabant sc emptiouis auctores esse, 
quos Pxdiainis principes publicano- 
runi fiiissc ait, qui qu'.cstus sui causa 
exigenda a sociis suo periculo exige- 



lOGO 



NOT.E VARIORUM IN 



rent, et Reipnblicae repraesentareiit. 
Praedes populo se obligabant, pro- 
mittentes, si quid incommodi acci- 
deret, plene se satisfacttiros. Ita 
dicti, a praestando ; quia tam debent 
praestare qtiod proniisernnt, qiiani is 
aut ii, pro quo vel pro quibus praedes 
facti sunt : talesque hodie sunt omnes, 
inquit Rndaeus, qui sponsores Rei- 
pubiicee vel Principi facti sunt pro 
lis, qui pecuniam publicam dispen- 
sant, qnos receptores vocant. Prajs 
igitur est Satisdator in lite nuniaria ; 
nnde differt a Vade, quod is vadimo- 
nium promittit in re capital). Socii 
deniqtie erant, qui pro Publicanispar- 
tim condncebant, partim societatem 
cum lis inibant, partim pro his bona 
fortunasqne suas Reipublicap obliga- 
bant. Horum frequens mentio apud 
Ciceronem, et quidem honorifica. 
Omnes autem publican!, Mancipes, 
Praedes, Socii, in conducendis et exi- 
gendis provinciarum vectigalibus,nec 
non nltro tributis, erant occupati : 
et vectigalibus quidem vel ex agris 
vel ex portibus publicis. In agris 
enim publicis homines qnidam colendi 
causa coUocati erant, qui aratores 
atque agricolae dicti, decumam frii- 
menti populo Romano dabant : in 
pascuis alii, qui pastures appellati 
certum stipendium solvebant, quod 
Scripturam dicebant : nnde Scriptu- 
rarius ager Festo, in quo, ut pecora 
pascantui-, certum est aes : a scriben- 
do, quod Publicanus scribendo con- 
ficeret rationem cum pastore. Pnb- 
licani vero, qui decumas redimebant, 
decumani, qui pascua, Pecuarii, qui 
portus, Portitores, et vectigalia ipsa 
decumae, scriptura ac portorium vo- 
cabantur, teste Asc. Paediano. Ara- 
tores autem et pastores fere cives 
Romani erant, qui et ipsi qujestum 
sequuti agros publicos colebant, aut 
pecora alebant. In ultro tributis au- 
tem occupabantur, qunm conduce- 
lent et exigerent sumptus operum 
publicorum, quorum locationem quiii- 



to quoque anno a Censoribus factam 
Polybius et Varro scripserunt. Fun- 
ger. 

Proculsol Sententia equestrium ju- 
dicum. 

Secessum ejus^ Donee in aliqnem 
locum secederet, quem pro exilio 
rape ret. Badius. 

§ 6 Cuius etiam Marius] Hac His- 
toria annotata est in cap. de Omioi- 
bus; nam Marius Syllae impetum fu- 
giens, Minturnas delatns, in palndi- 
biis delituit ; eo cum venissent Syl- 
lani milites, qui persequebantur eum, 
indicio pastoris indicatum, e paludi- 
bus extractum in custodiam Pbaniaj 
cnjusdam tradiderunt. Et cum panlo 
post ad eum occidendum Cimber ser- 
vus missus esset, maj estate viri per- 
culsus, stricto jam giadio interficere 
non sustinuit ; sed tremebundus ab- 
jecto ferro refugit, clamitans : ' Non 
possum occidere Marium.' Ad cujus 
vocem exciti Minturnenses, accurre- 
runt, et viri majestate commoti, 
delude aselli omine navi impositum 
libcrum abire permiserunt, qui in 
AtVicam delatus, ingentes copias 
comparavit, Cinnaeque conjnnctus, 
ad urbem properavit, quacapta, mul- 
torum civium sanguine injuriara siiam 
ultus est. Oliv. 

Vltiimtrum miseriarmn] Quia hostis 
patrije judicatus est. 

Primla (lomo'\ Phaniae cujusdam. 

Minturnis^ MivTovpvai, Latii urbs 
et colonia, Ptolemaeo aliisque. Ad 
Lirim fluviuui Halicarnassaeo lib. i. 
quam Georg. Fabricius scribit vulgo 
Trajetto vocari. Ex Minturnarum 
ruinis Trajetto aedificatum scribit quo- 
que Celsus Cittadinus. Trajetto au- 
tem in coUe est. Minturnae vero 
in valle sive planicie, quod ex am- 
piiitheatri et aquaeductuum reliquiis, 
palam omnibus : fueruntque ad dex- 
tri'.ui Liris tiuminis, cjuo in loco sunt 
vestigia pontis olim conjungeutis 
viam Appiam. Ortel. 

3]ii>turtiis] Id est, apud Minturnas 



VALERII MAXIMI LIB. II. CAP. 10. 



1061 



palndes. 

Servus puhlicus'] Dicebantiir seivi 
piiblici et in urbe et provinciis liomi- 
iies libertini generis, quonnn minis- 
teiio niagistratus utebantur. Vano 
lib. deL. L. vii. significare videtiir, 
nioiis fiiisse, ut servi quidam a populo 
niannmitterentur, eoriiniqiie vel Ma- 
gistratuum RoiDanonim noniina ha- 
berent, a qnibus libertate donati es- 
sent. Gelliiis lib. xii. cap. 3. ' Licio 
transverso,'inquit,*qni niagistratibiis 
praeniinistrabaiit, cincti erant.' Vide 
etlib. VI. ff. de Rer. Divis. lib. i. §. 
Sei vtis ff. de Qusest. aliasque leges in 
Jure civil!. 

Cimber] Cimbros Teiitonosqne e 
Gerniania veteri in Galliam transiisse 
bonitate agri illcctos arbitror ; nam 
illos avitanimsedinm ad Gernianiciini 
mare piope Saxonas jam taedebat. 
Proinde facto per Chaucos et Frisios 
itinere trans Riienum, in nltimis Gal- 
liariim oris ad Septcntrionaleni Ocea- 
niim consedere. Ubi cum diiitius 
mancre non possent ob maris Gallici 
inundationeni, (|uod veliit longius ex- 
tendcbat novos liospites, per Galliam 
errabiindi ad Riienum usque venere, 
ibiqiie sedes figere constitnerant. 
Dum aiitem vagarentur in Gallia, con- 
juuxcrantse illis Tigurini Ambrones- 
que Gallic* nationes, et ipsse regnis 
suis pulsa; novas sedcs qua^ritantes. 
Itaque ferociores facti virium incre- 
inentis, cum tcrram a Romanis tan- 
qnam stipendium dari sibi i>ostulas- 
sent, ct repellerentur, contra legatos 
armis insnrrexerunt, Syllanoque ct 
Servilio Ca^pione ac M. Maniio fuga- 
tis, castrensi ])r;vda, et quidcm in- 
genti potiti sunt. Hos postea vicit 
C. Marius, partim in fractii Cottia- 
vnm Alpium ad Afpias Soxtias, partim 
in Italia, in canipo Raudino, nti ex 
Jiistoriis notum est. Tacitus quo- 
que veterem Gormaniam describens, 
' Eundem,' iMcpiit, ' Gcrmaniaj sinum 
proxinii Occauo Cimbri lencnt, parva 
nunc civitas, seil gloria ingons, vete- 



risque famae late vestigia manent, 
ntraque ripa castra ac spacia, quorum 
ambitu nunc qnoque metiaris niolem 
manusque gentis, et tani magni exi- 
tus fideni. Sexcentesinium et qua- 
dragesimuu) annum urbs nostra age- 
bat, quum primum Ciuibrorum audita 
sunt nomina.' Etiam Ptoiem<eus et 
Pomponius Cimbrorum ac Teutono- 
rum maritimarum nationum in de- 
scriptione Germaniaj nieminerunt. 
Etiam eorundem, ne ca^teros nomi- 
nem, D. Hieron. eodem modo in 
Epist. ad Gerontiam meniinit. B.Rhe- 
nan. 

Quam totam dclevernt^ Saltern, quae 
in Italian] transcenderat. 

Nee full his timori usperriina Sijllcc 
victoria, i^-c. cum praseiiiiii ipse Marius 
COS, ^'c] Hoc loco vulgo qua^dam de- 
esse Mss. libri demonstrant, quanivis 
et hi varie iiiutilati sunt. In Susiano 
et Pulnianniano Icgitur: ncc fuit his 
timori axperrima Sullw victoria, ne in 
eos conservationem Blarii ulcisceretur. 
Sed reli(|ua mininie omittenda desi- 
derantur. In Campensi ac Wiiiche- 
liano fre(juens ilia repetitio nuniinis 
Rlarii, librarium inimerifo oft'endit ; 
in quibus ita : nee fuit his timori «s- 
pcirima Sulla; victoria, ne in cos consei'- 
vationem vlcisceretur, cum prasertim 
ipse Marius eos, 4"c. Pigliius. 

Asperrima Sylla victoria] Quia ex 
Asia victor rcdierat. 

Prasertim ipse 31arius, iSfc] Nam po- 
terant Miiiturnenscs cogitare, quan- 
tum exitii ipsis conservantibus Ma- 
rium immineret, cum Rlarium ipsuni 
adeo afflictum esse conspicercnt. 
Oliver. 

§ 7 DIarcum quoque Porcium Ca- 
tonem] Non minus Porcium Catonem 
a Caesaris injuria liberavit majesta- 
tis excelientia ; nam cum publicani 
peteront vectigalium remissionem, 
cos tcrtia parte niercedum C. Casar 
liberavit, et ne in locatione novorum 
vectigalium immoderatiuis leges fer- 
rentur, propalam admonnit. Cato 



^^ ?r c o ^ 

C qJ J ,4 J 



10G2 



NOTiE VARIORUM IN 



contra Caesarem nolebat quirqiiam 
I'liblicanis remitti : sed eos uiiiversa 
vectigalia pcrsolvere ; nam Publicani 
coiuiueicbantur, quod vectigalia iii- 
niis dura solvere cogerentur. Cato 
igitur rogatus sententiam diccre, no 
quid CO die in senatii confici posset, 
quia contra rempnb. id esse videbat, 
orationeni suam longiorem liabebat. 
Quod cum seusisset Caesar, eum per 
lictorem jiissit in carcerem duci. 
Tunc universus Senatns Catoneni se- 
cutus est. Cajsar id graviter ferre 
Senatum sentiens,dimitti jiissit. Au- 
las Gell. lib. IV. cap. 10. 'Cains,' 
inquit, ' Cjcsar consul, M. Catoiieni 
stntcntiam rogavit. Cato rem, de 
qua consulebatur, quoniani non e re- 
publica videbatur, perfici nolebat: 
ejus rei gratia ducenda; longa ora- 
tione uiebatur, eximebatque dicendo 
diem: erat enim jus Senatori,ut sen- 
tentiam rogatus, diceret ante quic- 
quid vellet alii rei, et quoad vellet. 
CiEsar consul viatorem vocavit, euni- 
que cum finem non faceret, prebendi 
loquentem, et in carcerem duci jussit. 
Senatus consurrexit, et proscqueba- 
tur Catoneni in carcerem. Hac iu- 
vidia facta, Caesar destitui et dimitti 
Catoneni jussit.' Oliver. 

Sincera into;'] Quia nemo illnm un- 
quam poliiit gratia, neque prece, 
neque pretio a recto deducere. 

Diem extrnheretl Sic locutus est 
Caesar de Bello Civili lib. i. ' Catone 
veto acerrime repugnante et pristina 
consuetudine contradicendi mora 
dies extrahente.' Hoc Agellio est, 
' diem eximere,' cujus locum italego : 
' Caius Caesar consul M. Catonem 
sententiam rogavit. Cato rem, quam 
consulebat, quoniam non e Republ. 
videbatur, perlici noluit. Ejus rei 
gratia utebatur, eximebatque dicendo 
diem.' ' Eximere ' igitur ' diem ' 
est totum diem dicendo quasi au- 
ferre et absumere. Contra ' frangere 
diem' erit, dimidium diem absu- 
mere. Horatius II. Oil. 7, ' Cum quo 



morantem sa-pe diem mero Fregi.' 
Hoc veteres Jureeonsulti ' diffindeie 
diem' diccbant, ut in formula Pra^- 
toria : Hic dies dtffisus esto : 
quando omisso reliquo diei spatio, 
judicium dift'erebant, ut docet Doc- 
tor ille Juris unicus Obs. lib. xif. 
cap. 18. Sed et ' discindere diem,' 
pronuutiasse veteres constat, quod 
nihil aliud, quam Jureconsultoruni 
illud ' diffindere.' Glosste veteres : 
Discindendi Tfiiyias, iv t^ Tf/xvuv tos 
SiKas. Noti etiam ex Fastis veleribus 
Dies incisi et intercisi. Fabricius ex 
Horatiano exemplari Saxonico citat: 
' Dies alii sunt Fasti, alii Solidi, 
quibus laborandum est, alii Incisi.' 
Hic ' incisi,' opiuor, 'solidis' oppo- 
nuntur. Ad (juod respexit Hora- 
tius : ' Nee partem solido demere de 
die.' Seneca Epist. 84. ' Hodiernus 
dies solidus est.' Colerus, 

Divini aiiitni] A consuetudine adu- 
land! non discedit. 

§ 8. Eodem liidos Floralcs'] Ludi 
florales in honorem Deae Flora* Ko- 
mx celebrabantur, in quibus obscce- 
na quffidam committebautur ; et illud 
in primis, quod mimaj nudabantur. 
Unde Lactautius Firmianus : ' Mere- 
trices,' inquit, ' flagitante populo uu- 
datis corporibus in Floralibus mi- 
nioruni fungebautur officio, et prop- 
tereaminias' eas Valerius appellat.' 
Oliver. 

Ingniti j)/«hsm] Quod significabat 
placere sibi Catonem discedere, ut 
pristina ludorum consuetudo revoca- 
retur in tbeatrum. 

Coufessus] Sijrnificavit, inquit, po- 
pulus hoc plausii plus majeslatis et 
honoris uni Iribuere, quam sibi 
universn ; nam quod praesente Ca- 
lone fieri non fuerant passi, id 
se universo spectante passi sunt. 
Oliver. 

Una imago'l Non multas majorum 
suorum imagines habebat, sed unam 
patris sui Catonis. 

Sub nomine Cutonisli TertuUianus 



VALERII MAXIMI LIU. II. UAl'. 10. 



1003 



Apologet. cap. ii. * Quis ex illis Diis 
vcstiis gravior et sa|iieii(ior Catoiie. ? 
jiistior et niilitarior Scipione ? ' Jiive- 
iiiilis : ' Tertius e ccplo reciciit Cato.' 
Ciebio hoc scheniate Catones vocat 
Maitialis. Pnulentiiis contra Sym- 
niaciiuni: ' Exultare Patres viilcas, 
piilclierrima mniidi Lwinina, con- 
cilitinKjiie semiin geslire Catonum.' 
Colcrus. 

Ext. §1. Dandum est, !fc.'\TrSins\t 
ad externa. Priniiim aiitem exem- 
pliim est majestatis Harmodii et A- 
ristogitonis fratnnn Atheniensium, 
qui cum indigne ferrent Tyrannideni 
in libera civitate regnarc, die festo 
conveneriint, iit tyranniini occide- 
rent ; nam tyrannis Athenis a Pisis- 
trato inrepit, quo mortuo Hippar- 
ciius et Hippias in regnum successe- 
nint : tunc ergo Hippias regnabat, 
in qtieni die solenni cam populiis 
convenisset, impetum facere statiie- 
nint, sed cimi id paruni proeessisset, 
Hipparcinun fratrem occiderunt. Aii- 
lus Gellius lib. xvii. cap. 21. ' Tar- 
qninii fiiio,' inquit, 'regnnni olitincnte 
Komas, cni cognomen Siiperbus fiiit, 
iisdenique temporibiis occisus est A- 
thenis ab Harmodio et Aristogitone 
Hipparclins Pisistrati filius, Hippisc 
tyranni frater.' Itaque hi adoles- 
centes, quantum in se fuit, nrbem 
tyrannide liljerare conati sunt, licet 
non liberarint, tamen Athenienses 
effigies aeneas in honorem »ornm 
crexernnt : quas cum Xerxes cepis- 
set, Athenis in reginmi suum trans- 
tiilit, deindc Seleucus rex Asia", qui 
post /Mcxandruni rcgnavit, cum A- 
thenis potilus essel, ab Atbenien- 
.^ibu8 visus est honoriticentibsime 



tractari ; quod cum prospexisset, ut 
rem gratam populo faceret, statuas 
illas in suani pristinam sedem repor- 
tandas cnravit. Et cimi iransvelie- 
rtntur Athcnas, ad Khodios forte 
a|)ptiierunt, qtiibus veluti Deorum 
siiiinlacliris lectisternia exliibiierunt. 
Oliver, 

RhodW] Vide supra, 
l-'ulvinuribus^ Pulvinaria loca crant 
in tempiis, quce alio nomine ' lecti- 
sternia ' dicebantur, in qiiibus Deo- 
rum simulachra locabantur. Oliver. 

§ 2 Xerwcrali] Vide Diogenem La- 
iirtium in ejus vita. 

More civitatisi Testimonium apud 
Athenienses vel coram dicebant tes- 
tes, vel testimoniiun tabulis inscrip- 
tum dabant : idque lege sancitum, 
ne quis testimonium corrnmpat, ra- 
dat, mutet. Testatur id Demosthenes 
if T^ Kara aTe(pdvov. Atque has ta- 
bulae, ut idem Demostlienes testatur, 
erant exasciata; et expolitm. Inter 
testandum aurcra imam vellebant. 
Unde in Etymologico : Ao/3ol Kiyovrai, 
eVeiS^ fiapTvpifxevoi rivi, ^afx^avofxtOa 
avTwp. Teslimonio dido in liberorum 
capita jurabant se vera diccre. Quod 
tuni Valerius hie noster, turn Dioge- 
nes Laertius in vita Xenocratis tes- 
tantur. Vide et Ciceronem lib. i. 
Epist. IG. Testes aniem cpii de re 
cai)itali, puta homicidio, testimonium 
dicerent, oportebat ad cacsa porrecta 
Suovetauriiii jiisjurandum conripere, 
et si falsa dicerent, sibi suirque fa- 
miiia; «iira imprecabantur, tit tes- 
tatur Anliphon dc Herodis cade. 
Vide Pctitum ad Leges Atticas. 



10G4 



NOTiE VARIORUM IN 



LIBER III. 



Cap. 1,^1 lEmilius Lepidus] Hoc 
contigit sub Tiber. Giacclio bello 
Celtibeiico. Oliver. 

/Emilius Lepidus] Consimile prorsus 
facinus L. Tarqiiinii filii apud Ma- 
crobiuni lib. i. Servius ad TEn. ix. 
' Hoc loco pueriim ideo postea fecit 
armaii, quia legit in Historia, pueros 
de bellis gloriam leportasse ; filium 
M. Diusi annoriiiii sexdecim : Cris- 
pin! filium Crispinum in Corsica cum 
fugeret exercitus S|). Carvilii Consu- 
lis, bellum restituisse, Apud .Soram 
bello Italico ab Herenio puerum in 
aciem eductum, a quo liostem occi- 
sum spoliatumque. Lucii Tarquinil 
filium, quem ob lioc pater aurea bul- 
la prajtextaque donavit.' Haec Ser- 
vius ille P. Dauielis. Colerus. 

Statua bidlaia] Bulla erat insigne 
puerorum, et praesertim nobilium, 
quod a collo in pectus descendebat. 
Macrobius dicit ingenuis pueris con- 
cessuni, ut cordis figuram in bulla 
ante pectus annecterent, quam in- 
spicientes ita demum se homines co- 
gitarent, si corde praestarent, hoc est, 
sapientia tt niagnanimitate. Togani 
quoque priEtextam hisadditam, ut ex 
jjurpuraj rubore ingenuitatis rubore 
tegerentur. I'riscns Tarquinius fi- 
lium suum annos tredecim natum, 
quod hostem manu percusserat, et 
pro concione laudavit, et bulla aurea 
prsetextaque donavit, insigniens pue- 
rum ultra annos fortem praemiis vi- 
rilitatis et honoribus. Nam sicut 
pratexta insigne magistratuum ab 
Hetruscis acceptum regnante Tullo, 
ita bulla gestamen erat triumphan- 
tium, quam in triumpho prae se gere- 
bant Imperatores. Hinc deductus 
inos ut praetexta et bulla in usum 
pnerorum nobilium usurparentur, ad 
omen et vota conciliandae virtutis, ei 



similis, cni primis in annis munera 
ista cesserunt. Oliver. 

Bullata] Sciat rudior lector hullatn 
fuisse rem factam ex auro, argento, 
aut alio metallo in formam cordis 
et concavam, in qua contra fascinum 
contcnta erant remedia, eaque de- 
pendebant de collo puerorum, prae- 
sertim nobilium, ut in cordatos viros 
evadant, fascinum viucant, et a tur- 
pibus locis, sociis, el factis se arceaut. 
Bad. 

De Bulla ita Asconius : * Bulla 
suspend! in collo infantibus ingenuis 
solet aurea, libertinis scortea, quasi 
coumiuniens pectus puerile.' 

Pratexta] Veste purpurea, qua ute- 
bantur nobiles pueri usque ad quar- 
tum decimum annum, qua postmodum 
deposita in Capitolio virilem togam 
sumebant. Ex quo deprehenditur 
puerum fuisse jEmilium, quo tenj- 
pore hostem in acie intererait. Oli- 
ver. 

Vix spectatorem] Nam decimo sexto 
demum anno niilitabant, ut notat 
Servius ad illud iEneid. vii. ' Ante 
urbeui pueri et primaevo flore juven- 
tus Exercentur equis, domitantqne in 
pulvere currus.' Coler. Qui de niili- 
tari disciplina libros posteris reli- 
quere, baud fere quenquam minoreni 
septem et decem annis, aut sex et qua- 
draginta majorem militiae, et tyroci- 
nio ascribi solere docuerunt. Idque a 
Servio Tullio vetere censione primuni 
cautum fuit. Gellius testis lib. x. 
cap. 28. et aevo subsequente a Caio 
Graccho lege sacrata sancitum. Li- 
vius lib. XXV. Plutarchus in Grac- 
chis, Seneca de Brevitate Vitae, cap. 
ult. Antonius Augustinus libro singu- 
lari ad RIodestinum in 1. paupertas. 
§ jam vero militi. ff. de excusationi- 
biis. Imo legem fuisse probat Justus 



VALKRII MAXIMI [.115. III. CAP. 1. 



10G5 



Lipsius atl Tacili Annales, qnx niili- 
tem liberaret anno demiim eetatis 
fjiiinqnagesimo. 

Corojiam'] Qiiernam ex servato cive. 

^ 2 Hie spirihisl Quantum futurce 
Virtntis specimen et documentnm a 
pucritia de se Cato dederit, ct in hoc, 
et in sequent! exeniplo videre licet. 
Cum judicia ab equestri oidine in 
senatoriam dignitatem essent trans- 
lata, eaque sii)i vellet equestiis ordo 
vindicaie, Senatus M. Drusiim tribu- 
num plebis creavit, nt Senatus 
partes tueictnr. Hie, nt facilins 
conscqueretur quod Senatus cupie- 
bat, Latinis civitatem permisit, ut 
eoium auxilio adversus equestrem 
ordinem uteretur. Eo tempore Dru- 
sus Catonem, cujus avunculus erat, 
alebat. Cum igitur legati Latinoruni 
ad eiim venissent, ut promissam civi- 
tatem populo imi>etrarent, etiam ipso 
potissimnm Druso interprete, Cato- 
nem pueruni conspicientes, rogarunt, 
ut sibi apnd avunculum auxilio esse 
vellet ad civitatem obtiiiendani, quod 
se nequaquam facturum constant! 
vultu lespondit. Oliv. 

Socios] Notandum Latinos et Itali- 
cos saepe absolute socios appellari. 
Quin et aliqnando Latini et Italici 
ronfundebantur. Ita Valerius Pelig- 
nos, qui Latini non crant, ita tamen 
appellavit. Latium autem discrevit 
Latinos ab Italicis, qui non erant in 
Latio: fcedus ab iis civibus llomanis, 
qui agrum Romanum possidebant aut 
colebant in Latio ; jus Latii ab iis 
Latinis, qui cum agrum Latinum te- 
nerent, non tamen Latii jure frueban- 
Inr. Ex fd'dere autem, quod cum 
Latinis est |)ercussinn, jus illud ema- 
navit. Quod est jus Latii, ve! Lati- 
nitas appellatur, quod constat qui- 
dem jure civium Romanorum fuisse 
deterius, Italico veto commodius. 
Si^onius. 

Expressu est iraque ilia vox hominum, 
(iratulemur nobis Latini, ^•c] Scribo, 
ilia vox homini. De l'opi)edio eniiu 



ipso capiendutT),qui, ntex narratione 
Valeriana et clarius e Plutarcho ap- 
paret, auctor nnus lionorificas hujus 
in Catonem vocis. Lipsius. 

TcTiero, ^c] Cum adhuc asset 
puer. 

Capita proscriptorum] Qui proscri- 
bebantur, eoruni nomina scripta in 
tabella in foro exponebantur, et jus 
omnibus erat eos interficiendi. Illi 
veto nbi intellexissent se esse pro- 
scriptos, continuo se e civitate prori- 
piebant. Eorum vero bona pro arbi- 
trio proscribentis tractabantur ; sed 
niuiti antequam proscriberentur de- 
prensi, occidebantur, et eorum capita 
deferebantur ad Syllam. Oliver. 

Ledo] Antiqui stibadia non babe- 
bant, sed stratis Iribns lectis epula- 
bantur ; unde et triclinium sterni di- 
citur. Sic Cicero sterni triclinia et 
in foro jubebat. Unde apparet errare 
eos, qui dicunt Triclinium esse Basi- 
licani ipsam, vel coenationem. Hscc 
Servius. Eadem vetus Sclioliastes Ju- 
venalis Sat. iii. vs. 17. De modo in 
lectis discumbendi, et quisnam liono- 
rafior fuerit locus, vide Comm. in 
Sallust. pag. 457. Quae bic non repe- 
tinius. • 

Equeslris ordinis, Sfc] Sc. duo milia 
delecta sunt ad supplicium. 

Ipsu7H Mariuni] Verosimile, sed 
minus mirabile. Marii enim, non 
Catonis vita insidiabatur Sylla. Ba- 
dius. 

§ 3 Cujus Jilium'] Exemplum indo- 
lis C. Cassii. Fuit autem bic Cassius, 
qui Capsarem inlcrfecit in Senatu. 
Contigit A. U. dci-xxviii. 

I'auslujn] Sylla post victoriam orea- 
tus Dictator perpetuus, voluit se Fe- 
liceni, liberos vero Faustos, lioc est, 
niarem Faustum, et faminam Faus- 
tam appellari. Badius. 

Publico pnrricidio] Cassius cum Bru- 
to Ca;sarem interfecerunt, quasi pa- 
lenteni patriae : hoc idco dicit, ne 
Ispderct Augustum, ex co quod lau- 
dasset Cassiuni. 



10G6 



NOT.E VARIORUM IN 



Ext. § 1 Alcibiades'] Jiistinus de 
Alcibiiide : ' Erat zetatis flore, et for- 
tunae veneratione, nee miinis elo- 
quenlia inter Athenicnses in.signis: 
sed in reconciliandis amicitiai lun stu- 
diis, quam in retinendis vir melior, 
quia raoruin vitia sub umbra eloquen- 
tiae priino latebant.' 

Vitia] Libido, anibitio, imperii cu- 
piditas, superbia, arrogantia. 

PropylcEo] Significat vestibulnm ; 
sed Graeco vocabulo usus est, quia 
Grasca tractatur liistoria. Civitas 
mandaverat Pericii, ut januas arcis 
Minervae aediticari curaret, et in earn 
rem de publico data est pecnnia ; 
hie vero ingentem pecuniani in hoc 
cpere consumpsit: unde etiam De- 
metrius Phalereus, teste Cicer. de 
Offic. lib. II. vituptrat Pericleui 
quod tantam pecuniani in praeclara 
ilia propylaja projecerit. Oliver. 

Januce Hrcis~\ Scilicet Atlieniensium, 
in qua Minervae erant sacra, ut Ro- 
ma' in Capitolio Jovis. Unde in /E- 
iieid. Maro: * Pallas quas condidit 
arces Ipsa colat.' Badius. 

Finitimo implicati bello] Scilicet Pe- 
loponnesiaco. 

Cap. II. Efficacissimi lacerti] Vali- 
dissinia i obora. 

Conditor Ur his nostra'] Condi coepta 
est a Roniulo. Ex A.u. xii.Kal.Maii 
die, ipsis Palilibus, sive Pastorum 
Deae Pali sacro, hora inter tertiam 
et quaitam. Fiiit is annus post cap- 
tarn Trojam CDXxxii. ante Christum 
natum dccl. et diebus cxxcv. Sed 
variant vchenieiiter Clironologi. Stu- 
dius. 

Conditor Urbis, Sfc] Romae igitnr 
nrbis initium fuit, quo tempore Sal- 
nianasser Rex Assyriis imperahat, ni- 
mirum, anno prinio sepliiuic Olyni- 
piadis, auctoie Plutarcho, conditi 
autem orbis anno ter milksimu ducen- 
tesiino duodecimo, cum fcie annis 
quadringcntis ante in Latio regnaro 
cocpisset TEucas. De initio urbis Ro- 
mae etdissentientibus scriptornmsen- 



tentiis videalur Plutarchus in Romu- 
lo, Soiinus cap. i. Camers in Annota- 
tion, in Solin. Onuphr. Fastorum lib. 
I. Sleidanus. 

§ 1 Elruscis, £fc.] Contigit A. U. 

CCXLV. 

Ponte sublicio] Pons Romte in Ti- 
beri fuit, ad earn partem qua Janicu- 
luui ab Urbe diriuiitur, ea arte con- 
structus, ut trabcs sine fulturis exi- 
mi possent. Dictivs est sublicius, 
quod ligneus esset et sublicis fulci- 
retur. Ita enini vocant palos ad pon- 
tis sustentationem in aqua defixos. 
Festns ait quorundam opinione voca- 
bulum Volscorum esse, Scalig. putat 
a simplici liquis deduci, nnde et ob- 
liquis. Vetus auctor loquens de figu- 
ris et lineamentis: ' Omnem autem 
suumiitatem nietiundi observationes 
suntduae: enormis et liquis. Enor- 
mis quie in onineni actum rectis aii- 
guliscontinetur. Liquis quae niinutn- 
di laboris causa, et salva rectorum 
ratione angulorum secundum ipsain 
extremitaiem subtenditur.' 

Horatius Cocks'] Fuit autem hitjus 
viri pugna et virtus niirabilis, ac pro- 
peuiodutiiincredihilis; defensus eniui 
pons sublicius per ipsuui contra om- 
neni exercitum Hetruscoruin, donee 
a tergo fractus pons, praeclususque 
hostibus aditus, indigiiante rege, ac 
stuj-ente exercitu, quod virunus mo- 
nocuhis, ut qui jaui alio pnelio alte- 
rum aniisisset, contra tot arniata lio- 
niiiium milia se opponere ausus fuis- 
set. Fracto ponte, ipse, ut erat ar- 
matus, ex alto in Tiberim se projecit, 
et ad Ruos sospes enatavit, nisi quod 
in casu ipse, ut quidam tradideie, sa- 
gitta femur trajectus claudus evasit : 
quod cum illi post temporis spatium, 
nt perhibctur, in petitione honoris 
objeclum essct nt vitium, magnifica 
l)rorsus, et facto pari responsione, 
Per singulos, in(|uil, gradiis admo- 
ncor triuniphi mci. Huic lant* vir- 
tuti non ingrata civitas fuit; statua 
illi in comitio posita, et de publico 



VALERII MAXIMI LIU. III. CAP. 2. 



10G7 



(loiiatiis agcr, ter quanliiin iino die 
circuiiidiiclo arairo posset amplecti. 
Sic lionore siiiml et coiniiiodo aiictus 
ill praescns, et in postenim rei fania 
pliues adniiratores repeitura, qiiam 
credulos. Oliver. 

Dejectus (]uassatusve'\ Lipsius cor- 
ligit dejectu quassatus, ' Dejectus,' 
inquit, ' est ipsa dejectio altiludinis.' 
Si vulgatani lectionem retineas, ex- 
poni potest dejectus pro ' elisiis,' Ita 
Ciceroneni locutum esse docet No- 
nius. Sane Graeciiin qiioque KaraPdK- 
Miv exponit Gra?cusmagister, elidere. 
Colerus. 

Dejectus^ Aliter, disjectus : dejectus 
autem est, deorsum in profunduiu 
usque jactus. 

Vorlicis] Vortex, teste Qiiintil. lib. 
VII. de Institnt. Oral, propiie est 
contoita in se aqua, vel quicquid 
aliiid similiter vertitur. 

Inter Icrtitiam} Quia videbant eum 
fortitcr agcie, et posse evadere. 

Et inetum] Quia timebant ne de- 
ficeret, aut inergeretur, aut telis op- 
prinieretur. 

Tiberis alieo'] Recentissinium no- 
jnen lioc deducuut a Tibeiino Sylvio 
Albanoruni rege, qui anno ante Ko- 
main ducentcsimo sexagesinio tertio 
in trajectu ejus submersus fuit, sicut 
rcfert Eusebius, Ovidinni socutus, 
qui Met. XIV. canit; 'Ilegnum Tibe- 
linus ab illis Cepit, et in Thusci de- 
tncrsus ftuininis undis Nomina fecit 
a(|USE.' Servius tradit in Virgiliuni in 
saciis cum nuncupatuni Sen am. An- 
nius Viterbiensis auctorest,euni quo- 
que Vollliunenum et per syncopen 
Voltlmrnum dictum. Idem Albulam 
appcllatum affirmat a Livio, Siiio, 
Viigilio. Nomen aiitcm illud esse 
antiquiiis nomine Tybris, indicat Vir- 
gilius iEneid. viii. his versibus : 
' Turn Reges asperque immani cor- 
pora Tybris, A quo post Itali lluvium 
cognomine Tybrim Diximus, amisit 
veruni veins Albula nomen.' Tandem 
hie bis auctus diriuiit Lalium ab Hc- 



truria, et decimo quinto ab urbe la- 
pide duobus ostiis devolvittir in mare. 
Fungerus. 

§ 2 Tmmemorem~\ Aliud exemplum 
Clailiae virginis. Immemoremse ideo 
dixit quia se modo unum exemplum 
propositurum Komiilo dixerat. Porro 
in kujus rei niemoriam, ct tantae vir- 
tutis priemium statua Clacliae fortissi- 
m<e foeminae equestris in foro, secun- 
dum Titnm Livium, secundum vero 
Servium in via sacra posita fuit. Au- 
tor de Viris illustribus : ' Porsenna 
Claeliam virginem inter obsides ac- 
cepit, quae nootu castris ejus egressa, 
equnm, quem fors dederat, arripuit, 
et Tyberim trajecit, a Porsenna per 
Lcgatos repetita, redditaque : cujus 
ille virtuteni admiratus, cum quibiis 
optasset, in patriam redire permisit : 
ilia virgines et pueros quidem elegit, 
quorum aetatem injuriie obnoxiam 
sciebat. Huic statua equestris posita 
est.' Oliverius. 

Contigit hoc A. U. ccxi.v. 

§ 3 Rcdeo nunc ad Romuluni] Post 
raptas sine more Sabinas, aliorumque 
finitimorum fceininas, inter quas Ce- 
ninenses, mota sunt bella. Ceninen- 
ses, ira magis quam consilio rem ge- 
rentes, primo impetu fusi sunt atque 
fugati ; rex eorum Acron a rege Ro- 
muio interfectus : qui ad singulare 
certamen, ut Valerius tradit, fuerat 
provocatus: cnjus occisi Romulus 
opima spolia Jovi Feretrio obtulit. 
Duo deinde secuti sunt Rumuliun : 
qui opima spolia rctulcruiit ocrisis 
imperatoribus, Marcus Marcellus et 
Cornelius Cossus. Oliverius. 

Ceninensium^ CeninaLatii oppidum 
fuit a Romulo deletum, cujus memi- 
nit Plinius lib. viii. cap. 5. 

Ad dimicandum provucdtusi In hoc 
Valerius dissentit a Livio; non enim 
provocatum Livius, sod in acie dimi- 
cantem, et imperatorio uiuncre fun- 
genlcni, occidisse rcftrt. Quod idem 
.scntil Dionysius, scd intra Urbcni 
hoc fttctiun fuissc dicil, cum capta 



1068 



NOT^ VARIORUM IN 



arbe illi cum aimala miiltitiKline oc- 
currisset. Olivcrius. 

Jovi Fereliio] Jupiter Feretrius di- 
cebatur a ' feretro,' instiuniento, de 
quo suspendebantur spolia. Erat ' fe- 
retnini' ligiieuni instrunientuni, ad id 
apte fabiicatiini, ut spolia ferret, id 
est, siistineret. Livins lib. i. ' Ro- 
mulus/ inquit, ' duce liostium occiso, 
nrbeiM piimo inipetu capit, indeexer- 
citu victore ducto, ipse, cum factis 
vir niagnificus, turn factoium osten- 
tator baud minor, spolia ducis hos- 
tium casi suspensa fabricato ad id 
apte feretro gerens, in Capitolium 
ascendit; ibiquecum ea ad quercum 
pastoribus sacram deposuisset sinuil 
ciun dono, designavit templo Jovis 
fines, cognonicnque addidit Deo : Ju- 
piter Feretri, inquit, liic victor tibi 
Romulus rex regia arnia fero, teni- 
plumque bis regionibus, quas modo 
aniiuo metatus sum, dedico, sedeni 
opiniis spoliis, quo regibus ducibus- 
que liosfium ca.'sis me autorem se- 
quentes poster! ferent.' Oliverius. 

Puhlica rciigione] Quia Romulus, in 
Deorum iiumcrum translatus, nulla 
indiget privata laudatione, sed per 
scipsum laudatianem amplam Iiabet, 
utpote consecratus. Oliverius. 

§. 4 ^ Romulo proximus] Secundus 
post Romulum Corn. Cossus opima 
spulia retulisse fertur, caso Larte 
Tolumnio Fidenatium duce : in qua 
re dicit Livius se a caeteris dissentire 
scriptoribus, qui eandem rem tra- 
dunt, quod illuui tribunum militum 
fuisse dicant, quando rem tantani 
gessit ; se vero duabus rationibus com- 
moveri, ut credat ilium fuisse Consu- 
lem; altera, quod ea tantum spolia 
opima dicuntur, qua dux duci de- 
traheret, neminem autem diicem esse, 
nisi cujus auspicio res geratur ; al- 
tera, quod titulus spoliorum ostendit 
ilium consulem fuisse, et ea spolia ce- 
pisse. Olicerius. 

EiJcm Deo~\ Testis Servius quoque 
ad illud: ' Quis te magne Cato taci- 



turn aut te Cosse relinquat?' Non 
igiturverum esl,(|uod Ausonins scrip- 
sit in Eidyllio: ' Tertia opima dedit 
spoliatus Aremoricus Lars.' Sed no- 
men illius equitum magistri verum 
nos docet, contra quam Grammatici 
faciunt. Priscianus lib. v. ' Lar si 
familiaris est facit Laris: Si 'J'olum- 
nii Porsenna;, Lartis.' Cum Ausonio 
scribit et Livius lib, iv. ' Daturos 
quod Lars'l'oluninius dedisset.' Hinc 
Grffici more sue Aaphs fecerunt, ut 
Dionysius, Diodorus, Plutarchus. Co- 
lerus. 

Fidenatium'] Fidenae urbs Latino- 
rum mediterranea, cujus meminit 
Plinius lib. in. cap. 5. 

^ 5 Ne M. quidein Marcelli, ^c] 
Cum adversus Boios et Insubres, qui 
nunc Mediolanenses dicuntur, (qui- 
buscum erat Viridomarus, vel, ut 
alii dicunt, Britoniarus,Gallorum dux, 
cum iiigenti exercitu ferrae decem 
millium,) Marcus Marcellus missus 
esset cum quingentis aut paulo am- 
plius niilitibus, et paucis equitibus, 
apud Padum universum exercitum 
fudit atque fugavit, regem ipsum 
tanto exercitu stipatum obtruncavit. 
Erat autem bic Viridomarus inter 
Gallos eximia corporis magnitudine, 
armatura auro et argento ac variis 
distinctacoloribusjfulgorisinstarper- 
lucida. Quae ubi Marcellus pulcber- 
rima ex toto conspicatur aguiinc, ea 
futura meditatus, quae concepta Deo 
vota pcrsolveret ; nam in ea pugna 
Marcellus opima spolia Jovi Feretrio 
voverat. Viruni igitur adortus, liasta 
perfodit, et moribundum ex equo 
prostravit, et ita opima spolia cum 
ingeuti gloria in patriam reportavit. 
Livius lib. XX. ' M. Claudius Marcel- 
lus Consul, occiso Insubrium Gallo- 
ruin duce Viridomaro, opima spo- 
lia retulit.' Florus : Galli lusubrcs 
' Britomaroduce non prius soliituros 
se baltea, quam Capitolium cum Vi- 
ridomaro ascendissent, JAiraverant. 
Factum est. Victos enim yEmilius in 



VALERII MAXIM! !.IU. HI. CA1\2. 



KXiO 



Capitolio discinxit. Mox Ariovisto 
dnce vovcrc de nostronim militum 
pieeda Marti Rilo torqueni. Intercc- 
pit Jupiter votuni ; nam de torqiiilxis 
ooriim aureuin tiophienin Jovi Flami- 
niiis erexit. Viridomaro rege Ro- 
nianaarma Vulcano promiserant: ali- 
orsiim vota cecideiunt ; occiso eniin 
rege Marcellns teitia post Romuliim 
patieni Feretrio Jovi arma suspendit.' 
Olivci'ius, 

Padum} Padiis flnvius aurifer Ita- 
liae, (etianisi Strabonis tempore au- 
rum ferre desierit,) sicnt Tagiis His- 
paniar, Hebriis Tliracia?, Pactoliis 
Asiae, Ganges India, ut lib. xxxin. 
docet Plinius, alio nomine Eridanus, 
'HpiSavps, olim Liginibus Bodincus, 
aiiclore Scepsio, Polybio HoSeyKos, 
Botigum Catoni, ex imis radicibiis 
mentis Vesnvii ortus, et triginta in 
se fluminibns aliis brevi spatio recep- 
tis, teste Solino, in Adriaticum mare 
excurrens, omnium etiam (si credi- 
mus Straboni) fliuninum Europa; cir- 
ca ostia longe maximus, excepto Is- 
tro, nomen accepit juxta Catonem et 
Plinium, qui id habet ex Metro- 
doro, ab arbore juxta fontem picea, 
quae Gallice vocatur Pades. Isidorus 
vult eum Alpinm jugis eftusum ex 
tribus fontibus oriri, ex quibns unus 
dictus fucrit Padus, qui fluvio (pioque 
nomen indiderit. P'taif^erus. 

GitUorum] Viiidomarum, nt alii 
refemnt, Britomarum. 

Jovi Feretrio^ Vide supra § 3. 

§ 6 Eoilemvirlulis,ifc.] Cum Titus 
Manlius Torquatus Galium quendam 
insultantem, et Komanum fortissi- 
mnm quemque ad pugnam provocan- 
tem audissct, ad Dictatorem acce- 
dens, ait : Injiissu tuo, Dictator, 
nunquam extra ordincm pugnaverim, 
non si certam victoriam videam ; 
sed si permiseris, ostendam profecto 
ill! belluoR me ex ilia familia ortuni, 
quaj Gallorum agmen ex rupcTarpcia 
dejccit. Itaque perniissu Dictatoris 
in certameu progressus, cum utrin- 



que dimotae aries ad pugnic specla- 
cnlum constitissent, Galium, piiuio ct 
linguam ab irrisii exerentem, ct mag- 
nitudine et procerftate eximiimi in- 
terfecit, ct de collo ipsi torquenj 
aureum detraxit cum ca-teris spoliis, 
a quo eliam Torquatus appellatus 
est. Est antem torques ornamentur?i 
colli ex anro contorto conf'ectum, 
Oliver. 

Valerius Corvinus] Consule Camilio 
Fnrii Camilli filio contra Gallos l.tel- 
lum gcrebat, ubi cum utrinque sta- 
tionibus quietis tempus tereretur, 
Gallus magnitudine atque armis in- 
signis in mediimi processit, et per 
interprctenisilentio facto, Iiastascuto 
concusso, unum ex Romanis, qui se- 
cum ferro decernat, ad pugnam pro- 
vocat. M. Valerius tribnnus milituui 
adolescens permissu Consulis in me- 
dium arniatus processit, et inito 
prajlio corvns in galea Valerii contra 
hostem consedit, qui cum laetus omen 
accipiens, Deos vel Deas, quicunque 
misissent prappetem illam, precatus, 
nt sibi adessent, avis non sohun se- 
deni scniel captam tenuit, sed quo- 
tiescunque pra^lium iniretur, levans 
sese, oculos hostis rostro et unguibus 
petivit. Valerius hostem tali pro- 
digio perterritum obtrnncavit, deinde 
Corvino cognomen additum. Qlic. 

Et JEmiVmnus Scipio] Hie est qui 
deleta Cartliagine, sublata Numan- 
tia, dictus est Africanus inferior. Igi- 
tnr cum sub Lucnllo Impcratoro. 
militiam gereret, provocatus ad pug- 
nam, hostem interemit, ojjpidi, quod 
expugnabatur, primus ipse nui-nia 
conscendit, aliaque egregia belli faci- 
nora cdidit, <iuibus futur.e magnitu- 
dinis sua? ominibus certissima daret 
indicia. Alitor de Viris liliistrijjus : 
' P. Scipio yEmilianus Pauli lAIacedo- 
nici filius, a Scipioue Afiicano adop- 
tatus, in IMacedonia cum jiatre agens, 
victum Persem tani pcrtinacitcr pro- 
sccutus est, ut media nocte redierit 
in castra, Lucullo in llispaniam 



1070 



NOT.E VARIORUM IN 



legatns apud Intercatiam oppiJuin 
provocatorcin singulari certamiiie vi- 
cit : iniiros hostiles civitatis primus 
ascendit, tribnnns in Africa snlj Tito 
Manlio Imperatore vii. cohortes ob- 
siiiione vallatas consilio et virtiite 
servavit, in (|nibus corona obsidionali 
aiirea donatiis est,' Oliver. 

Alienis auspiciis'\ Videlicet Consu- 
lumsuonim. 

Sub LucuUo duce'] Adversns Celti- 
beros belluni gerebat, cui successit 
M. Marcellus, qui VaccaKOS, Canta- 
bros, aliosque ignotos, populi Romani 
subegit imperio. Oliver. 

Intercatia] 'IvrepKarfa, Hispaniae 
urbs, Straboni, Polybio, Appiano, 
Plinio de Viris Illustribus, et Anto- 
nino. Moralis earn constituit inter 
Leonem, 'VaUisoletum, et Astorgim 
civitates, bodie sic noniinatas. In- 
tercatienses sunt Plinio in Hispania 
Citeriore. Ptolemaeus habet duas 
hnjus noniinis urbes in Hispania ; 
unam Orniacis, alteram in Vaccaeis. 
Ortelius. 

Aut futuris actis] Erat enim Cav- 
thaginem eversurus. 

§ 7 Magnum, ifc] Contigit A. U. 
cccr-xiir. 

Romani a Gallorum exercitu piilsi] 
Apud Alliam fluvinm, unde ' Allien- 
sis dies' appellatns ab liac clade inter 
religiosos habitus est ; nihil enim 
popnlo die eo agere licebat. Oliv. 
His coUibus] Scilicet Capitolinis. 
T«m(;?<e/Mc<uoso] Utpotecaptaurbe. 
In curulibus scllis'] Sellas curules 
dicebantur, ut qnidam volunt, a cur- 
rn ; eo quod subjectas rotas in modum 
currus haberent : nam cum magna 
civitas esset, et jus in niultis urbis 
partibus reddendum foret, quo faci- 
lius id fieri posset, sellae subjectas 
rotas habebant, ut in quamcunque 
partem impclli possent. Alii dicunt 
a Curibus Sabinorum nrbe, a quibus 
et alia magistratus insignia accepe- 
rant Romani. Sic primam corripit 
Virgil. ' Cnribusve Sabinis.' His au- 



lem scllis tantummodo patricil ma- 
gistratus utebantur. A. Gellius ta- 
men lib. iii. cap. 81, ' Vocabidi 
istius,' inquit, ' ratio dicitur, quam 
C. Bassus in commentariis suis scrip- 
tam reliquit. Senatores enim dicit 
in veterum aetate, qui curulem ma- 
gistratum gessissent, cnrru solitos in 
curiam vebi, in quo curru sella esset, 
supra quam consederunt; quae ob 
earn causam cnrulis appellatnr.' Er- 
go Gellius a ' curru' vult esse dic- 
tam. Liv. ' Hand pcenitet,' inquit, 
' eorum sentential esse, quibus et ap- 
paritores et hoc genus ab Hetruscis 
finitimis, unde sella curulis, unde toga 
praetcxta sunipla est.' Magistratuum 
Roinanorum ornamenta ab Hetruscis 
sumpta fuere. Oliver. 

Splendorem et ornamenta'} Sic auctor 
interpretalur pro majorum suorum 
facto comprobando. Caeterum vero- 
similius eos id eo consilio fecisse, ut 
majestate religionis, cujus Galli sem- 
per fuerunt observantissimi, ab inju- 
ria tuti essent. Badius. 

Audaci(p'\ Quia inermes, dum hostes 
urbem suam diriperent, in sellis cum 
sceptris eburneis consederant. 

C. Atilius] In aliis, M. Atilitis. 
Livio et Plutarcho 31. Paptjrius is 
est, non Atilius. Color. 

§ 8 Reddendus est nunc} Livius dis- 
sentit ab hoc. Scribit enim cum 
Sempronio Atratino Q. Fabium Vi- 
bulanum Consulem tunc fuisse crea- 
tuni, Sempronio Volscornm provin- 
ciam sorte evenisse. Cum igitur 
contra hostem, qui szepe victi fuerant 
a Romanis, exercitura duxisset for- 
tuna constantissima populus Ronia- 
nus fretus, omnia temere ac negli- 
genter agere coepit, Itaque cum 
primo concursu non subsidiis firmata 
acie,non equite apte locate, Romani 
impetnm ferre non possent, deinde 
pedem referentes, cum se ferocius 
hostes inferrent, undiqne caederen- 
tur, nequicquam Sempronio Consu- 
lem objurgante adhortanteqne, Sex^ 



VALERII IMAXIMI LIB. III. GAP. 2. 



1071 



tus Tenipaniiis decurio eqiiitinn ex- 
clamat, lit equitcs qui se in pedes 
cxceperant in confertissimos iiostes 
incurrant, quaciinqnc incidiint ferro 
viain faciant. Tunc Volscus Impe- 
rator signum dat, ut permutatis niiii- 
tibus lociis detnr, qui sciitis ohjcctis 
Romanos a suis exckuiant : quod ubi 
factum est, inteiclusi equites ad suos 
proruuipere non poteiaiit. Igiturcuni 
liis veiiemcntius Iiostes instaient, tu- 
inuluni proximuni occupant, ubi se 
in orbem tutabantur, nee ante noc- 
teni pugnandi fitiis fuit. Ibi Tempa- 
nius usque ad luceni suos metu insi- 
diarnni tenet, deinde cum speculato- 
res nuntiassent a Volscis castra esse 
deserta, i?etus ab tumulo suos in 
castra Romanorum deduxit. Oliver. 

Dehittts honosi Nimis placet Scrip- 
tnra Dauielis et reliquoruni veterum : 
delitus gloria: tiluhis. Nee video quid 
imi)ulerit Pigliium, ut illud male 
feriati librarii annotamen inferciret. 
Colerus. 

Vcrruginem] Nomen oppidi Voi- 
scovuni, ciijus ne vestigia quidem 
extant. 

Centuriamt] In centurias peditum 
se conjecit. 

Salulnre laxamentwn] Id est, remis- 
sionem pngrife. 

Tropais] Belli usus invenit, ut in 
quo loco Iiostes superati essent, ibi 
tiopaea erigeientur. De quibus No- 
nius Marcellus : ' Fuga liostium 
Gra'ce vocatur rpon^, hinc spolia 
rapta, fixa in stipitibus, appellanlur 
tropa?a.' Notati luilii prinii luijus 
rei iisurpatoies ex Ducibiis Romaiiis 
apud L. Flornm : ' Doniitius,' inquit, 
' Ahenobarbus et Fabius Maxinius 
ipsis quibus dimicaveiant locis saxeas 
crexeie turres, et desuper exornata 
armis liostilibiis tropa^a tixeie, qiium 
hie mos inusitatus fnerit nostris. 
Nunquam enim populu* Ronianus 
Iiostibus domitis suam victoriam ex- 
piobiavit.' Lib. iii. cap. 2. et videu- 
dus, qui idem tiadidit, Strabo I. iv. 



Pouipeium dcvictis Hispanis tvopaea 
in Pyienceis jiigis constituisse, SaU 
Instius scriptum leliquit. Grtecos 
auteiu troptv?a quoque figere solitos, 
cum aliunde tuni ex Plntarchi Pelo- 
pida, et ^Emilii Probi Datame cer- 
tissimum est. Tropseorum constitu- 
endorum perelegans exemplum vit'.e 
apud Virgilium iEneid. ii. ' Ingen- 
teni queicum,' &c. Steivechius. 

^ 9 Strenuus ille, ^c] Livius De- 
cad. VIII. ab Urbe condita, a Valeiio, 
ut mtiltis in locis, sic in hac quociue 
dissentit historia. Non enim male 
commissuni picelium refert, sed obla- 
ta occasione rei bene geiendie ita 
suscepisse pugnam cum lioste, ita 
rem gessisse, ut nihil in ea pugna 
defuerit, si non al)fuisset Dictator. 
Oliver. Contigit A. U. cccLXiii. 

Rullianus] Lib. Danielis, ut supra, 
Rutilianus. 

Magister equitum] Dictator sibi ma- 
gistrum equitum sa^pe dicebat, tinde 
etiam Dictator appellatus est, vel 
quod diceretur a populo, hoc est, 
crearetur, vel quod sibi magistrum 
equitum diceret. Przeerat autera 
equitibusmagister equitum. Dictator 
vero legionibiis, et universo exercitui, 
et erat summus magistratus iu urbe 
Romana, sine provocatione, et se- 
niestris tantum. Oliv. 

Samnites'] Medios esse inter Pice- 
nuni, Campaniam, et Apuliam, testis 
est Eutropius lib. ii. Ahruzzo hodie 
dici Leander docet. 

Papirio Cursore] Qui tunc Dictator 
ac Imperator erat. 

Propter auspicia rcpelcvihi] Quia 
male capta fueiant. Nam erat taber- 
naculum vitio captum. 

§ 10 Quitles, 8j-c.] Hoc contigit pri- 
mo Punico bello, cujns auctor iion 
extat quisquam ex antiquis scripto- 
ribus, quia per negligcntiam indies 
magis cadentibus Uteris porierint T. 
Livii Decades. At Leonardus Arc- 
tinus, vir Gia'ca: et Latina; liteiatu- 
Tja pcritissimus, ac solertissimus ho- 



107i 



NUl'/E VARIURLM IN 



mo, ex coiniiientariis Giacis quod 
potnit in Latimiin tiailuxit. Cum 
igitur Romani duces Piiiiicam clas- 
scm in fugain convertissent ciroa Si- 
ciliani, nee illani ingientem aliter se 
adipisci posse viderent, nonniilli ex 
Romanis se in undas inniiisenint, et 
eani consecnti, in littus reti axciimt. 
Hoc tangit Cicero lib. de Senectute. 
Oliver. 

Contigit A. U. dxxxv. 

Camporum jirmitate] Tanquam es- 
sentin continent! terra. 

/w littus ritraxerunt] Quod certe 
vix credibile est. Nam iit demns 
assecutos ciassem, decern in navi pos- 
sunt centum in aquis ant arcere a 
classe, aut occidere, modo fugienti- 
bus allqnid reliquum esset aninii. 
Badius. 

^11 Ca7inensi] Cannae, in Italia 
locus, clade Romanorum nobilis, de 
quo Livius et alii. In Argyrippas 
territorio fuisse, scribitTzetza in va- 
riis suis. In Apulia Danniorum cam- 
po I>iomedeo, ad Aufidi ostia, Zo- 
naras 2. Orteliits. 

Corrosis^ Id est, raordicus abrep- 
tis. 

Militis hvjus, Sfc.'] Contigit A. U. 

DCXXIII. 

§ 12 P. enim Crassusl Causa hujus 
belli haccfuit. Attains, qui Philometor 
cognoniinatus est, (teste Strabone 
lib. XIV. ubi de rebus Attali loquitur,) 
Rex Asias, regni sui populum Rom. 
haeredem reliquerat. Aristonicus 
Eumenis filius post mortem Attali 
hoc regnum invasit : missus est ergo 
contra ilium P. Crassus cum exercitu 
Pontifex, et Imperator, quod nun- 
quam antea factum erat, ut dux si- 
mulexercitus et pontifex mitteretur; 
ex quo etiani creditum est rem male 
processisse. Captus itaque Crassus 
a Thracibus, qui venerant in anxili- 
nm Aristonici, cum duceretur abliis, 
qui eum interceperant, virgani, qua 
equum ducere solitus erat, in oculum 
unius eoruin, a quibus ducebatur, 



direxit, adt'O ut iili ocultmi cxcute- 
ret; quo facto ira incensus ille hunc 
gladio transfixit, ct ita fortiter egit, 
nt [jotius niori voliterit, quani in cap- 
tivitatem venire, et in servitute tur- 
piter vivere. Sed postea contra A- 
ristonicum missus, C. Perpenna il- 
ium vicit, cepit, et in viiiculis liabuit, 
imperiiiniqueAsiaprecuperavit. Aqui- 
lius Asiatic! belli reliquias confecit, 
niixto (nefas!) veneno fontibus ad 
deditionem quarundam urbium. Quaj 
res utmaturam, ita infamem reddidit 
victoiiani : quippe cum contra fas 
Deum, moresfjue majorum, medica- 
minibus impuris in id tempus sa- 
nrosaucta Romana arma violasset. 
Oliver. 

Inter Eleam et Smymani] Oppida 
sunt majoris Asiae. Smyrnam, teste 
Herodoto in vita Honieri, construxit 
Theseus Thessalus, et earn ab uxoris 
sua;, quae Smyrna dicebatur, monu- 
mento denominavit. Quam a Lydis 
eversara, ab Antigono suscitatam 
fuisse dicit Strabo lib. xiv. qui et a 
Valerio in hac historiadissentit : non 
enim P. Crassum captum, sed in 
prfflio fortiter pugnando occubuisse 
dicit. Nam post descriptionem Smyr- 
nae (quam satis ambitiose describit, 
et earn omnium pulccrriinani esse 
dicit, et in ea Homeri templum ac 
statuam ponit, quoniam poetani ilium 
sibi vendicent) statim subjiingit : 
' Hoc in loco Dolabella Treboniuui 
obsidione cepit, unum ex his, qui 
Divum Caesarem dolo occiderunt, et 
multas partes urbis diruit. Post 
Smyrnam sunt Leucas oppidnlum, 
quod Aristonicus post Attali Philo- 
metoris obitum ad defectionem per- 
duxit, qui, putans se esse regia stirpe, 
imperium sibi vendicare cogitavit : 
quare eo excidit circa Cumnnum 
agrum ab Ephesiis navali preelio su- 
peratus. Ascendens vero in medi- 
terraneam, hominum inopum ac ser- 
vorimi ad libertatem vocatorum, quos 
Heliopolitanos appeilabat, tumultu- 



VALERII MAXIMI LIB. 1H. CAP. 2. 



1073 



ariatn niantim congregavit, et pi imiim 
qnklem Tliyatira aggressns est, de- 
lude capta Apollonide alia castella 
capiebat. Sed non diu restitit ; nam 
continuo civitates exercitum mise- 
runt. Niconiedcs quoqiie Bitliynins 
et Cappadocnm reges anxiliiim tii- 
lere. Postea quinque legal! a Ro- 
manis niissi, deinde exercitus, et P. 
Crassiis Consul, deinde M. Perpenna, 
qui capto Aristonico, et Roinam mis- 
so, bellinii absolvit. Aristonicus ipse 
in carcere luortuus est. Perpenna 
niorbo absumptus. Crassns, cum 
quidam eiim apiid Letiras adoriren- 
tur, in prselio occiibuit. Postea INI. 
Aqiiiruis Consul cum decern legatis 
missus, provinciaui in earn gidjerna- 
tioiiis forniam composiiit, qua adiiuc 
perdurat.' Dissentit etiam a Plu- 
tarclio de M. Perpenna, quern dicit 
a Ponijeio fuisse superatum et occi- 
suni. Oliver. 

Crassl] Scil. Imperatoris capd, et 
dum ille barbaiiis ulciscitur se, libe- 
ravit Imperatoicm Rouianuni turpi- 
tudine majestatis amissii", quia si vi- 
vus in hostis poteslateni venisset, ex 
Tniperatore seivus devenisset. Ba- 
dius. 

Ska] Sica erat f.rreus rulfer, vel 
potius gladiolus recurvatus. Hine 
Suidas dixit esse sicas ^irpr] iiriKayL-KT]. 
Josi'pliiis quoque antiquitatuni Ju- 
daicanini 20. tradit eos esse latrones 
utentes ciiltcUis, qui niagnitudine 
similes erant recurvis Persarum aci- 
nacibus. Cedieniis dicit esse /uaxai- 
pia fiiKpa, h iwKpepovro icpvcprj €(s to Aa- 
rpalws Tovs irapaTvy^duovTas irh.7]TT€LU. 
Id est, Exigufts macliaras, qua; occulte 
geslanlur, ut clanculum obcios fransfo- 
(iiant, Apronim denlibus coniparavit 
Athenaeus. Unde Lipsius non male 
' harpen' sou ' cnsem falcatum ' inter- 
pretai'i videtur. 

§ 13 Eodein vtcnli^ proposUo] Lau- 

dat Seipionis soceri Cnei Pomponii 

furtitudinem in consciscenda sibi 

Dflpli. et Vur. (.'las. Vul. 



morte, quani, ut Divus Augustinus 
lib. de Civitate Dei, de morte Cato- 
nisUticensis loquens, et vere etdocte 
declarat, nemo merito laudaverit. 
Non enim penes nos est, animam, 
quam Deus custodiendam nobis, do- 
nee earn evocaverit, dedit, pro libi- 
tu ejicere ; neque qui seipsum ne- 
cat, immunis est honiicidii ; neque 
fortitudinis, sed pusillanimitatis est 
argumentum, ne duriora patian- 
tur, leviora subire. Badius. 

Eodem mentis proposito'] Post dele- 
tas Cnei Pompeii Magni partes in 
campis I'bilippicis, Scipio rum Sexto 
Pompeio, Magni Pompeii filio, et Ca- 
tone, aliisque compluribus se in Afri- 
caui ad regem Jiibam contulerunt, et 
ibi ingenti exercitu comparato, bel- 
lum adversus Caesarem rursus ges- 
sere ; in quo bello cum Pompeiani fn- 
sis fugafisque Ccesarianis castra arri- 
puissent teste Plutarclio, eo die ac- 
tum fuisset de re Ca;saris,nisi Caesar 
et Asinius Pollio auxilium conferen- 
tes,fugam inbibuissent : quare benefi- 
cio quodam fortune adjutiis, tandem 
victor evasit : turn ex Africa Scipio 
classe in Hispaniam se transferre pa- 
rabat, cum milites C<esariani classem 
prosequentes adept i sunt, et interro- 
gantibns, ubinain classis imperator 
esset, respondit ipse Scipio : Bene 
se habet imperator; cum pectori gla- 
dium inflixisset, ne in potestatem 
hostium veniret. Seneca de Scipione 
in epistola ad Lucillium vigesinia 
(juinta: 'Sollicitnm te esse scribis, 
si ostendero non tantum fortes viros 
hoc momentum efflandit animas con- 
tempsisse, sed quosdam ad alia ig- 
navos in liac re ic-quasse animum for- 
tissimuni, sicut ilium, Cn. Pompeii 
socerum Scipionem, qui contrario in 
African! vento relatus, cum teneri 
navemsuam vidisset ab liostibus,ferro 
se transverberavit, et quierentibus 
ubi imperator esset, Imperator, in- 
quit, bene se habet. Vox ha-c ilium 
Max. 3 Y 



1074 



notjE variorum is 



parem majoribiis fecit, et fatalem 
Scipionis in Africa gloriam non est 
interiiimpi passa. Multum est Car- 
thaginem vincere, sed ampiius mor- 
tem.' Oliver. 

Infeliciter] Dicitiir Caesar, cum aii- 
disset adversaries suos vetiisto quo- 
dam confidere vaticinio, quo semper 
in Africa vincere fatale Scipionum 
generi foret, hand facile dictu est, 
sive ut hostium imperaforem Sci- 
pionem per jocum flocci penderet, 
sive, ut serio sibi id vendicaret au- 
guriiim, quendam ex Corneliorum 
familia, hominem sane abjectum et 
despectissimum Scipionem, cogno- 
mento Salutionem, inter przeliandum 
perinde ac exercitus ducem propo- 
suit, ita ut cum hoste interdnm con- 
gredi cogeretur, et quasi eadem for- 
tuna ex nomine Scipionis uteretur. 
Oliver. 

§ 14 Tui quoque, ^c] De Catone 
Uticensi loquitur, qui jam profligatis 
reipnbl. partibus,ct in Pharsaliaduce 
Pompeio, et in Africa Sexto Pompeii 
fiiio, ubi nullam sibi libertatis poti- 
undas spem superesse vidit, nialuit 
dignitati suae, quam vitae consnlere. 
Platonis enim, quem in manibus ha- 
bebat, de Immortalitate Animae li- 
briim perlegens, cubiculum ingressns, 
gladio incubuit. Excitati servi ac- 
currunt, ad transfixum veniunt, do- 
minum accusant, qui sibi mortem 
conscisceret. Hortati deinde, vul- 
nus religant, et salubria sfatim adhi- 
bent medicamenta. Ille vero pceni- 
tentiam simulans, cum se requiescere 
velle dixisset, remotis arbitris, vul- 
nus resolvit, et digitis, quia teli po- 
testas esset erepta, dilaceravit, donee 
spiritum emisit. Do hoc Caesar die- 
tare solituserat, invidisse gloriae suae, 
quod sub ejus esse noluisset imperio ; 
nam is erat Cato, qui nisi liber et 
cum dignitate vivere potuisset, quem 
Uticenses honore sepulturae decora- 
rnnt. Seneca de Catone Epist. ad 
Lucillium vigesima quarta : ' Tu mi- 



hi, cum ad contemnendam mortem 
ventum fuerit, Catonem narrabis : 
quid ni ego narrarem ? Ultima ilia 
nocte Platonis librum legens, posito 
ad caput gladio, duo haec in rebus 
extieuiis instrumenta perspexerat, 
alterum, nt vellet mori, alterum, ut 
posset. Compositis ergo rebus, ut- 
cunqiie coniponi fractae atqiie ultima; 
poterant, id agendum existimavit, ne 
cui Catonem aut occidere liceret, ant 
servare coutingeret, et stricto gladio, 
quem u^que ad ilium diem ab onini 
caede purum servaverat: Nihil, in- 
quit, egisti, Fortuna, omnibus n)eis 
conatibus obstando : non pro mea 
adhuc, sed pro patriae libertate pug- 
navi : nee agebam tanta pertinacia 
ut liber, sed ut inter liberos viverem. 
Nunc, quoniam deploratae sunt res 
liumana, Cato deducatjir in tututn. 
Iniprcssit deinde mortiferum corpori 
vulnus: quo deinde obligato a Me- 
dicis, cum minus sanguinis liaberet, 
minus virium, aninii idem, jam r.on 
tantnin Caesari, sed sibi iratus, nudas 
in vulnus manus egit, et generosum 
ilium contemptorem omnis potentiae 
spiritum non emisit, sed ejecit.' Au- 
giistinus de Civitate Dei lib. i. dam- 
nat hunc Catonem. Oliver. 

Utica] Punicarum in Africa urbi- 
um, si Carthaginem demas, nulli ces* 
sit Utica. Sexaginta autem stadiis 
a Carthagine distabat, ut testatur 
Appianus; nempe versus occasum. 
Stephanus eam scribit Tyriorum co- 
loniam fuisse. Quod et Justinus 
affirmat lib. xviii. * Cum et opibus 
et multitudiue Tyrii abnndarent, mis- 
sa in Africam juventute, Uticam con- 
didere.' Itaque de antiquitate glori- 
abatur non parnm ; quin et eo no- 
mine Carthagini prieferebatur. Silius 
Italicus lib. ill. * Proxima Sidoniis 
Utica est effusa maniplis, Prisca situ, 
veterisque ante arces condita Byrsae.' 
Aristoteles in libro mirabilium : tyjs 
oi Ai^in]s eV 'Itvkt; KaXovfi^vr), ^ Kurai 
f/.iv, <ws Atyovcriv, iv TijJ iiiXircp t la /xfTa^u 



VALERII MAXIM! LIB. III. CAP. 2. 



1075 



'EpHeias Kal rrjs "Ittttov &Kpas, iirtKetva 
Si Kapxv^<ii'os bis (XTaSlovs SiaKocriovs' % 
Koi TrpSrepov KTicrOrjvai Xeyerai avrrjs rrfs 
Kapxifi^vos (TfiTi SiaKocrCois oySo-qKovra 
eirra, ws avayeypaTrrai ev rats ^oivikikuTs 
'loTopiaii. Id est : In Libyce Utica, 
quam vacant, quam in sinu sitam esse 
aiunt inter Mercurii et Hippi promon- 
toria, ultra Carthaginem stadiisfere du- 
centis, atque annis cci-xxxvii. ante 
Carthaginem esse conditam, ut in Plice- 
niciis historiis scriptum legitur. Vel- 
leiiis Paterciilus circa Codri tempora, 
qui Sauli fuit aeqiialis, Tyrios panels 
annis post Gades Uticam condidisse 
refeit. Uibi igitur tam vetustae no- 
men fecit ipsa antiquitas. Utica enini 
vel Ityca Punice pTiP, Itica, id est, 
prisca dicebatur. Bouchart. Qui 
nunc locus a Barbaiis Ma-Zachares 
appellalur. D. Marius Niger. 

^ 15 Objurgare'] Id proprie dixit. 
Nam jurgium est inter amicos el con- 
junctos. 

Porcia] Hujus, quern supra dixi- 
mus, Catonis filia, et Bruto, qui Cae- 
sarem interfecit, matrinionio copula- 
ta. Haec postea audita viri niorte, 
cum illi superesse nullo niodo con- 
stituisset, carbones ardentes conjecit 
in OS, ac devoravit, nulla alia mortis 
via reperta, quoniam genus omne te- 
loriim inde esset amotum : et ila no- 
vo genere mortis consunipta est. 
Haec Porcia, ut liabetur in Vita Ca- 
tonis, primo Bibtili nxor fuit, ex quo 
duos suscepit filios. Oliver. 

§ 16 Felicior, Sfc] Hie, ut Justinus 
tradit lib. xxxiii. fuit M. Cato Cato- 
nis Oratoris filins, qui, cum forte sub 
Paulo /Eniilio bello Macedonico sti- 
pendia faceret, die, quo certanien 
atrox commissnm fuerat, inter con- 
fertissimos hostes dum fortiter pug- 
naret, eqiio delapsiis, pedestre prae- 
liuni aggreditur, nam cadentem ma- 
nipulus hostiimi cum horrido clamore, 
velut jacentem obtruncaturus, cir- 
cumsteterat. At ille citus corpore 
collecto, magnas strages edidit, cum 



ad nniim opprimendum undique hos- 
tes convolarent, dum procerum quen- 
dam petit, gladius e manu elapsus, 
in mediam cohortem hostiuni decidit, 
ad queni recuperandum, unibone se 
protegens, inspectante utroque exer- 
citu, inter mucrones se hostium im- 
mersit, recollectoque gladio, multis 
vulneribus exceptis, ad socios cum 
clamore omnium revertltur. Hujus 
audaciara c£eteri imitati, victoriam 
peperere ; nam hostes postero die 
supplices ad paceni petendam vene- 
runt. Cicero lib. de Senectute. Ubi 
Catonem de se loquentem inducit : 
* Redeo,* inquit, ' ad me : qnartum 
gero annum etoctogesimum. Vellem 
equidem idem posse gloriari quod 
Cyrus ; sed tantum queo dicere, non 
me qnideni his esse viribus, quibus 
miles bello Punico aut quaestor eo- 
dem bello, aut Consul in Hispania 
fuerini : aut quadriennio post cum 
tribunus niilitaris depugnavi apud 
Thermopylas, M. Attilio Glabrione 
Console.' Oliver. 

PorcicB familia;'\ Porcia gens Ple- 
beia: M. Catonem, qui Censorinus 
appellatus est, Tuscnlo municipio 
oriundum, auctorem exstitisse, inter 
Scriptores satis convenit: de quo 
Cicero de Legibus lib. ii. itemque 
de genere ac noniinibus Porciae fa* 
miliae Agellius Noct. Attic, lib. xm. 
cap. 18. meminitque eodem in lib. 
c. 12. Porcii Tribuni pleb. Famiiias 
duas habet Liciorum et Catonuui. Ex 
hac duo Reipiibl. lur.iina M. Porcius 
Cato major et minor, et multi Consu- 
lares, ut in Fastis Capitolinis cernes : 
item Lecca cognomento. 

Prindpiii] Quia primus fuit Por- 
ciae familiae. 

In acie] Persei Regis, et Paull 
j^niilii. 

Globo'] Multitudini conglobatae. 

Quo spectaculo attoniti hostes, postero 
die ad eitm supplices pacem petentes ve- 
nenint'\ Haec clausula tota rei falsje 
est, et absurdae. A Catone turn ad- 



107G 



SOTJE VARIORUM IN 



modiini jiivene, nullum imperium, 
nulliiu] munus publicum fungente, 
paceni publicitus petitam? Nunquam 
factum, nusquam sciiptum. Auda- 
cior medicina huic loco facienda, ne 
tam latae culpae exeniplum sit Exem- 
plaris scriptor. Legitur, Ad Paullum 
siipplices. Quod ad liistoriam est, 
quia universi Macedones illo biduo, 
Plutarcims autor, in fideni Paulli 
iEmilii se permiserunt. Lipsius. 

§ 17 Tog(E, Sfc] Contigit A. U. 
ucxx. 

Cum Tiberius Gracchus] Haec supe- 
rius liistoria notata est in cap. de 
Sonmiis. Refertur autem plenissime 
ab Appiano, Bellorum Civilium scrip- 
tore diligentissimo. Non igitur hoc 
loco lepetenda; quod vero ad rem 
pertinet, illud satis erit dixisse, Sci- 
pionem Nasicani, virum fortissimum, 
cum videret rempubl. perditum iri, 
tergiversante Consule Mutio Sca;- 
vola, atque etiam negante rem armis 
aut vi gestunim, caeteris quoque tor- 
pescentibus, involuta sinistra manu, 
sublataque dextra, magna voce pro- 
clamasse : ' Quicunque Rempubl. 
vult esse saivam, me sequatur :' et 
seditiosisslmum virum T. Gracchnm 
cum scelerata factione poenas dare 
coegisse : nam ferme a triginta Sena- 
toribus occisiis est. Oliver. 

Tiberius Gracchus, profusis largitioni- 
bus,/avore populi occtipato] Malim, au- 
cupati, patiendi significatu, ut alias 
notavi. Lipsius. 

Fidei publice] JEdem Fides habuit 
in Capitolio, auctore Plinio Natur. 
Histor, lib. xxxv. Vicinam eam esse 
Jovi in Capitolio ait Cicero Offic. lib. 
III. et de Natur. Deor. lib. n. Ab 
Attilio Calatino consecratam ait Fes- 
tus. Plutarchus vero et Dionysius 
prinuim a Nnma Pompilio ipsi tem- 
plnm erectum volnnt, quibus ego me 
lubenter adjunxerim. Huic aliquan- 
do ollam aiiro plenam commissam et 
creditam ab Euclione legitur in Au- 
lularia Plauti. Velamen, quo fidei 



simulacrum obtegi solebat, album 
fuisse constat. Unde ' canam fidem' 
appellasse videtnr nonnullis Maro. 
Album, inquam, id fuit sinceritatis 
indicio. Abesse enim ab ea debet 
fucus atque fallacia. Neque ulla ra- 
tione candor ejus obliterandus. Sym- 
bolum ejus semper fere et ubiqne 
fuit manus dextra, quam ad rem con- 
firmandam multa; faciunt auctorita- 
tes. Inde nanique illud Maronis : 
' En dextra, fidesque.' Item : ' Dat 
dextram, atque animum praesenti 
pignore firmat.' Tacitus : ' Juravere 
amici, dextram morientia contingen- 
tes.' Gemistius Pletbon de Rebus 
Grjeciae lib. ii. ' Persarum Rex Men- 
torem, quod dexteram dedisset (max- 
ima enim haec apud Persas fides) 
conservavit.' 

Qui Rempuhlicam saivam'] Hanc for- 
nuilara in evocatione milituni subita- 
riorum usiirpatam fuisse scribit Isi- 
dorus lib. ix. cap. 3. heiie Appia- 
num libro i. de Bello Civili. Locus 
praeterea Valerii non sincerus mihi 
videtur. Nam quid ilia sibi voluiit ? 
Ac deinde lavani manum apertcB togcc 
circumdedit. Appianus diserte scri- 
bit, laciniam togae in humerum et 
caput rejecisse. Laboro, ut emen- 
dem : Ac dei7ide Iceva humerum parte 
toga circumdedit. Nam et in libro 
Danielis expresse scriptum erRt, parte 
toga. Sed et Servius mirifice ad 
meam emcudationem facit, dum ita 
ad /Eneid. V. scribit: ' Cincti,' in- 
quit, ' ritu Gabino, id est, togre parte 
capitis velati, parte succincta.' Coler. 

§ 18 Equitius] Qui se Tiberii Grac- 
chi filium faciebat. 

Emilias Scatirus] Fnit autem JEmi- 
lius Scaurus, teste Sallustio, vir no- 
bilis, factiosus, avidus potentiae, ho- 
noris, divitiarum, caeteruni vitia sua 
callide occultans. 

Spiculoque] Id est, telo acuti ferri. 

Spiculoque] Est lancea brevis teli : 
erat autem, ut Veget. ait, telum mis- 
sile, cujus ferrum triaugulinu, uncia- 



VALERII MAXIMI LIU. III. CAP. 2. 



1077 



rnni noveni, hastile pedum quinqne 
et semis. 

Ctirite] Varro his verbis de iis lo- 
quitur : ' Curiae duoiuni generum 
sunt: uani et ubi curarent saceido- 
tes res divinas, ciiriiE dictae, et ubi 
Senatus liunianas, ut Curia Hostilia, 
quam primus Rex Hostilius a^difica- 
vit.' Hiec ille. Notanduni autein 
<]uod Senatus semper in locis sacra- 
tis cos;eretur. 

§ 19 Sed ut armnruni] Haec historia 
in ipsis Csesaris commentariis habe- 
tur. 

Sidcruin] Quod in sidus translatuni 
Romani esse credebaiit, propterea 
quod cum Augustus fuuebres iili lu- 
do8 facerct, medio die Stella visa est, 
quam Caesaris esse credidere. Unde 
VirgiUns: ' Ecoe Dionaei processit 
Csesaris astrum, Astrum quo segetes 
gauderent.' Oliver. 

Divum] Id est, inter Decs rclatum, 

Nerviorum impetum] Nervii sunt 
Gallice Transalpiniv, et Germanic 
|)opuli, qui nunc Mogimtineuses di- 
cuntur, et, teste Plutarcho, densissi- 
mas incolunt sylvas, qui in profun- 
dissimo nemore filiis et supellectili 
coUocatis, ex sexaginta milibus ad 
quingentorum numerum pervene- 
runt, et ex patritiis, qui quadringenti 
numero erant, tres superfuere inco- 
lumes. Animis adeo obstinatis et 
perseverantibus pugnam sustinue- 
runt, ut exercitum pene in fugam 
coegerint : nam verso in fugam equi- 
tatu, scptimam et duodcciniam legi- 
ones circumvenere, et universes cen- 
turiones trucidarunt. Ca?sar ubi vi- 
dit territos suos cedere, et acieni 
inclinari, scutuni militi cuidani seg- 
nius timidiusque pugnanti detraxit, 
eoque tectus in cont'ertissimos liostes 
se contulit, il>i(iue fortiter pugnans, 
exercitum penc labautem restituit, 
ingentique victoria potitus est. Ex 
hac tanta Nerviorum pertinacia, qui 
sibi niurum ex cadaveribus fecerant, 
natum est proverbiuni, Uoroanorum 



perseverantia Nerviorum tandem vi- 
cit pervicaciam. Olwer. Nerviorum'] 
Quos Tornacenses, sen Tornatenses 
quidam dici putant. Ita et Beatus 
Khenaniis existimat. Alii aliter. 

Idem, ^c] Hoc contigit alio proe- 
lio, quod in Africa gessit contra Sci- 
pionem Magni Pompeii socerum, de 
quo supra dictum est. Oliver. 

Legionis Marticc^ Sic illi legioni no- 
men imposuerat. 

Aquili/erum] Aquilifer, id est, sig- 
nifer. Signum enini legionis Aquila, 
nee nisi unius una, nee Socii quidera, 
cum in aliis pares, cam liabuerunt. 
Et quia lieec praecipui imperii sig- 
num, subjungi sub eani Socios volue- 
runt, et Auxilia, nonseorsum habere. 
Itaque per ipsas Aquilas numera- 
bant Legiones. Aquilae origo varie 
petitur. A Jove alii, qui banc insigne 
militise habuerit. Quidam a Troja- 
nis. Forte Romani repererunt a se, 
aut vicinorum exemplo. Sane rapa- 
cium aliquot animalium effigies assu- 
nii et pra?ferri bello convenit, et va- 
rie olim fecerunt Romani. Nee enim 
solam Aquilam prisci illi, sed plura 
cjusmodi animalia praetulerunt, nata 
in pugnas aut raptus, ut Lupos, Mi- 
notauros, Equos, Apros, Porcos. Eti- 
am prisci Germani feiarum imagines 
inter signa habuerunt. Aquila; vero 
ha;c dignitas etiam apud alias gentes 
fuit. Persis regale hoc signum. For- 
ma Romanae Aijuilae : Pinnas extcn- 
dens sunnn£B liastae iusistebat, ex auro 
velargento, et fulnien sifpe unguibus 
tenebat, (juasi jaculatura. Sed nee 
corpus ipsum Aquila^ ma;;num. Cum 
in hibernis esset Aquila, in sacello 
sen aedicula reposita, atque inde mo- 
ta, cum educenda, Enimvero et 
olim Romi« signa in temj)lo. I'.t sane 
reposita ea in d^rario, tempio Satunii, 
religionis causa, et custodiie ; quia 
pecunia ibi publicaet argentum. De- 
figi etiam in terram solebat, etiam in 
ipsa pugna, cum ea in loco staret, nee 
impellerctur hostis. Sed et in ca&- 



1078 



NOTiE VARIORUM IN 



tris defixae stabant Aquilae : ac inter 
prodigia erat, cnm in hostera eundiim 
esset non potuisse evelli. Olim qui- 
deni ipsa liafsta ita solo infixa : at 
postea(ad cnstodiam, an ad delicias ?) 
non ipsa hasta, ne macularetur aut 
absumeretur, sed lociili aut thecae 
ferrcae in terram defixae, et in eas 
imniissa ima hastae cnspis. Isti lo- 
culi feriei quadrati, in aciitnm desi- 
nentes, introisuni vacui efformaban- 
tur. Lipsius. 

§ 20 Caterum ut humuncB virtutis 
actum'] More suo Valerius dissentit a 
Livio in iiac Historia. Nam Liviiis 
Decade Secundi Pnnici Belli dicit: 
' Post Cannensem cladeni cum mnl- 
tae civitatp.s a Romanis defecissent, 
in primis Capua non parvnm Romani 
imperii vinculum et columen descivit, 
ad quani recuperandam cnm suas 
omnes Romani vires intendi.ssent,nec 
niinori animo defenderetur a Pcenis, 
longo belio et obsidione oppressi fa- 
mem senticbant propter depopiila- 
tos agros, prohibitanique sementem. 
Hanno dux Carthaginiensis ab Han- 
nibale missus, qui operam daret, ut 
frumenti copia fieret Campanis, baud 
procul a Benevento castra posuerat; 
quem cum Furius Consul Romanus, 
cui ilia provincia evenerat, per ex- 
ploratores accepisset, frumentatum 
cum parte exercitus esse profectnm, 
castra hostium cum expeditis militi- 
bus paulo ante lucem adoritur, tan- 
tumque pavoris injecit, ut si in piano 
castra posita fuissent, primo impetu 
capi potuissent ; sed cos altitudo 
loci, et miinimenta defenderunt. Pri- 
ma luce atrox praclium fuit, necvallo 
modo tutabantur se Poeni,sed detru- 
debant quoque per ardua nitentes 
hostes. Vicit tameu pertinax virtus : 
nam Romanus Imperator ab inccepto 
desistere constituerat, quod sine mi- 
litum suorum pernicie magna id ob- 
tineri non posse videret, jamque 
receptui cancre jusserat, qiiiim cla- 
mor militum aspernautium lam 



segneimperiHm,disjecit ejus consilia. 
Proxima portae hostium erat coliors 
Peligna, cujus prapfectus Vibius Ac- 
ceus vexillum trans vallum hostium 
trajecit, execratus inde seque cohor- 
temcjue, si ejus vexilli hostes potiti 
essent, princeps ipse per vallum fos- 
samque in castra hostium irrupit cum 
tola cohorte. Himc deinde secutu» 
est Valerius Flarcus, tertiae legionis 
tribunus, cujus imitatione accensus 
T. Pedanus Centurio, vexillnm e sig* 
niferi manibus ereptuni, intra vallum 
conjecit, dicens: Et signuni, et hie 
Centurio jam intra castra hostium 
erit. Qnicnnque me salvum, et vex- 
illum esse voluerit, subseqtietnr. 
Nee retrectarunt ejus manipulares 
tarn gloriosum certanien. Castra vir- 
tute horum capia, et direpta snnt, 
magnaqne ciedes facta : nam supra 
sex milia hostium cassa, supra sep- 
tem milia capta, cum alia ingenti 
praeda.' Oliv. 

Humana virtutis] Nam superiora 
duo Julii exempla divinae vult esse 
virtutis. Baiiius. 

Annihal Cai)uam'] Imo Romani Ca- 
puam obsessuri erant absente Anni- 
bale. Livius lib. xxv. Corradus. 

Capiiam'] Capua urbs Campania?, de 
qua alibi. 

PeligncB cohortes] Pelignum oppi- 
dum Latinuni est, a quo Peligna co- 
hors dicta, qui socii Romanorum, in 
eorum venerant auxilium. Oliver. 

Execratus] Execrari, est dira qnae- 
dam et iniprecatoria verba sibi indi- 
cere, atqne caput suum devovere, si 
fallat. 

Tertite legionis] Communis agnomi- 
natio Legionum a numero fuit, idque 
discretionis causa, ut diceretiir Pri- 
ma, Secuniia, Tertia, &c. Id autem 
ab ordine teniporis et delectus, quo 
conscriptae. Sed fuerunt et alia pas- 
sim Legionum cognomina. Ab Ini- 
peratoribus Augusta, Claudia, Flavia. 
A locis liibeMiorum, ut Gallica, Cy- 
renaica, Scythica, Macedonica, /E- 



VALFRll MAXIMI LIB. III. CAP. 2. 



1079 



gyptiaca, Germanica, Italica, &c. A 
Diis ciiltis, Apollinaris, Minervia. 
Ab arniorum praestantia, Fen ata, quae 
tota e ferro. A loco, Fieteiisis, freto 
assita. Ab insigni forte scntonini, 
Fiilminatrix. Item, Victiix, Gemi- 
na, Valens, Adjutrix, Pia, Fidelis, 
Felix, &c. Lipshis. 

Convulsum signum^ Scilicet e terra, 
in qua fixnni fuerat. 

Castrorvm suorutn] Qnoil illis exu- 
tus, et in fugam versus est. 

^21 AchiUes cognomviatus] Hoc ta- 
nien cognomen Acellius L. Sicinnio 
Dentate tributnm scribit lib. ii. cap. 
11. Et Festns in voce Obsidionalis. 
Coler. 

Celtiherosl Celtaj cum ad Ibenim 
consedissent, Celtiberi dicti sunt. 
Unde Lucanus : ' Frofugiqiie a gente 
vetusta Gallorum Celtee niiscentes 
nomen Iberi.' 

Sagulum] Vestis militaris variis co- 
loribus contexta. Virgilins: ' Virga- 
tis lucent sagulis.' 

Hie lero] Videlicet Cotius, aut 
forte idem Piresius, petiit etiani, ut 
assent juncti inter se jure liospitii, 
qnando pax esset constituta inter 
Celtiberos et Romanos. Badius. 

§ 22 Ne C. Atilium, Sfc] Ita lego ex 
V. C. non C. Acilium. Ita etiam 
nominatur a Plutarcho et Suetonio. 
Pigliius. Nee Alilium quidem] Con- 
flato jam Civili Beilo, Cvsar cum 
Massiliam venisset, objectae sunt ei 
portae: nam Massilienses erga Reni- 
publ. in fide et officio fiierunt, Cepsa- 
rem vero contra Renipubl. arma 
siimpsisse credebant : quare iratus 
Caesar, classem co direxit, ubi com- 
missa navali pugna, Atilius decimae 
legionis miles, cum Massiliensium 
navcm apprebcndisset dextra, ea 
trnncatus a nautis, laeva puppini ap- 
prelipndit; nee prius destitit, quam 
navcm illam profundo siibmersit. Sue- 
tonius in Vita C.csaris : ' Atilius na- 
vali ad Massiliam pr<plio, injecta in 
puppein hostium dcxtra, abscissa, 



memorabile illiid apud Graecos Cyns* 
giri exempluni imitatus, transilivit in 
navcm umbone obvios agens.' Oliv. 

Ccesaris parlibus] Scilicet contra 
Poiupeium. 

Parum justa notitia] Quia non ad- 
liibita fuit eloquentia, quae illi prae- 
claro facinori conveniret. At vero 
Grzeci in laudando Cynsgirum oin- 
nem dicendi copiam et ornatum adhi- 
biiere. Oliver. Parum justa] Id est, 
non satis ampla, vel quia Scriptores 
silentio praeterierunt,(LucanHS tamen 
nieminit,) vel quia non est verisimiie 
unum hominem, et euni altera manu 
captum, navim tantam submersisse, 
nisi forte prius convulsam dicamus, 
et per unius infestationem non po- 
tuisse succurri rimas obstruendo. 
Badius. Parum justa notitia'] Sueto- 
nius quoque, cum alios auctores non 
haberet, sumsit ex Valerio nostro ; 
quod inde colligo, quia idem exem- 
plum cum Cynasgiri Atheniensis con- 
fert, de quo, praeter Herodotum et 
Justinum, lege Ammianuni lib. xxvi. 
qui et Caliimachum noniinatum fuisse 
scribit. Colerus. 

At CyncEgirum] Hoc gestum est 
bello Persico, quod Athenienses ad- 
versus Darium Persarum Regem 
gesserunt, de quo Justinus lib. ii. 
' Cynaegiri quoque niilitis,' inquit, ' A- 
thcnien>is gloria niagnis Scriptorum 
laudibus celebrata est, qui post praelii 
innumeras caedes, cum fugientes lios- 
tes ad naves egissel, onustam navem 
dextra manu tenuit, nee prius demi- 
sit, quam nianuni amitteret ; turn 
quoque amputata dextra manu, na- 
vem sinistra compreliendit ; quam et 
ipsam cum aniisisset, ad postremum 
morsu navem detinuit. Tantam in eo 
virtutem fuisse dicunt, ut non tot 
C2edibus fatigatus, non ambabus ma- 
nibus aniissis victus, ad postremum 
truncus, et veluti rabida fera dcntibus 
dimicaverit.' Oliver. 

^ 23 Classicam Atilii] Hoc Bello 
Civili gestum est, quod inter Carsa- 



1080 



NOTiE VARIORUM IN 



rem fait atque Pompeium, juxta 
Dynhachiiim : nam cnin Caesar ad 
expiignandam arcem Dynlracliii, ubi 
commeatum oninem et belli appara- 
tuiii Pompeius reposnerat, excrcitiim 
diixisset, Pompeius breviori itinere 
per mare navigavit, quo Caesarem, si 
fieri posset, celeritate prafiveniret. 
Quod ubi vidit ex voto sibi non ces- 
sisse, (nam Casar paulo ante illius 
adventum sedes occupaverat,) locum, 
qui dicitur Petra, hand procul a moe- 
nibus Dyrrhachii positum cepit : ibi- 
qne castra locavit. Erat auteui locus 
ille sic navigationi opportunus, ut ex 
tota Asia, et regionibus, quas Pom- 
peius teneret, commeatus eo facile 
comportari possent. Hunc igitur 
locum (^ssar munitionibus undique 
claudere coepit,ut obsidione Pompei- 
us et fame premeretur, quod parum 
sibi profuit. Nam cum locus ille, nt 
dixi, ad commeatum ex multis parti- 
bns recipienduui esset accommoda- 
tus, majori ferme inopia obsidentes, 
quam obsessi laborabant. Pompeius 
tamen tantam indignitatem ferre 
non potuit, ut qui numero militum 
superior esset obsideri se pateretur : 
inde ergo erumpere statuit cum ex- 
ercitu : quod cum fecisset ea parte, 
qua erat castellum, (juod a Sceeva for- 
tissimo viro cum prassidio tenebatur, 
statuit id expugnare castellum, quod 
tanta pertinacia, fortitudine, cum 
aliorum militum, tum in jirimis Scae- 
vac centurionis defensum fuisse con- 
stat ; ut in castello nemo fuerit om- 
nino militum, qui non vulneraretur ; 
quatuorque ex unacoliorte Centurio- 
nes oculos amiserint, et cum laboris 
sui periculique testimonium afferre 
vellent, millia sagittarum circiter 
triginta in castellum conjecta Caesari 
renuntiaverunt, scutoque ad eum re- 
late Scaevse Centurionis, inventasunt 
in eo ducenta triginta : quem Casar, 
ut erat de se meritus et de Republi- 
ca, donavit millibus ducentis aeris, 
Rtque ab octavis ordinibus ad primi- 



pilum se traducere proniintiavit : ejus 
enim opera castellum conservatnni 
esse ex magna parte constabat. Co- 
hortem postea duplici stipendio frn- 
mentoque, et aliis militaribus donis 
amplissime donavit. De hoc Scaeva 
Suetonius in Vita Caesaris : ' Scaeva,' 
inquit, ' excusso oeulo, transfixus fe- 
mora et hiimero, centum et viginti 
ictibus sciito perforato custodiam 
portae commissi castelli retinuit.' 
Lucanus de hoc muila libro sexto. 
Olivej'. 

M. Scava'] In Campensi, aliisque 
Mss. Ijbris, centurionis hiijus nomen 
plene exprimitur, M. Cwsius Scwva. 
Atque ita in Suetonio restituendum, 
ubi Cnssus Sceeva legitur. In Appiano 
item Alexandrino Minucius Sctvva, non 
minus mendose. Quo nominum er- 
rore insuper accidisse suspicor, ut 
istic de duobus, uno Scafva, et altere 
IMinucio ha^c historia scribi videatur, 
quam uno consensu Capsar, Lucanus, 
Suetonius, ac Valerius uni adscribunt. 
Pigh. 

Slittereiur'] Idem liber, niteretur. 
Quod omnibus modis amplector. Co- 
ler. 

Stragem'] Scil. cadaverum, 

Cujus capite, humero, fetnore saucu^ 
oculo eruto cceci, scutum 120. ictibus 
■perfossum apparuit] Non simplici men- 
da contaminatus est locus. At nul- 
lus auctorum, qui liujus rei mentio- 
nem facinnt, in eo prvtlio periisse 
Scaevam scribunt,quod tamen ex Va- 
lerii verbis colligere est. Lucanus 
quidera labore ac vulneribtis defec- 
tum, ac exanguem a commilitonibus 
pugna elatum canit, cum a Caesare 
subsidium castello periclitanti mitte- 
ret: ' Nam sanguine fnso Vires pugna 
dabat, labentem turba suoruni Exci- 
pit, ac humeris defectum imponere 
gaudet.' Pliitarchus item suorum 
amplexibus tutorelatum dicit. Sue- 
tonius custodiam portae commissi 
castelli retinuisse : Caesar ejus opera 
castellum magna ex parte conserva. 



VALERII MAXIMI LIB. HI. CAP. 2. 



1081 



tutu, kicoque viitutis ergo Scaevarn 
primipilatu niilibusqiie aeris ducentis 
donatiim lefert. Atqiii Valerius ip- 
sum corruisse, corpusquc ejus vuliie- 
ribus multis sauciutn apparuisse ait, 
Ht vulgata sonant exemplaria; sed in 
Mss. omnibus dictio corpus omittitur, 
quzB profecto videtur e Glossis insuta. 
Nam in Susiano, Pulmanniano, ac 
Wincheliano legimus ita : Cvjuscainte, 
humero, femore saucio, oculo eruto, scU' 
turn, If c. Item in aiiis similiter; nisi 
quod saucium in his habetnr, atqne in 
Cauchiano casum, pro scut urn ; in Atre- 
batensi, sectum ; in Campensi vero, 
secutum. Ex qua quidem varietate 
coUigo, duo vocabula istic perperam 
in unum contracta librariis reliqua 
etiam mutandi occasionem dedisse, 
omneniqne textuni corrumpendi. Nam 
qui cccsum, vel sectum, in Codicibus 
repererunt, saucium antea quoque le- 
gendum esse, atque corpits subintel- 
ligi, vel desiderari existimarunt. 
Nobis autem pro casum, sectum, vel 
secutum, legi debere videtur, cceci scu- 
tum, totamque sententiam ita resti- 
tuendam esse, salvo tamen aliorum 
nieliore judicio, opinamur : Cujusca- 
pite, humero, femore saucii, ct oculo eruto 
cceci, scutum centum et vigivii ictibus 
perfossum apparuit. Etenim liucc iis- 
dem pene verbis, aut certe eadem 
oninino sententia Suetonius refert, 
qui duo base fortitudinis rara cxempla 
de Scaeva et Atilio videtur ex nostro 
desumsisse Valerio : ' Nee niirum,' 
inquit, ' si quis singulorum facta re- 
spiciat, vel Ca>sii Sca?vae centurionis, 
vel C. Atilii militis, ne de phiribus 
referam. Scaeva excusso oculo, trans- 
fixo femore et humero, centum et 
viginti ictibus scuto perforato, cus- 
todian! commissi castclli retinuit. Ati- 
lius navali ad Massiliam pradio injec- 
ta in pnppem hostium dextra et ab- 
scissa, memorabile illud apud Graecos 
Cynaigiri exeniplum iniitatiis, transi- 
luit in navem, unibone obvios agens.' 
Haec Suetonius. Pighius. Femore wu- 



cii] Pighius sanavit locum, sed non 
persanavit. Mihi omnino proba lec- 
tio, quae liber Danielis : Cujus capite, 
humero, femore saucio, oculo eruto scu- 
tum. Non debnit Pighius rh cceci 
Valerio oggerere. Coler. 

Jactura] Id est, amissione ocnli 
victus. 

Tuum vero, Sfc.'] Cum Caesar non 
satis haberet, praescripsisse omnem 
occidentalem partem, in Britanniam, 
qu» alter orbis traditur a Poiitis, tra- 
jicere voluit: et cum forte expecta- 
ret, ut aestus decurreret, et vadnm 
relinqueretur, ut sui transire possent, 
Scaeva cum quatuor militibus in sco- 
pulum nave trajecit. Britanni eos 
aggrediuntur, solus hie Scaeva telis, 
quae satis essent quinque militibus, 
tota die pugnam sustinuit. Laudat 
ergo Scaevarn, quod fortiter in navi 
fecerit, et veniam petierit a Caesare, 
quod non fortiter pugnasset, sicut 
forte voluisset Iinperator, cum tamen 
supra humanas vires pugnaverit. Oli- 
ver. Tuum vero, Sfc.'] Adducit hie au- 
tor aut tertium, quod potius dicam, 
militem Caesarianum, aut eundem 
Scccvam, qui priusquam ad Dyrra- 
chium caderet, egregium edidit in 
Britannia facinus. Badius. Tuum 
vero SccBva inexuperabilem spiritMti] 
Vulgo, Scavola. Mendose rursus, nam 
in Mss. omnibus Scceva vocatur, 
videturque de eodem adhuc loqui 
Valerius, quern Lucanus scribit in 
Galliis sub Caesare ex gregaria militia 
ad centurionatum multo sanguine prO' 
niotum fuisse : ' Scaeva viro nomen, 
castrorum in plebe merebat Ante fe- 
ras lihodani gentes ; ibi sanguine 
niulto Promotus Latiam longo gerit 
ordine vitem.' Et Plutarchus ipsuni 
militem Caesaris in Britannia centu- 
riones ab hostibus in paludc oppresses 
servasse refert ; 'Ec 5e Bpfrravla rwu 
iT0\(fj.la>v fls rdTTOJ' eAciS?/ Ka\ nfffrhv v5a- 
Tos ifiTrfffuvcTi ToTj Trpiirois ra^idpx<m ^Ti- 
Bffj.fucoi', (TTparidiTris Kc.iaapos, ainov rifv 
IJ.dxr]v i(popwvros, ucdfuyos €is jueVou?, 



10S2 



NOTiE VARIORUM IN 



It. T. X. Quae eadem Valerius hoc 
loco. Non igitnr haec exempla di- 
versoriim sunt, ut vulgati voluiit Co- 
dices, Pighius. 

Parte rerurri] Scilicet in niari, etin 
terra, qiice duo sunt praecipua ele- 
nienta, quibiis rerum natura consis- 
tit : nam vocem, qua usus est ad Ca;- 
sarem in terra, virtuti coniparat, qua 
usus est in mari. Oliver. 

BritanniccE itisuIce] Quae Angliam et 
Scotiani continet, atque est insula 
totiiis Europae maxima, quam Julius 
Csesar snmma virtute primus ingres- 
sus. Vide Ceesarem de Bello Gallico 
lib. V. 

Ceteris] Id est, commilitonibus, qui 
quatuor erant, regressis rate ad lit- 
tus. Badius. 

Quiiique militum, ^c] Tela qua? 
quinque niilitibussufficere potuissent, 
si a mane usque ad vesperum dimi- 
cassent. Oliver. Quinque militum] Tot 
enini ascenderant in scopuluni ab 
Loste tuendum, sed quatuor abierant, 
relictis manenti teiis. Unde unus 
quinque militum munus obiens, quin- 
que militum adegit in corpora hos- 
tium pila. Badius. 

Umbonis] Umbo proprie umbilicus, 
hoc est, media pars scuti. 

Ira ac pudor] Ira quod vinceretur 
ab uno. Pudor, quod unus tanfae 
multitudinis impetuni sustineret. Oli- 
ver. 

Tragula] Trngula dicta quod scuto 
infixa trahatur. Hispani ea usi apud 
Livium : sed et Galli apud Caesarem. 
Usiet Romani. Validum fuit telum, 
hamatum, forte ob etymon illud a 
traheiido. Hoc telo Cotta tarn vali- 
dam piagam inferebat, ut percussum 
per loricam, per latera transfigeret, 
et velut rlavo terr» affiijeret. Vege- 
tius * tragnlarios ' vocat, qui ad ma- 
nuballistas vel arcuballistas sagittas 
dirigebant. Lipsius. 

Galea] Galearum forma bapc : An- 
trorsum aperta?, et ferri aliqua emi- 
ueiitia, sed repandi, unde et Sila; 



dictaB Festo. Ad latus et malas ntras* 
que Bucculap, sic dictae, quod buccas 
tegant. Unde Buccularii, qui has 
parant.conficiuntquc. Sidonius *flex- 
ilos laminas' vocat, sic aptas, ut 
penderent a casside, et flecterentur. 
Ab imis bucculis lora,quibus stringe- 
rentur ad guttur et firmarentur ; Sui- 
das dxe'is vocat, ' Vincula' Sidonius. 
Veteres clausas, et vultui appressas 
undiquegaleas, more nostrorum Equi- 
tum, vix habuerunt. Hinc ilia vox 
Caesaris in acie Pharsalica : ' Miles, 
faciem feri,' qua; scilicet, nisi a scnti 
objectii, nuda. In galeis babebant 
Cristas, in quibus niira et propria 
quaedam superbia, an lascivia Roma- 
norum, et valde sibi in lis placebant. 
Lipsius. 

Loricis] Id est, integumentis, quas 
ex loris olim fieri solebant. Plerique 
militum non babebant loricas hama- 
tas, sed partem aeris aut ferri procu- 
sam, quae snnimum pectus tegeret : 
nam ima ventris satis scutum munie- 
bat. Fuit adsimilequiddam hodierno 
pectorali, sed minus longum, et se- 
quabiliter quadrum. Et vocabant 
Pectorale, a re et usu, quod pectori 
tegendo. De corio etiam crudo Pec- 
toralia faciebant, et e ferro. Hoc 
genus appellat Polyaenus vnieupdKia, 
Semiloricas. Pausauias vcterum et Ho- 
mericas loricas describens : ' Duse,' 
inquit, ' erant a-reac partes, ilia qui- 
dem pectori, et iis quae circa ven- 
trem, apta, haec ut dorso tegmen es- 
set.' Vocabant Gyala, sive Cava et 
incurva, a forma. Illam antrorsns, 
banc retrorsum inducebant, deinde 
fibula utranique jungebant. Ecce 
adsimiles, ant ipsas nostras loricas 
hodiernas. Fibulze item in latere 
utroque loricas istas jungebant. Lip- 
sius. 

§ 24 Sed, Sfc.] Contig. A. U. 

CCCXCIX. 

Certi autores] Scribitur hoc a M. 
Varrone Lingua; Latin* teste certis- 
simo : similiter ab ^\ulo (jcllio viro 



VALERII MAXIMI LIB. III. CAP. 2. 



108^3 



gravissimo. Pari ratione a Solino, 
qui de hoc sic breviter tradit : * Prae- 
valuisse fortitudine apnd Roman. L. 
Sicinitim Dtntatiini, titulorum nume- 
rus ostendit.' Tribiinus liic plebis 
fuit non niuito post exactos Reges, 
Sp. Tarpeio, A. Haterio Coss. Idem 
ex piovocatioue victor octies, ac qua- 
dragesies quinquies adversas habuit 
cicatrices, in tergo nuilam notam : 
spolia ex hoste tiicies quater cepit ; 
in phaleris, hastis, pilis, armiliis, co- 
ronis trecenta dnodecim dona me- 
ruit : novem Imperatores, qui opera 
ojns vicerant, triumphantes prosecu- 
tus est. Hunc ob fortitudlneni Achii- 
lem tradunt fuisse nominatum. Dio- 
nysius qnoque Halicarnassaeus multa 
dehocviro tradit, quae longum esset 
recensere. Idem etiam facit Plinius 
de Natur. Hist. lib. xxii. cap. 5. 

Centies et vigesies] Ita Appianus 
quoqne. Majorem numerum apnd 
Caesarem et Plutarclium legisse me 
recorder. Florus quoque libro quar- 
to numerum Valerlanum adserit. 
Colerus. 

Vigesies] Lib. Danielis, tides. Et 
ita Plinins lib. iv. cap. 1. et lib. viii. 
c.28. Iterum lib. xxii. c. 5. Agell. 
lib. II. cap. 2. Dionysiiis lib. X. apud 
quern male scriptum 'S.Ikkios pro 2((ci- 
vios. Coler. Est tameii et Siccia gens 
apud Roman. 

Traxisse,Sfc.'\ Quasi major pars vic- 
toriae ejus esset. 

Tergo] Unde nunquam terga ver- 
tisse bosti probabatur. 

Totitis civitatis] Ut magis in L. 
Dentatum, quam in iniperatorem ocu- 
los conjicerent. 

Pompa] Ordine sequentium, in quo 
etiam victoriarum insignia praefere- 
bantur. 

Coroncv] Solcbant Imperatores 
parta victoria suggestum, aut tribu- 
nal conscendere, et convocato exer- 
citu, pro concione militcs laudare ac 
gratias agcrc. Sailustius Jugurtli. 
Tacitus secundo Annalium, Livius 



lib. VII. Etiam nominatim, si quo- 
rum singularem in praelio virtutem 
animadverterant, praedicare, testem 
habeo Plutarchum in Coriolano, Li- 
vium lib. x. extreme, Ammianura 
lib. XXXV. Laudibus enim non mi- 
nus, quam praemiis animi niilitum 
gaudent, ut scribit Livius lib. ii. Ste- 
pe tamen satis non t'uit laudasse, prae- 
dicationi enim adjungebant vaiia do- 
na. Distribuebant autem imprimis 
coronas, quas varias fuisse scimus ex 
Ciceronis Verrinis, TertuUiano de 
corona militis, Livii libro septimo, 
Polybii libro sexto, Zonarac lib. ii. 
Suetonii cap. 45. Plutarchi Mario, 
Plinii lib. vu. cap. 28. et lib. xxiii. 
cap. 3. cum aliquot sequentibus. De 
iis Agellius, (ita enim A. Gellium 
nunc vocant,) Noct. Att. lib. v. cap. 
6.' Militares,' inquit, ' coronae multi- 
fariae sunt, quarum quae nobilissimae 
sunt, has fernie esse accepimus, tri- 
umphalem, obsidionalem, civicam, 
muralem, castrensem, navalem.' Ubi 
etiam causae eorum nominum accu- 
rate explicantur, ut et apud alios in 
symbolis. Novum genus coronarum 
a Caligula inventum observavi, quas 
ipse Solis, Lunae, siderumque specie 
distin^it, et exploratorias appellavit, 
Sueton. in ejus Vita cap. 24. Etiam 
torques distribuerunt. Probat Ve- 
getius, et Tacitus secundo Annalium. 
Adde auxiliares milites a Komanis 
aureis torquibus donates, ac cives 
non nisi argenteis : coronas tamen 
aureas, quod magis miramur, cives 
accpperunt : eam quis primum acce- 
perit, nor) constat ; at A. Posthumi- 
um Dictatorem primum eam contu- 
lisse certum est. Videndus Plinius 
lib. XXXIII. cap. 2. Item armillas. 
Testis Livius libro decimo extreme, 
Juvenalis Satyra ultima, Festus in 
Armillas. Item phaleras. Testis Sue- 
tonius in Augusto, Juvenalis eadeni 
Satyra, Solinus cap. 6. Etiam in mo- 
numentis suis Remani milites banc 
gleriam non sprevcnint, ubi dona mi- 



1084 



NOTiE VARIORUM IN 



litiae accepta eniimerata saepe vide- 
nius. Fragmentnm uiiins inscriptio- 
nisproponendiim putavi : Donis. do- 

NATO. AB. DiVO. TrAJANO. AvG. 

ToRQviBUS. Armilms. Phaleris 
Bello. Parthico. DedisUibntione 
horum donorum memoiia quoque in 
minimis : iinns Imp. Caes. Ner. Tra- 
jani optimi repertns est. Item has- 
tas. Testis Ponipeiiis Festiis in voce 
Hasta, et in Optionatus. Item vex- 
illa. Divns Octavianiis M. Agiip- 
pam inCiliciapost navalem victoiiam 
coernleo vexillo donavit, Siietonio tes- 
te. Eadem de re etiani lapides ve- 
teres meminernnt : Donato. Hastis. 
PvRis. V. Vexillis. vui. Coronis. 
Mvralibvs. II. Vallaribvs. II. Item 
coiniculos. Livius lib. x. ' Equites,' 
inquit, ' omnes ob insignem multis lo- 
cis operam corniculis, annillisque ar- 
genteis donat.' Item vestes. Livi- 
us: ' Data ex praeda militibiis aris 
octogeni bini, sagaque et tunicae, 
preemia ilia tempestate militiae baud 
quaqiiam spernenda.' Stewechius. 

Torques CLXXXiii.] Delendus nu- 
nierus centenariiis. Sic enim Agellius 
et reliqui. Colerus. 

Armilla] Oinamenta bracliioium, a 
tegendis aimis, id est, supeiioiibus 
brachiorum paitibus. Oliver. Armil- 
Icc CLX.] Agellius : Armillis plus cen- 
tum sexaginta. Porro ex Vanone liiEC 
sumpserat Valerius, quern et Fulgen- 
tiiis compilavit in libello de prisco 
sermone. Verba ejus subscribam: 
' At apud Romanes Vano scribit Si- 
cinium Dentatum oenties et vicics 
pugnasse singulari certamine, cica- 
trices habuisse adversas quadraginta 
quinque, post tergum nuilam, coro- 
nas accepisse xxvi. armillas cxl. et 
istiim primum sacrum fecisse Marti.' 
Mendosus locus. Lege : ' armillas 
CLX.' De boc Sicinio exstat breviari- 
um in Antiquitatibus Fabritii. Cole- 
rus. 

Ext. § 1 Ille tjuoque] Campani, 
jjt supra diximus, cum ad Hanniba- 



lem defecissent, et Romani deinde 
civitatem illornm, torpescente jam 
Han ni balls fortuna, in suam potes- 
tatem redegissent, Fnlvius Flaccus 
Consul, asperioris ingenii homo,prin- 
cipes civitatis, qui defectionis auto- 
res extiterant, Cales et Tbeanum du- 
cendos curavit, ut de illis supplicium 
suineret contra collegee sui volunta- 
tem, qui rem tantani ad Senatuni re- 
jiciendam esse censebat. Ille veritus 
futuruui quod evenit, ut a coUega su- 
per hac re iiterae ad Senatum initte- 
rentur, idque fore a sibi impedimen- 
tnm, quo minus suam in Campanos 
voluntatem expleret, piaevenit ipsum 
celeritate sua. Nam cum equitatu 
profectus nocte est Tbeanum, et de 
Campanis, qui illic babebantiir, sump- 
to supplicio, properat Cales proficis- 
ci, et cum jam producti essent Cam- 
pani, ut capite mulctarentur, literaa 
supervenerunt a Senatu, quibus tinem 
exigendae poenaB de Campanis statu- 
ere cogebatur : quas acceptas, nee 
resolutas, cum in gremio reposuisset, 
praeconi imperavit, ut lictorem lege 
agere juberet : quod cum fecisset, 
ea quae de Jubellio in litera continen- 
tur, acta sunt. Oliver. 

In unum] In unum permixtus est, 
quia uxore et liberis interemplis, su- 
per hoc pectori gladium infigens, ex- 
pirans corruit. Et ita multorum ca- 
daverum cruor in unum confusus est. 
Oliver. 

Calihus] In eo oppido Campaniae. 
Propter Campanam perjidiani] Quia 
Campani ad Hannibalem defeceraut. 
Capituli supplicio adficiendos judica- 
ret] Imo, cum id evenit, jam maximc 
supplicio eos adticiebat. Bene igi- 
tur, adficiendo vindicarel. Lipsius. 

Sugillare^ Notare, ut per caedem 
suam ac liberorum, et conjugis, Fulvii 
crudelitas ad invidiam esset insignis. 
Oliver, 

§ 2 Age, ^-c] Cambyses Cyri Regis 
Persarum filius per quietem monitus 
est Mergidein regnaturum, seque reg- 



VALERII MAXIMl LIU. HI. CAP. 2. 



1085 



MO expulsuni iri. Veritus ergo, ne a 
fratre regno pelleretnr, Conietem, ut 
vult Justinus, vel Prexaspem quen- 
dam, ut Herodotus, rnisit, qui fra- 
trem interficeret. Ipse vero telo 
casu quodam feniore ictus, diem suuni 
obiit. Interea Magus quidam, no- 
mine Mergis, regniun occupavit, an- 
tequam Rex periret. Ubi Cambyses 
Mergim regnare intellexit, Prexas- 
pem interrogat, cur mandatum sunm 
non sit executus. Credebat enira 
Mergidem hunc fratrem suum esse. 
Ille affirmabat se fratrem illiiis occi- 
disse, ut re vera fecerat : Rex Prex- 
aspem in carcerem conjici jubet : 
quo facto, baud ita multo post Rex 
moritur, Prexaspes carcere liberaiur. 
Qui postea in locum editum ascendit, 
quasi, simulata stultitia ridiculum 
quid dictiiriis esset, et congregato 
popuio,(convenerant enim omnes,mi- 
rantes quidnani factiirus esset,) con- 
fessus est se Mergim Regis fratrem 
iliius jussu interfecisse. Quo facto, 
se pracipitem dedit. Principes ci- 
vitatis, etsi antea diibitaverant, hunc, 
qui regnaret, Cambysae fratrem, quan- 
quam et ipse Mergis appellaretur, at- 
que illi persimilis ; tamen quia nun- 
quam prodibat in lucem, et maxime 
confessione Prexaspis jam pro certo 
habere coeperunt, hunc fratrem Re- 
gis non esse. Hue accedebat, quod 
cum Rex niultas concubinas, filiam 
quoque Gobriae cujusdam Principis, 
haberet, pater, ut rem exploratam 
liaberet, tiliee prascepit, ut diiigenter 
animadverteret, cum Rex profundi- 
ori somno captus esset, numquid au- 
res haberet. Nam hnic Cambyses, 
dum esset in regno, aures jusserat 
avelli, ut dignosceretur a fratre, cui 
et vultu et nomine similis erat. Filia 
mox dctulit ad patrem, sine auribus 
Regem esse. Ha;c cum rem certam 
fecissent, hunc, qui regnaret, Camby- 
sae Regis fratrem non esse, multiex 
principibus civitatis conjurant pa- 
triam tyrannide liberare. Ilaque 



cum Gobrias et reliqui secum primo- 
res civitatis ad regiam armati conve- 
nissent, a caeteris, quos ad sui corpo- 
ris custodiam Rex habere consueve* 
rat, prohibebantur ultiniam portam 
intrare, ibique cum Gobrias Mergim 
Regem amplexus humi se prostravis- 
set, unusque ex sociis teium in corpus 
Regis demittere dubitaret, ne, dum 
Mergim vulnerare petit, Gobriam 
quoque transfigeret, Telum, inquit 
Gobrias, per utrumque corpus agas, 
dum hie pereat qiiam celerrime. In 
liac historia Valerii opitiionem secuti 
sumus,qui multum diwsentit a Justino 
de Maao illo, qui se per dolum Re- 
gem fecerat. Oliver. 

Magorum tyrannide'] Praesertim 
Mergidis, qui se fratrem Cambysae 
mentiebatur. Badius, 

§ 3 Leonidas] Cum Xerxes, Persa- 
rum et totius Asiae Rex, exercitum 
infinita! multitudinis, utpote decies 
centeua milia niilitum, in Greeciam 
traduceret, ut eam siio imperio subi- 
geret, Laredaemonii Leonidam prin- 
cipem civitatis cum trecentis civibus 
miseruut, qui in angustiis Thermopy- 
larum se Persis offerret, transitum 
eorum in Grceciam prohibiturus. Est 
auteni mons longissimus, qui ita Grae- 
ciam dividit,sicut Apenninusltaliam, 
teste Livio de Bello Macedonico lib. 
V. Strabo vero vult esse angustias 
montis GLtae, ut supra diximus. Ibi 
Leonidas cum trecentis civibus, quos 
secum duxerat, tanta virtutc dimica- 
vit, ut non solum uiultos ac prope 
innumerabiies ex hostibus de nionte 
repulerit, sed etiani Rex ipse ter de 
sede sua consternatus fuisse dicatur. 
Multos ex sateilitibus, quos ad custo- 
diam sui corporis servabat, quosque 
itOavaTovs, lioc est, immortales appel- 
labat, Leonidas superavit, et docuit 
esse mortales. Itaquc apparebat 
Xerxem sibi transitum in Graeciani 
viribus quidem aperire non posse, 
nisi agrestis incola Regi locum ape- 
ruisset, per queni in cacumen montis 



1086 



noTjE variorum in 



evadere posset. Rex ilium mullis 
niiineribiis donatum niiiltitiulliii sine 
ad niontein scandendiim ducein dedit, 
qrios cum j am supeiiora loca tenen- 
tes Leonidas conspexisset, demum 
cognovit se diutius lesistere non pos- 
se, nee eo tamen reniissior ad pug* 
nam est factus : quin etiam suos ita 
allocutusest, nt diceret, eos ita pran- 
dere oportere, tanquam coenatuios 
apnd Inferos. Hi duci suo, tanquam 
victoriam ac triumphos piomisisset, 
intrepide paruerunt, et itapugnantes 
omnes pro patiia fortiter occubue- 
runt, multis tamen prius ex liostibus 
interfectis. Unde de hoc Strabo lib- 
IX. in Descriptione Thermopylarum: 
' Leonidas,' inqnit, * sane panels ad- 
junctis finitimis, contra tot Persarum 
milia hoininum valentissimorum tunc 
ope locorum obstitit, donee alio per 
montana circumeuntes traniite bar- 
bari, ipsius Leonidas commilitones 
conciderunt, et nunc in communem 
cunctorum tumulum eorum Polyan- 
drion extat, et insculpta in columna 
Spartanorum gloria.' Oliver. 

Neptuno quoque, ^c] Quia dicitur 
Xerxes Byzantium ponte junxisse, 
vel quod mare navibus stravit, ut di- 
cit Justinus. Propterea compedes 
videtur injecisse Neptuno. Oliver. 
Neptuno^ Vide Herodotum. Jnve- 
nalis : ' Ipsnm compedibus qui vinx- 
erat Ennosigzeum.' Eadem libro ii. 
Pausanias in Lacon. Orosius libro 
secnndo, capite nono. Diodorus Si- 
culus. Xerxes omnino Hellesponto, 
Neptuno, Soli malum minatns fuerat. 
Montes etiam in planum deduxerat, 
convexa vallium aequaverat, maria 
pontibns straverat, ut Justini verbis 
dicam. Meminit ejus et Arnobius 
lib. I. adversus gentes. Et memora- 
bile est Epitaphinm Alphei : Ovpe^ 
ixiv Kol ■K6vrov inrep rifj^Boio x^poo'Cfj 
Kol fj.4(Tov afi^oTtpaiv Mdprvpa, Atjto/'St;!' 
-Aei'dajv re $a8vv iroraixuv (>6ov. Coler, 

Coelo tenebras] Nihil hie moverem, 
nisi me moveret liber Danielis : et 



chao tenehras. An Icgendiim, coho te- 
nebras? id est, ccelo. Festus : ' Co- 
hiini Poetae ccelum dixerunt a chaos, 
ex quo putabant cceUim esse forma- 
tiini.' Sod cni persuadeho Valerium 
ex ultima ilia antiquitate repetito 
verbo usum ? Alio pro hoc vulnere 
emplastro opus. In libro altero Pa- 
risiensi, quod Lavernii cujusdam no- 
men praeferebat, scriptum inveniret 
calo chaos minitantem. Aut ego vehe- 
menter fallor, aut aliqnis sriolns, ex 
Festi loco ad chaos, illud caho adscrip. 
serat orae libri Danielis. Hinc adeo 
facile coUigas chaos germanam esse 
apud Valerium lectionem, cui aliquis 
tenebrio iilas etiam tenebras obdux- 
erat. Nam chaos tenebrae dicuntnr. 
Glossarium : x<'^os,tenebrcE. Nee ad- 
tinet hie dicere Xerxen per chaos s'we 
tenebras intelligere nimbos sagittarum. 
Nam id quilibet adsequitur. Hue 
traho, quod idem Valerius infra scrip- 
sit cap. 7. ' Referente quodam sa» 
gittis Persarum solem obscurari so- 
lere.' Colerus. 

Vltimam desperationeni] Preeter laii- 
datos alios Auctores, addo Polyaenum 
Stratag. lib. viii. Innuniero occiso- 
rum non conveninnt. ccc. fuisse ex 
Herodoto Valerius et Seneca. Idem 
Cic. II. de Fin. ^lianus, et Front. 
Ex quorum unanimi consensu pene 
labor, ut Diodorum, Justinum, Oro- 
sium corrigendos censeam. Sed isti 
onmes Herodotum secuti sunt. Et 
ego qiiocpie niemor sum tituli illius 
Plutarchi Trepl rrjs 'Hpod6rov KaKoriBelas. 
Idem. 

Occiderel Id est, occumbere. 

§ 4 Oihryadai] Athenienses et La- 
cedaeriionii de agro Thyreatium invi- 
cem dissidebant, et cum de hoc ntrin- 
que exercitus pugnaturi constitissent, 
ne magnam cladem acciperent, totius 
belli fortunam trecentis militibns 
conimiserunt, qui uirinque pro suo 
dimicarent exercitu, et dum hi pug- 
narent, reliqui omnes in castra dis- 
cederent. In hac pugna tanta ani- 



VALERII MAXIMI LIB. 111. CAP. 2. 



1087 



monim pertinacia certatum est, nt 
caeteri omnes occnbiierint, iiniis tan- 
turn Othryades pngnae siiperstes ex- 
titerit; qui, ne solus in castra redi- 
let, seipsum inter bostilia cadavera 
gladio transfixit, et sanguine proprio 
scuto suo liteias inscripsit, ' Vici.' 
Deinde cum e castris utrinque omnes 
exissent ad colligenda cadavera, ut 
sepulturae mandarentur, nee aliqua 
ratione secerni posset, utri victi vie- 
toresve fuissent, Othryadae corpus 
inter cadavera Atlieniensium reper- 
tum est, cum scuto in quo victoriae 
titnlus erat inscriptus : ex quo cogni- 
tum est, ipsum victorem superstitem 
fuisse, et ita consensu Atlieniensium 
Lacedaemonii Thyreatium agrum spa- 
tio quidem angustum, sed laudibus 
amplum, principes possederunt. Oli' 
ver. Othryadce'] Herodotus, Plutar- 
chus in Parallelis, Strabo, Suidas auc- 
tores. Pausanias quidem hujus ttaV 
evhs 'StrapridBov meminit. Addo et 
Senecae locum, qui extat in Suasoriis : 
' Othryades pene a sepulchre victor 
digitis vulnera gessit, ut trophaea La- 
connm inscriberet, et dignum Deo in 
Spartano sacraniento virum, cujus ne 
literae quidem fuere sine sanguine.' 
Locus male distinctus et correctus. 
Sic lege, ' en dignum Deo,' &c. Non 
omitto illud Crinagorae adscribere : 
'Odpvddrjv STTcJpTijj rh fj.eya k\(os. Co- 
ler. 

Morte'] Alii non morte, sed mors, 
legunt, quibus libentius accedo prop- 
ter particiilam, quoque ; ut sit ordo : 
Pugna quoque pariter uc mors Othrya- 
dcE speciosa est. Badius. 

iS/jatio] Quia parvo spatio circum- 
scriptus erat locus ille. Ordo autem 
literae est, solum 'I'iiyreatium latins 
laude quam spatio cernitur, speciosa 
pugna pariter, ac morte Othryadze. 
Oliv. 

Tantum non, Sfc] Id est, ferme, et 
quasi post mortem suani : nam parum 
aberat a morte, cum sanguine suo 
victoriae titulum scuto superinscrip- 



sit, ac si diceret, in ipso mortis arti- 
culo. Et est modus dicendi tantum 
non, pro ' ferme,' Valerio propemo- 
dum peculiaris. Oliver. 

Post fata sua in sinum patricB, ^c] 
Id est, post mortem voluntariam : 
noluit enim supervivere caeteris cas- 
sis, ut qui ejus scripta legerunt in- 
terpretati sunt. Potuit tamen fi<ri, 
ut, accepto letali vulnere, sed spiritu 
nondum sopito, ea scripserit, et eo 
solum vicerit, quod cap.teri similia 
scribere aut non potuerint, utpole 
jam defuncti, aut non curaverint, 
minus pro patriae gloria attentl. Ua- 
dius. 

§ 5 Excellentissimos, Sfc] Epami- 
nondas bellicae artis gloria praestans 
primus docuit Lacedaemones, qui 
Graeciae regnum occupaverant, vinci 
posse, et eorum opus frangi. Nam 
apud Leuctra primo fudit atque 
fugavit illorum exercitum cum Cle- 
ombroto duce, qui tanta cum spe 
fuerat a Lacedaemoniis adversus The- 
banos missus, ut nihil prorsus de vic- 
toria diibitarent : qui cum ad Leuc- 
tra venisset, ac diligenter hostium 
vires et consilia coguovisset, tandem 
intellexit illos omnibus rebus esse 
superiores, sed quoniam tanta cum 
opinione civium venerat Cleombro- 
tus, ut redire non posset, nisi cum 
magna civium ofFensione, rem pugnae 
commisit, et a Thebanis, Epaminonda 
duce, superatus,magnam patriae suaei 
cladem intulit, adeo ut nisi esset 
accitus ex ^gypto Agesilaus, actum 
fuisset de rep. Lacedaemoniorum. 
Erat enim ad eam necessitatem per- 
ventum, ut mulieres arma sumere 
coactae fuerint, ad urbis mcenia de- 
fendenda. Rnrsus apud Mantineam, 
cum utrinque exercitus constitissent, 
veritus Thebanos in acie segnius pug- 
naturos, his verbis et oratione horta- 
tus est, ut diceret, captivitatem ux- 
orum, liberorum, patriae sibi ante 
oculos proponerent, ipsius quoque 
urbis mcenia solo pauIo post adae- 






loss 



NOTiE VARIORUM IN 



qiiancia, nisi fortiter agerent. Qiii- 
biis animati Thebatii cives, Laceda?- 
inonios acri pusna superarnnt. Fion- 
tinus lib. i. cap. 11. ' Epaniinoiulas,' 
inquit, ' dux Tiicbanorum adversus 
Laceditmoiiios dimicatunis, lit non 
solum niilitts viribus suis, veruni 
etiam afi'ectibus juvarentur, pronun- 
liavit in concione, destinatum Lace- 
daemoniis, si victoria potirentur, oin- 
nes viriiis sexus interficeie, uxoribus 
autem et libeiis in servitutem ad- 
ductis, Thebas diruere. Qua con- 
cione conriiati prime inipetn Theba- 
ni, Larcda?nionios expugnaverunt.' 
De boc viro et Cicero in Epistolis ad 
L. Lucceium. Dicit enini : ' Qiieni nos- 
trum ille inoriens apud Mantineam 
Epamiiiondas non cuniquadara niise- 
ratione delectat? qui turn deniqne sibi 
spicuUim avelli jubet, postquam ei 
percontaiiti dictum est clypeuin sal- 
vum esse, ut etiam in vulneris dolore 
aequo animo cum laude nioreretur.' 
Oliver. 

Invictamqiie ad id lempus, ^c] Quia 
ctsi multi ex Lacedaemoniis oppressi 
sunt publice, tamen omnium bello- 
rum ad id tenipus superiores extite- 
rant. Oliver. 

Leuclra et Mantineain] Leuctra op- 
pidum est BcBotia-, baud procul ab 
Helicone, teste Strabone lib. ix. in 
descriptione Bo;otia». Dicit enim : 
* Lebadia sita est inter Heliconem et 
Cheroneam medio, juxta Coroneam. 
Leuctra in eo tractu sunt, ubi Epa- 
minondas, Lacedaenionios iugenti su- 
perans preelio, eorum calamitatis et 
cladis initium reperit. Ex eo enim 
tempore Graeciae principatnm ultra 
recuperare nequierunt, quern prius 
adept! tenebant, pra-sertim postea- 
quam secundo apud Mantineam con- 
gress! rem iufeliciter jjesserunt. 
Unum tamen illis, quanquam bunc in 
modum afflictis, permansit, ut nulio- 
rum aliorum ditioni subacti sint, 
usque ad Romanorum imperium, a 
quibiis eis habitus perdurat bonos, 



propter regendae civitatis probita- 
tem. Monstratur sane locus ipse in 
via qua? ex Plateis ducit ad Thespias.' 
Mantinca vero fuit in Arcadia, eodem 
teste, sed, ut vult, nunc non extat. 
Nam Epaniiuondas, inquit, Manti- 
neam, superatis secunda pugna Lace- 
daemoniis, illustrein reddidit, in qua 
et ipse obiit, baec autem evauuit. 
Oliverius. 

Clypeus suus salvus essef] Quia tur- 
pissimum erat clypeum abjicere. 

Melius et auctius] Quia fania virtu- 
tis meaK apud posteros acterna mane- 
bit. Sed melius et auctius initium] 
Vulgo, attius. In Caucb. cod. auctius 
initium. Sane eleganter. Addit enim : 
Nunc vester Epaminondas nascitur, quia 
sic moritur. Constat autem nascentia 
augeri. Pighius, 

^ G Ac nee Tkeramenis, Spc] Subac- 
lis Atbeniensibus, ut diximus in ca- 
pite de Somniis, Lysander Lacedae- 
moniorum dux triginta prsetores 
imposuit, qui paulo post facti sunt 
tiiginta tyranni. Nam iliorum opera 
sublato de medio Alcibiade, cujus 
melu leprimebantur, saevire coepe- 
runt in plebem Atheniensem, et in 
populuui universiim crudelem tyran- 
nidem exercere. Nam tanti ultoris, 
videlicet Alcibiadis, metu liberati, 
niiseras iirbis reliquias czcdibiis et 
rapinis crudeliter exliauserunt : quod 
cum Therameni vebementer displice- 
ret, eorumque libidinibus saepissime 
obstaret, injecto falso crimine in car- 
cerem conjecerunt, eique venenatum 
poculum paulo post baurieudum mi- 
seruut, quod cum forti animo et 
indubitanter bausisset, quod intra 
poculum venenatum missum in fundo 
remanserat, tunc terrae incussit, di- 
cens, Hoc Critias propiuo. Erat au- 
tem unus ex triginta. Hi vero fue- 
runt a Thrasibulo ejecti, et Critias 
interemptus. Oliv. 

Clarum edere sonum] Grzeci Korra- 
Pi^etv dicunt, quorum et liic mos pro- 
prius, de quo doctissimus Lipsius in 



VALERIl MAXIMI LIB. III. CAP. 2. 



1089 



Antiquis. Coler. 

Renidensque servo publico, qui earn 
tradideral] Vera lectio reiDansit in 
Atrebatensi, Geniblaceiisi, Siisiano, 
et Piilinanniano : Renidensque servo 
ptiblico, qui earn tradiderat, subintel- 
Vige, dixit. In Wincbeliano Ridcns- 
que legitur. Atqiie iirec conveniiint 
Ciceronis omnino verbis, qui de ea- 
dem re ita : ' Quo sonitii reddito, 
arridens, Propino linpr, inquit, piil- 
chro Critiae, qui in euni fuerat teter- 
rimns.' Renidere autem est leve 
ac salsum ridere. Pigh. Servo publi- 
co'] Lictori, vel Magistratus niiniS" 
tro. 

Critics, inquit, propino} Quasi divi- 
nans quod futuruni erat, ut exigeren- 
tur omnes, Critias occideretur. Ci- 
cero Tuscul. lib. I. ' Quam me delec- 
tat,' inquit, ' Theramenes, quam elato 
aniino est '' etsi enim flemus cum 
legimus, tamen non miserabiliter vir 
darns enioritur ; cum etiam conjeCtus 
in carcerem triginta tyraunorum jus- 
su, venenumque, ut sciens el)ibisset, 
reliqunm sic e pocnio ejecit, nt id 
resonaret ; quo sonitu reddiio, arri- 
dens, Propino, inquit, hoc pnichro 
Critia% qui in enm fuerat deterriiniss. 
Graeci enim in conviviis solent nonii- 
nare, cui pocuhim Iradituri sint. 
Jussit vir egrcgius in extreme spiri- 
tu, cum jam pr.tcordiis susceptam 
mortem contemneret, vereque ei qui 
venenum praebuerat, nioitem earn 
est auguratus, quag brevi consecnta 
est.' Oliver. 

Existimatione'] Judicio inimicorum. 

§ 7 Numantino vero] Perpetuo con- 
textn, tanquam principium sequentis 
narrationis ex fine pra-cedentis de- 
pendeat,connectit autor narrationem 
suam. Quasi dicat : Tlicraiiienes (pii- 
deni ex literis fortitudiiiein didiccrat, 
sed Theogeni Niiniantiito, id est, nni 
ex principibus Niimantiaj nrbis His- 
paniae, quam Scipio ad excidiimi com- 
puiit, ferocitas gentis su*, id est, 
qua fere omnes Numantini pra^diti 
Delph.etVur.Clas. Val. 



esse solent, extitit quasi magistra ad 
capessendam, id est, obeuiidam simi- 
lem virtutem. Badius. Numantino, 
8fc.'] Cum Numantiam obsideret Sci- 
pio posterior, complurcs oppidanos 
ex urbe progresses ad coUigenda 
frumenta palanles peragros occidere 
vetuit, quod diceret eo facilius quic- 
quid fnimenti esset in Urbe, con- 
sumpturos esse, quo plures essent. 
Nam quod portabatur in urbem per 
eos qui exieranf, ad paucorum die- 
rum usum erat. Igitur consumptis 
omnibus, quae ad victum praestarent, 
desperatisque sociorum et aliorum 
auxiliis, cum jam famis extreniita- 
tem diutius tolerare non possent, ne 
in servitutem venirent, consilioTheo- 
genis se invicem tradentes neci, om- 
nes occubuere. Sed de hac fame et 
necessitate videbinuis lib. vir. cap. 
de Necessitate. Oliv, 

Cum omnes cives] Vulgatum ejus, 
inepte iiisutum ex Annolationibus, 
libri Mss. non liabent. Pigh. 

§ 8 Verum ut ceque, ^v.] Idem Sci- 
pio posterior Cartbaginem, quam 
superior tributariam feceraf, cxpug- 
navit; in cujus eversioneciim Asdru- 
bal in Scipionis deilitionem venisset, 
ejus uxor indignata quod, se liberis- 
quc contemptis, sibi soli consuluisset, 
ne in captivitatem venirct, sccuni 
duos filios, mortem non recusantes, 
in arcis fastigia trahens, se cum illis 
in urbis incendium pracipitem dedit. 
Fuit autem Inijus Asdrubalis uxor, 
quifiiiam suam, nomine Sophonisbau), 
Sypbaci Numiclannii Kegi dederat 
uxorem, ne in Romanoruni societa- 
tem vcniret, secundo Punico Bello : 
qua; qnidcm et ipsa nihil a matre 
degenerans, misso a Masauisa, (|ui 
per nuptianmi occasionem volebat 
illam a ca[)tivitate viudicare, cum 
non posset, venenum fortit<r haiisit. 
Oliv. 

Impietate'] Quod sui et libcrorum 
oblitus esset. 

§ 9 Cton pealifcru'] Hiero Syracu- 
iilax. 3 Z 



1090 



NOTiE VARIORUM IN 



sanim Rex, pop. Rom. amicissinms 
fuit, Secundo Punico Bello. Hie 
auteni filium habuit Gelonem, a quo 
Hiero natiis est, qui causa fuit ex- 
tinguendae regiee stirpis. Nam nior- 
tiio Hieione atqne patre, cum esset 
admodum puer, et regno immatiirus, 
tutoribus tunc commendatns est et 
amicis, qui ejus ingeniumad priecipi- 
tandiim in omnia vitia accepeinnt. 
Quae ita ceinens futura Hiero, ultima 
senecta dicitnr voluisse libcras Syra- 
cusas relinquere, ne siib dominatu 
puerili per ludibrium, bonis artibus 
partum firmatumque interiret reg- 
iium; sed ejus consilio restitere filia?, 
quae precibiis et blanditiis pellexe- 
runt senem, ut regnum relinqneret 
nepoti. Itaque tutores quindecim 
puero tunc reliquit, quos precatiis 
est nioriens, nt fidem erga pop. Rom. 
quinquaginta aunos a se cultam iiivio- 
lataiuque servarent. Quod longe se- 
cus factum est. Nam eo mortuo, 
mala puero snadentes, impuleruut, nt 
a Romana societate defireret, regio- 
que habitu, et cultu augustiori cum 
purpura et diademate, satellitibus 
undique stipatus, ad terrorem omni- 
um incederet, quod nunquam antea 
pater nee avus fecerat. Ex quo in 
puerum tyrannidemexercentem facta 
est conjuratio ; ubi non solum rex 
occidittir, sed universa stirps regis 
Hieronis funditns tollitnr. In ea 
igitur persecutione factum est, quod 
Valerius niemorat. Oliverius. 

Harmoiiiain] Est hoc Punicum ori- 
gine nomen. Et significat concinnam. 
Utide et Harmonia Martis et Veneris 
filia credita, et Cadmi, qui Agenoris 
filius fuit, uxor. DTI? Hebraeis adhuc 
denotat, concinne composuit. 

Cap. 3. Vel ex ea] Nam fortitudi- 
nis partes sunt, Patientia et Perse- 
verantia. 

§ 1 j4 Porsenal Hetruscorum rege, 
ad cujus opes ea tempestate floren- 
tissimas Tarquinius cum scelerata 
stirpe pulsus ex urbe confugerat. 



Immolanlemque ante altaria'j In hoc 
Valer. a Livio dissentit; non enim 
sacrificantem, sed milites recensen- 
tem una cum scriba in castris, et sti- 
pendium danteni dicit Livius; et 
Mucium, qui ad regis caedem vene- 
rat, errore ductum, pro rege scribam 
obtruncasse, quod ille corporis cultu 
nihil ferme a rege distaret. Compre- 
hensum deinde cum regii satellites 
retraxissent ante tribunal regis des- 
titutum, et tum quoqne inter tantas 
fortnnae minas metuendum magis, 
quam metuentem dixisse, ' Romanus 
sum civis.' C. Mutium vocaut, liostis 
liostem occidere voiui, nee ad mortem 
minus animi est, quam fuit ad caedem, 
' Et facere, et pati fortia, Romanum 
est.' Non unus ego in te hos animos 
gessi, longus est post me ordo idem 
petentium decus. Proinde in hoc 
discrimen si juvat accingere, ut in 
singulas horas capite dimices tuo, 
ferrum hostemque in vestibulo ha- 
beas regiap, hoc tibi juventus Romana 
bellum indicimus, nullam aciem, nul- 
lum prftliura timueris, uni tibi cum 
singulis res erit. Tum regem simul 
ira inoensum, pericuioque conterri- 
tnm ad terrendum adolescentem, ut 
metu poenarum expromeret, quid il- 
lud esset, quod per ambages minare- 
tur, tormenta afferri, et ignem parari 
jussisse, quo tanquam victima immo- 
laretur ; ilium vero, ut regi ostende- 
ret, quam facile tormenta contemne- 
ret, dextram, forulo jam incenso, 
spectantibus omnibus injecisse, et 
exuri passum esse. Inde Scaevolani 
fuisse nominatum. Dionysius, qui 
multo prolixius banc Historiam nar- 
rat, nullam prorsus de hac Patientia 
mentionem facit. OUv. 

Causain advenius] Quia ingenue 
confessus est se ad occidendum re- 
gem venisse. 

Foculo] In quo ignis Sacerdotis 
conservabatur. 

Sccevolam'] Id est, sinistra utentem 
manu, quam Graeci ffKalw dlcunt. 



VALERII IMAXIMI LIB. III. CAP. 3. 



1091 



Unde SccEvcE et Sceevolce, cjui sinistra 
tautum niai)u utiintiir. Badius. 

§ 2 Pompeii elinm probabilis virtus'] 
Quisnam hie Pompeins fuerit lega- 
tns, a Geiitio rege interceptus, ob- 
scuriim sane nobis est. In Livio qui- 
dera nulla ejus mentio, nisi in ejus 
belli Historia lib. XLiv. interrupta 
mutilataque peiierit, ubi M. Perper- 
nam, et L. Petillinm Rom. legates a 
Gentio legemissos incustodiam scri- 
bit: et, postearege capto a L. Anicio 
praetore liberatos, et forte hoc loco 
Perpernce, pro, Pompeii, legendnm. 
Pompeia quideni gens co tempore 
admodnm obscura adhuc fuit, quem- 
admodum ex Cicerone colligere est. 
Nobile tamen ilhid factum Pom- 
peii meiifo viam ad omnes honorcs 
aperire posset. Pighius. Probabilis, 
Sfc] Pompeiiis in Asiam legatus, 
quum per Illyricum navigaret, inter- 
ceptus est ab Illyricis, et quum a 
Gentio Illyricorum rege, et hoste po- 
puli Romani consilia publica prodtre 
juberetur, digitum lucerna ardenti 
admodum exuvi passus est, ut osten- 
deret, ne supplicio quidem mortis in- 
duci unquam posse, ut consilia pub- 
Jica indicaret. Quo facto, et regi 
desperationera induxit, tormentis ex 
se quicquam cognoscendi, et cupidi- 
tatem amicitias cum pop. Roman, 
jungendae. Hunc regem Lucinius 
Consul hello postea superavit, quum 
violata fide rebellasset, qui cum ux- 
ore et liberis Romam missus est. OH- 
verius. Pompeii] De hoc et sequent! 
Macedonico exemplo niiiil equidern 
dicere liabeo. Illud tantum dice, 
Gentium ilium Illyricorum regcni 
longe longeque ante Cn. Pompeiiim 
vixissc. Cogitandum igitur de alio 
Pompeio. Colerus. 

Gentio] Sen Genitio rege Illyri- 
corum. 

Ext. § 1 E quibus unus thuribulo 
arrepto ante ipsum astilit] Vett. libb. 
onines, arrepto, legunt, non, acceplo. 
Non inepte. Videtur enim puer thu- 



ribulum festinanter improvideque ar- 
lipuisse, atque ideo carbonem exci- 
disse in ejus brachium. Pighim. Thu- 
ribulum] Est vas, quo thus adoletur. 

Sacrorum antistes] Veluti quajdam 
sacerdos, quae praecepta tradit, qui- 
bus homines ad bene beateque viven- 
dum instituuntur. Oliv. 

Potentiores metu] Facit, ut homo 
metum vincat, atque dolorem ; quia 
nee metu, nee dolore praesentis niali 
ab officio discedit. Idem. 

§ 2 Zenone Eleate] Zenon Eieates 
dicebat mundum esse, vacuum non 
esse, universi naturam conflatara esse 
e calido, frigido, humido, et sicco, 
nnituas operas inter se niutando tra- 
dentibus: homines e terra ortum du- 
cere : animam esse miscellam e prae- 
dictis concinnatam, uuUo omnium 
prsevalente aut exsuperante. Aiunt 
convitio verberatum, ira exarsisse : 
quod cum alius illi vitio vertisset, re- 
spondisse, si contumelia vexatus id 
dissimulavero, ne tum quidem quum 
laudabor,voluptatemcapiam. Hesych. 
in Vit. Phil. Zenone Eleate] De hoc 
Varro Eumenidibus: 'Ubi dicatur 
primus Zeuon novam haeresin novo 
paxillo suspendisse.' De hnjas Sia- 
(KKniydan TertuUianus Apologetico 
capite ultimo, et de Spectaculis. Co- 
ler. EleateT] Est Elea Peloponnesi 
regiuncula, quae Cauconia aliquibus 
dicta est, ut inquit Strabo. Est et 
Livio lib. xxxiii. Elea in Laconica, 
imminens Leucis et Acriis. Est et Ar- 
cadiae apud Pausaniam. 

Agrigentum] Plinio Sicilian urbs. 
'kKpiyas Piolcmaeo, Laertio, Xeno- 
plionti,ct Thiicydidi,qui cum 7£liano 
dicit a flumine Agragante sic appel- 
latani. Naro hodie a Nigro nomina- 
tur. Ciiidam Anonymo duo sunt, cui 
Agragas Monte secco, et Agrigcntum 
Gergenti est. Hoc erit forte Agri- 
gentinoriim emporium, ad mare ; il- 
lud Agragas, in mediterraneis: utrum- 
que Ptolemaei. Agrigeuti hujus situni 
lege apud Polybium. Ortel. 



1092 



noTjE variorum in 



Tyranno et Phalaridt} In nomine 
ipso empliasim facit, quia Phalaris 
dim ciudelissimus fuisse traditui% 
Delectabatur semper crudelioribus 
tormentis. Uncle ingeniosns ille A- 
theniensis faber, nomine Perillus, pu- 
tans se regi maxime gratificatinum, 
quod ciudelissimus esset, novum et 
infandnm tormenti genus excogitavit, 
et illi pariter ostendit, ut tamo aeneo 
includerentur, et snbjecto igne fistu- 
lis quibusdani spiritum eniittentes, 
iiiugieutis bovis vocem imitarentnr : 
quod tamen ipse inventor primus 
expertus est, teste Ovidio. Oliccr, 

Proximum quemque'] Hoc ideo fecit, 
ut regi desperationem excuteret. 

Equuleo] Equuleus, quem Sozome- 
nus Histor. Ecclesiast. lib. v. ' lignum 
tortorium' vocat, Prudentius ' stipi- 
tem noxialem,' tormenti genus, nem- 
pe lignea catasta et cochleata ad in- 
tendendum ac remittendum apta, 
idque ad exprimendum e noxiis veri- 
tatem, nomen habere quibusdani vi- 
detur ab equi forma, etiamsi alii ar- 
denteni laminammalunt interpretarl. 
Sed res ita se habet, quantum ex 
bonis auctoribus colligere licet. Bra- 
cilia pedesque ejus, qui in equuleo 
torquendus erat, nervis quibusdani, 
quos fidiculas nominabant, aliigaban- 
tur : tuui catasta intenta in altura 
erigebatur, ut ex ea, quasi ex cruce 
quadam, miser ille penderet. Atque 
hie prinium divellebatur ossium corn- 
pages: inde candentibus ejusdeni 
corpori laminis admotis, atque bisul- 
cis ungulis ferreis lateribus laniatis, 
doloris acerbitatem augebant. Ute- 
bantur ergo in hoc tormento et fidi- 
culis et laminis. Fidiculas etiani 
nngulas dictas testatur Isidorus Ety- 
mol. lib. V. cap. 27. Meminit harum 
Cyprianus Epist. lib. ii. una equulei 
mentionem faciens his verbis : ' Has- 
ta illic et gladius, carnifex praesto 
est, ungula eftodiens, equuleus exten- 
dens, ignis exurens.' Meminit ejus 
Cic. in Ver. pro Deiotaro, Philip. 



VIII. Quintilianus Declam. ult. Sue- 
tonius in Tiberio. Valerius hoc ca- 
pite, Seneca xxii. Epist. lib. iii. 
de Ira. Rursus Cicero pro Milone, 
Tuscnlan. v. de finibns iv. et alii auc- 
tores diversis locns. Fungerus. 

§ 3 Ejusdem no7ninis,^'c.] Diogenes 
Laertius de Vita Philosophorum dis- 
sentit a Valerio : non enini duos fu- 
isse Zenones qui cruciati fnerint, sed 
ununi seniorem, nee duos tyrannos, 
sed ununi Nearchum, cujus tormenta 
snperavit. Ego autem hunc errorem 
inde manasse crediderim, quod et 
Heraclides dicit, quod alii mordi- 
cus abscidisse aurem, ut Valerius, 
alii nasum, ut Demetrius, alii neu- 
trum factum esse dicunt, inter quos 
Antisthenes ; sed linguam abscis- 
sam et dentibus contritam, in ejus 
facieni exspuisse. Alii unum hcec 
omnia fecisse, et anreni sive nasum 
niordicus abscidisse, et cum omnino 
conscios conjurationis proferre coge- 
retur, linguam dentibus conscissam 
in OS tyranni conspuisse : quo facto, 
cives tyrannum lapidaverunt. Et 
inde ortuni, ut haec duo fuisse vide- 
rentur, atque alteruni pro altero po- 
situm. Nam constat Zenonem Stoi- 
cum ad nonagesimum aetatis annum 
pervenisse, semper integrum et inco- 
lumeni et sine morbo ; et, ut refert 
Apollonius, cum abiret ex schola, 
lapide pedem ofFendisse, digitum 
perfregisse, ac manu terram ferien- 
tem dixisse : Ex Niobe venio, quid 
me vocas ? et continue se strangulan- 
tem interiisse. Alii vero dicunt, 
quod cum gingivarum dolore labora- 
ret, consilio Medicorum se a cibo 
duos dies continenter abstinuit. Quo 
facto ita convaluit, ut Medici eum 
quovis genere cibi uti permitterent; 
at hie, quod se satis in vita fuisse 
diceret, in jejuniis persistens, inedia 
coiisumptiis est. Oliver, 

Ncarcho'] Tyranno Lacedsemonio. 

^ 4 Talis putientia, Sfc] Anaxar- 
chus Diomenis Sniyruei, ut quidaiu 



A'ALERII MAXIMI LIB. III. CAP. 3. 



1093 



(licnnt, lit alii vero, Methrodori Chii 
auditor, Olympiade centesiina et de- 
ciraa viguit. Hie etiam cum Aiex- 
andro congressiis est, et de Renim 
Natnra apiid eiini acntissime dispu- 
tans, in ejus familiaiitatem se facile 
insinuavit. Habuit NicocreontemCy- 
pri tyrannuin acenimum inimicuni ; 
cujus odii piincipium inde ortumest, 
quod cum Anaxarchum Alexander in 
convivio aliquando interrogasset, 
quidnamdeea ccena sentiret: Cuncta 
niagnifice, inqnit, o rex ; verum opor- 
tere Satrapae cujusdam caput appoui, 
Nicocreontem semper intuens. Quo 
ille indignatus, post Alexandri mor- 
tem, cum Anaxarciius navi forte ve- 
heretur, divinitusque Cypro appu- 
lisset, ab illo captuscrudelihus pcenis 
afFectus est. Nam eum tyrannus 
malleis ferreis caedi jussit. Hinc 
illud celebre dictum geminasse dici- 
tur, Tunde, tunde Anaxarclii saccu- 
lum, nam Anaxarchum niliil teris. 
Pro sacculo corpus intelligebat, pro 
Anaxarclio animam ejus interioreni. 
Cicero Tusculan. lib. ii. ' De Anax- 
arclio Demetrio cogitetur, qui cum 
Cypri inmanus Nicocreontis regis in- 
cidisset, nullum genus .supplicii de- 
precatus est, neo recusavit. Sunt qui 
dicunt liunc praecisam linguam in os 
tyranni conspuisse.' Oliver. Aiiaxar- 
chus] Aliuil et horribilius exemplum 
de eodem celebravit Diogenes Laer- 
tius, et Cicero Tusculanis. Tertullian. 
Apologetico : ' Anaxarciius cum in 
exitium Ptisanae pilo contunderetur, 
Tunde, tunde aiebat Anaxarclii fol- 
lem.' Coleriis. 

Ditionis] Id est, potestatis tuae. 

HabUtim'\ Vulgo, itmbitum. Id est, 
circuitum maris, videlicet Oceani. 
Dum terra conditionem, habi.tum marisl 
Mss. codd. omnes, habitum maris di- 
cunt. Sic Virgilins Georg. i. ' Cul- 
tusque liabitusque locoruni.' Pighius. 

^ 5 In Theodora'] Conjuratio in ty- 
ranni caput facta indicatur per Ca- 
loncmqucndam aequalem Hieronymi, 



etiam inde a puero in omnia familiaria 
jura assuetum: inde unum ex conju- 
ratis Tlieodorum nominavit, qui com- 
prehensus extempio traditusque An- 
dronodoro torqueudus, deseipso baud 
cunctanter fassus, conscios celabat. 
Postrcmo cum omnibus intolerandis 
humanaj sapientia cruciatibus lace- 
raretur, victum malis se simulans, 
avertit a consciis in insontes indi- 
cium, Tlirasonem etiam auctorem 
consilii mentitus, nee nisi tam potenti 
duce contisos rem tantam ausuros 
fuisse, nominabat autem eos, quorum 
capita vilissima fingenti inter dolores 
gemitusqneoccurrerunt; niaxime ani- 
nio tyranni credibile indicium Tliraso 
nominatus fecit. Itaqiie extempio 
traditus ad supplicium, adjectique 
poenas CBEteri sontes jiixta el inson- 
tes : tum sociorum nemo dum con- 
scius consilii diu torqueretur, aut la- 
tuit, aut fugit ; tantum illis in virtute 
ac fideTheodori full fiduciae, tantum- 
que ipsi Tiieodoro virium ad arcana 
occultanda. Oliver. Contigit A. U. 

DXXXVXII. 

Fidiculas] Nervos et chordas tor- 
tiles, quibus tormenta fiunt. 

Equuleum] Vide supra. 

Laminas] Candentes, quibus ad ve- 
ritatem excutiendam urebantur rei. 

Satellilem] Scilicet Tlirasonem, 
quern licet Valerius non nominet, 
Livius tanien ita nominatuui fuisse 
dicit. Theodores viginti fuisse lec- 
tum, inter quos fuit hie Syracusanus, 
quern etiam de re militari scrip>isse 
legimus. Oliver. 

Quasi quodam cardine] Id est, ut 
janua in cardine versatur. 

§ 6 Apud Indos vera, Sfc] Solinus 
de his ait: ' Indi Gyuinosophistas 
habent, qui ab ortii iisciue ad Solis 
occasiim conteutis ocniis orbem can- 
dciitissimisyderis contueutur, in glo- 
bo ignis rimantes secrcta qua?dam, 
arenisque ferventibus perpetuum 
diem allernis pedibus insistunt.' 
Strabo lib. xv. de his multa, <|u'ic 



1094 



NOT/E VARIORUM IN 



quia longa nimis, praetemiittenda 
diixi, vernni illiul ad banc rem satis 
erit, quod Onesicritns scribit se niis- 
suni ab Alexandre, nt cum Gymno- 
sophistis loqueretur, qnod Alexauder 
audivisset eos nudos sedere, et tole- 
rantiani exercenles, in honore max- 
imo haberi ; ad iios venlsse, et quin- 
decim bomines invenisse, viginti sta- 
diis ah urbe, alium in alio gestu vel 
stantpm, vel sedentem, vel jacentem 
nudum, et usque ad vesperam immo- 
tum, postea in urbem discedere ; seil 
omnium difficillinium esse Solem per- 
peti adeo calidum, ut nemo alius nu- 
dis pedibus, scilicet in meridie, per 
terrani ire facile ferret : locutnmque 
cum uno eorum, nomine Calano, qui 
postea usque in Persiam Alexandrum 
secutns est. Nee illud prfftermit- 
tendum censeo, qnod Aristobulus di- 
cit se vidisseSopbistas duos ex Taxi- 
lis utrosque Bragnianas, alterum se- 
niorem tonsum, alterum juniorem co- 
matum, quos discipuli sequebantur : 
lios deinde ad Alexandri mensam as- 
sistentes, ccenasse, et patientiam do- 
cuisse ; postea in locum quendam 
proximnm secedentes, seniorem su- 
pinuni et Solem et imbres toleravisse, 
(jam enim pluebat vere incipiente: ) 
juniorem vero in altero pede stan- 
tem, lignum tricubitale ambabus ma- 
ribus sublatuni, sustentasse ; pede 
autem jam defesso rursum alleri in- 
nixum, atque ita quotidie pcrseve- 
lasse. Ex his coutinentioreni visum 
fuisse juniorem, qui cum aliqiiamdiu 
regem secutus fuisset, domum rever- 
sus est, et eo relicto, jussit, si quid 
vellet, ad se veniret. Alterum usque 
ad extremum secutum, et vestem et 
vitam apiid regem immutasse ; et cum 
a quibusdam increparetiir, respon- 
disse, quod sexaginta exercitationis 
annos complesset, quos promiserat. 
Alexandrum filiis ejus dona plurima 
dedisse. De bis quoque Plinius Na- 
tur. Histor. lib. vi. et Lucanns lib. iii, 
mentionem facit. Cicero Tusculan. 



Quaest. lib. v. inquit : ' Qnse et Bar- 
baria India vastier et agrestior ? in 
ea tamen gente primum hi, qui Sapi- 
entes habentur, nudi a?tatem agunt, 
et Caiicasi nives hyemalemque vim 
perferujit, sine dolore, ctmique ad 
flammam se implicaverint, sine ge- 
mitu aduruntur : Gymnosophistae 
adeo sibi patientiam quasi propriam 
vendicant, ut vitam suani nudi sem- 
per ducant.' Ha'c ille. Unde etiam 
Gymnosophistse dicuntnr, quod nu- 
di pbilosopbentur, ut supra diximus. 
Olivtr. 

Caucasi} Caucasii montes, qui pro- 
pria sic dicuntnr, sunt Ptolemaeo 
circa Oxi et Iiuli fluminis fontes, 

Gkiciali rigorc] Ita plures libri ha- 
bent. \ ul^o, gelidorigore. Nonmi- 
nus eleganter prius, ut Juvenalis, 
' giacialem Oceanum,' dixit. Pighius. 

Modo ftummis] Aut quia, ut dixi- 
mus, arenis ferventibus perpetuum 
diem alternis pedibus insistunt, aut 
quia Gymnosophistap, cum diu se satis 
vixi-se arbitrarentur, instructo rogo 
vivi comburi patiebantur. Oliver. 

Titnlus namque sapientia] Nam Tf/i- 
voaocpKTToi appellabantur. Tertullia- 
nus Apolog. ' Neque enim Brachma- 
nae aut Indorum Gymnosophistae su- 
mus, silvicolae et exules vitsp.' Coler. 

§ 7 Omni modu} Omni genere sup- 
plicii. 

Malignumi Id est, exiguum. 

Inque captu] Tibi, inquit, curam 
reliquit, quantum ex ea capere velis, 
tantumque tecum semper habeas 
quantum tui animi raagnitudo com- 
plexa fiierit ; nee ejusmodi est virtus, 
ut bis se quidem tota privbeat, illis 
perexiguam partem concedat, sed 
a'qualiter se omnibus exponit: nam 
si rnagni animi fueris, ut ex ea te 
multum capere posse confidas, mnU 
tum tibi ex se auferrepermittit; quod 
si pusillanimis fueris, parum ex ea 
consequeris. Oliv. 

Cap. IV. Quod scepe evenit vt et hu- 
mili, (S'c] In Winchel. Quo sctpe eve- 



VALERII MAXIMI LIB. III. CAP. 4. 



1095 



nit. Atque line transfeiendus quarti 
capitis titulus; nam more suo praffa- 
tiuncula quadam tiansgrediens in 
aliiid argumentnra, hie exorditiir. 
Pigh. 

Imaginuin foetus] Id est, filii gcne- 
rosissinianim imagininn, id est, cla- 
lissimo! imi patiuni, quorum imagines 
sunt. Badius. 

§ 1 Incunabula, Sfc] Constat Tnlium 
Hostilium, terlium Romanornm re- 
gem, humili loco natum, in casa pas- 
toris fiiisse educatiim. Hiinc Livius 
dicit nepotem fuisse illius Hostilii, 
qui fortiter pugnans adversns Sabi- 
iios, in iacura Cnrtinm lapsus est, qui 
deinde lacus Hostilius dictns est. 
Dionysins, qui plurimum dissentit a 
Valerio, priucipio lib. iii. hune ex ge- 
Jiere lionesto et opibiis potentem 
fuisse ostendit. Dicit enim : ' Numa 
Pompilio mortuo, factus iteruni Sena- 
tusReipubl. dominusineodem genere 
regiminis, nee invito populo, perma- 
nendum censuit, constituitque iteruni 
ex senioribus in praefinituni quendam 
dieruni numerum praefuturos urbi In- 
terreges, a quibus deinde is quem 
populus omnis praatulit, Tullus Hos- 
tilius rex dictus est. Ejus autem ge- 
nus hoc fnit. Ex urbe Mednllia, 
quam ab Albanis conditain Romulus 
foedere suscipiens, Ronianam colo- 
niam fecerat, vir quidam generosus 
et opibus pollens, Hostilius nomine, 
Romam commigrans, uxorem duxit 
ex genere Sabinoruni, Hersilii filiani, 
earn ipsain, quEc foeuiinis beilo Sabino 
consuluerat legationem snscipiendam 
pro viris ad paties ; quaeqne etiam 
visa eratconcilidiulorum ducum causa 
fuisse pra^cipua. Hie igitur vir niul- 
tisin bellis sub Ronuilo luilitans, Cla- 
ris editis faciuoribus, bello Sabino 
interiit, filium relinqucns unicum, 
sepelitus(juc a regii)iis, in optiuio fori 
loco ; virtuteni cjusteslante coiumna 
cum inscriplione. Ex hoc autem 
filio, viro facto, et illustrem duccnte 
foeminam, Tullus Hostilius est gcnitus, 



vir promptus et alacer, qui rex deinde 
creatus est cum suffragiis civitatis 
legitimis : turn vero Numine secundis 
auguriis finnante, quae populo visa 
erant.' Olii^erius. 

Duplicavill Quia oninem populum 
Albanum Romam traduxit, evcrsis 
mcenibus et solo prostratis. Causa 
fuitquod bello Fidenati infidifuerunt 
populo Rom. Oliver, 

§2 Alienuml Vulgo additur: exac- 
ttun, id est, civitate ejectum : nam 
' exigere ' inter alia significata et 
'expellere' significat. Unde Teren- 
tius : ' Spectandae an exigendae sint 
fabula?.' Hujus autem expulsionis 
causa fuit, quod pater tyrannidem 
Eupili fugiebat. Dionysins tamen 
libro III. non exactum, sed sponte 
discessisse dicit, cum muliarum ex 
mercatura pecuniaruui dominus fac- 
tus essel ; nam occupante, inquit, 
Corinthum seditione, et instante Bra- 
chiadis Cypselli tyrannide, cum baud 
tutuin videretur sub tyrannide vivere, 
hominem pra?sertim multa possiden- 
tem, eumque ex familia factionis op- 
timatum.compositis rebus siiis, quas- 
cunque erat fieri possibile, Corintho 
solvcns, profectns est, habensque 
ainicos niultos ex Hetruscis, et bonos, 
propter continua coninurcia, max- 
inieque Tarquiniis, urbe magna ali- 
quando et felici, donium sibi ibi con- 
struxit, et uxorem genere illustrem 
ducit, &c. Oliver. Alienum, quod 
exaclutn, alieniorein, quod ortum Corin- 
tho : fastidiendum, quod mercatorc gcni- 
turn : crubescendum, quod etiam exule 
Demarato natum patre] De Tarquinio 
Prisco Rege loquitur, veruni prodi- 
giose ineptisannotationibusintermix- 
tis est depravatus hie locus, qui id- 
circo variatur in Wss. c quibus Susii 
et Pulmanni exemplaria uno ore reji- 
ciunt liarc verba : quud exactum alienio- 
rem. Nee immcrilo. Videntur enim 
alienissiina, ac vcluti per sumniiim 
interjecta, Ita Campensc non agnos- 
cit ha[;c : Demarato natum patre. Ex 



3096 



NOTyE VARIORUM IN 



omnibus autem recte comparatis 
unam hanc veram, ni fallor, lectioneni 
eliciiniis : Alienum quod ortuni Corintho, 
fastidiendum, quod mercntore Demarato 
genitum, erubescendum, quod etiam exule. 
Moxquae seqmintur, non minus con- 
spiircata sunt. Pighius. 

Erubescenduni] Quod filiiis ejus 
legnaverit Romas. Nam hiijus pater 
Demaratns exul patiia se ad Taiqui- 
nios contulit,et ibi duxit uxoiem, ex 
qua Aiuntem et Lucumonem penuit. 
Aruns gravida uxore relicta mortem 
obiit ante patrem suum, qui hand ita 
multo post cum diem suum obiturus 
esset, ignorans nnrum ferre ventrem, 
immemor in festando nepotis, solum 
Lucumonem reliquit haeredeni, et 
puero in nulla sorte nato, Egerio 
cognomen inditum est. Lucumo cum 
omnium bonornm haeres relictus in 
snmmis divitiis esset, uxorem nobilem 
duxit Tanaquilem ; quas cum viruni 
suum Tarquiniis non satis pro digni- 
tate honoratum esse vidcret, migrandi 
Romam consilium dedit viro, ubi 
omnis repentina ex virtute nobilitas 
fieret, et cum ad Janiculum ventum 
esset, carpenlo sedenti cum uxore 
aquila suspensis demissa alls leniter 
pilenm anfert, superque carpentum 
cum magno clangore volitaus, rursus 
veluti ministerio missa capiti repo- 
suit. Id omen Iseta dicitur accepisse 
Tanaquil, etcontinuovirum complexa 
alta sperare jussisse. Hie igitur cum 
beneficiis niuitoruni sibi civiiim bene- 
volentiam conciliasset, eousque pro- 
cessit, nt in summam Anci regis 
familiaritatem veniret, a quo libero- 
rum etiam tutor iustitutus est. Post 
mortem Anci regnum intercepit. 
Oliver. 

Caterum tarn prospero conditionis sucb 
eventu, industriosum pro ignominioso, 
gloriosum pro inviso reddidit] Sic in 
Winchelian. aliquanto plenius, atque 
etiam rectius, quam vulgo : Ceterum 
tarn prosperum conditionis sucb eventum, 
industrium pro invidioso, gloriosum pro 



inviso reddidit. Priorem lectionem 
ambabus nianibus acceptandam puto, 
licet dubitem, industriosus, an apud 
classicos nunc auctores reperiatur ; 
atqui indusfriosissime, M. Cato Origi- 
num secundo dixit, quod adverbium 
ab industriosus deducitur. Citat Ca- 
tonem Sosipater : ' Pleraque Gallia 
duas res industriosissime persequitur, 
remmilitarem,et argute loqui.' Unde 
colligo nomen hoc ipsum quoque apud 
veteres in usu fuisse, quamvis apud 
nunc extantes vix reperiatur. Nee 
adeo quidem rejicienda vldetur libri 
Caucbiani lectio, qua; sic habet : Cete- 
rum tam prosperum conditionis mce 
eventum induslria sua pro invidioso 
gloriosum reddidit. Pigh. 

Dilatavit] Prorogavit ; nam Sabi- 
nos bello superavit, et eis Collatiam 
ademit, et quicquid agri circa Colla- 
tiam erat, omneque Latinum nomen 
domuit,et multas Latinorum civitates 
populi Romani imperio subegit ; vide- 
licet, Apiolas, Corniculuni, Ficul- 
neam, Cameriam, Crustomerium. Oli- 
ver. 

Cultum Deorum novis sacerdotiis'] 
Quia augurum collegium summo in 
honore liabere voluit, adeo ut nihil 
privatim vel publice ageret, nisi 
prius captis auspiciis ; quod inde fac« 
tum est, quia cum vellet curiis a Ro- 
mulo institutis novas addere curias, 
Nautius augur id nisi Diis prius per 
auguria consultis fieri posse ncgabat. 
Rex vero ejus artis fidem elevans, 
Consule, inquit, aves, fieri ne possit 
quod animo concipio : quod cum ille 
captis auguriis fieri posse respondis- 
set : Cape, inquit, hanc cotem, eam- 
que novacula discinde. At ille in- 
cunctanter acccpit ac secuit. Tunc 
rex ccepit et arli fidem, et auguri- 
bus honorem maximum adhibere. 
Oliver. 

Numerum senatus] Quia centum pa- 
tres adjecit ordini senatoria; qui 
minorum gentium appellati. 

Equestrem ordinem'] Quia ceuturias 



VALERII MAXIMJ IJU. HI. CAP. 4. 



1097 



institntas a Ronuilo aiixit, lit in tribus 
centiirlis mille et treceiiti equiles es- 
sent. 

§3 In,(j-c.] Contigit A. U. CLXxv. 
Vefniun huic urbi nalum, regem 
dandd] Verba tr.TJecta lecollijjo et 
repono ; vernam natum, huic vrlu re- 
gem dando. Viliores videlicet nati 
servi, quam facti. Plantus ad cor- 
rectionem nostrani apposite, de Mer- 
curic et Sosia : 'Satins est nie qiieri 
illo niodo servitutem, liodie Qui 
fuerini liber ; liic qui verna natiis est, 
queritur.' Lips. Vernam] Servuni ex 
aiicilia natiim. Alitor de Viris 11- 
Itistribiis, ' Servius Tiillius,' inqiiit, 
' Piiblii Corniciilani, et OcrisiaB cap- 
tivae filiiis, cum iu dome Tarquinii 
Prisci educaretur, flanimae species 
caput ejus coniplexa est.' Oliv. Ver- 
nam] Id est, servum ex ancilla. Livi- 
us tamen vult duntaxat ex captiva 
Datum. Budius. 

Quater lustrum condere] Id est, lus- 
trationem civium, id est, inquisitio- 
nem quot essent, et quantum posside- 
rent, quod quinto quoque anno fiebat : 
nnde lustrum pro quinquennio deinde 
usurpatuin. Badius. 

Servili cognomine] Quia dictus Ser- 
vius, atque a ' servo' nomen liabuit, 
quainvis Liv. dicat patrem iiujus Ser- 
vium appellatum esse, principem in 
Corniculo civitate, et probat hunc 
non servum fuisse de serva natum. 
Oliv. Servili cognomine, et regia ap- 
pellatione perplexus] Demonstrat hoc 
idem in antiquissimis Capitolinismar- 
moribiis triumpliorum ejus titulus : 
Ser. Tvlmvs. Rex. Quo titulo et 
statuam inscriptam fuisse autnmo. 
Cum igitur nil practer praenomen, 
Servius, Tullio adjungalur, id ipsum 
recte cognomen dixit, eo quod nomini 
jnngitur. Nam si tcrtium aliud ac- 
cederet, Servius pra-nomen diceretur, 
ad differentiam alterius tertii, quod 
tunc cognomen. Atqui tiia nomina 
nobiliorum cum fuerint, Aiisonio 
teste i Servius rex ob ignobilitatem 



duo duntaxat habuit, atque ex liis 
alteruni servilis conditionis indicem. 
Pighius. 

1^ 4 Varro] Quod humili loco bic sit 
natus diximus in cap. de Neglecta 
lleligione. Cum igitur favore plebis, 
patribus nequicqnam resisteutibus, 
consul crealus esset cum L. Paulio, 
gravissima clades ilia, tantopere cele- 
brata a scriptoiibus, apud Cannas 
Apuliae vicum fuit Romanis illata : 
cujus autor fuit hie Terentius Varro. 
Oliver, 

Mttcellaria'] Id est, ubi pater obso- 
nia in macello venditabat. Badius. 

SordidissimcE mercis, iSff.] In nullo 
veterum codicum vulgatum inquinari 
reperitur. At pro solito in Atreba- 
tensi, salifo. Verum correctius in 
Cauchiano legitur, alito. Melius, in- 
quit Diomedes, dicitur alitus, quam 
altus, vitandae ambiguitatis gratia. 
Pigh. 

Paullum] Virum videlicet nobilis- 
simutu. Contigit A. U. dxxxvii. 

Occidere] Id est, occumbere. 

Extuditque] Legitur et, excudit, id 
est, expressit. Translatio a fabris, 
qui ferrum cudentes, in ciijuspiam 
instrumenti formam efhciunt. Oliver. 

§ 5 M. Perperna] Hie Grsecus fuit, 
et in urbem peregrinus venerat ; 
delude cum se gratiosiorem patribus 
fecisset, et magnas opes comparas- 
set, eo processit res, ut, cum comitia 
haberentur, ausus fuerit petere con- 
sulatum, quem etiam obtinuit. Multa 
hie rei militaris documenta dedit, 
adeo ut priiis pene consul quam civis 
missus contra Aristonicum fuerit, ut 
supra diximus. Nam Aristonicus rex, 
Euuienis filius, Asiam Attali regis 
testamento pop. Rom. legatam occu- 
paverat, adversus queni P. Licinius 
Crassus, et idem Poiitifex Maximus, 
quod nunquam antea factum fuerat, 
cum exercitu missus, qui rem infeli- 
citer gessit, et per insidias intercep- 
tus, occubuit. Postea vero M. Per- 
perna exercitura adversus hunc Aris* 



1098 



NOTiE VARIORUM IN 



tonicuni diixit, et eum superatnni in 
deditionem accepit, ac de illo trinm- 
pliavit; deinde cum Scrtoiiiis hostis 
patriae jndicattis fuit, liic socius ejus 
fuit. Pompeius et Meteliu* coiisules 
adversns Sei torium in Hispaniam cum 
exercitibus rnissi sunt, ubi cum Ser- 
torius omnibus fere praeliis victor 
evasisset, ad ultimum proditione suo- 
rumocciditur; cujusproditionisprin- 
ceps fuit M. Perperna, qui deinde 
sucressit ei. Et cum Pompeius in- 
telligeret se rem habere cum uno 
duce, et longe inferiore Sertorio, sex 
cohortesol>jt'cit ei, quae tanquam pa- 
bulatum irent, per agros evagaren- 
tur, et spem bene gerendae rei Per- 
pernae facerent. Quod etiam ita 
evenit. Nam ubi cobortes Romanas 
palantes per agros animadvertit^ eas 
toto cum excrcitu invasit, quae fugam 
simnlantes Perpernam cum exercitu 
suo ad insidias pertraxerunt : ubi cum 
niilites vivum Perpernam ad Pom- 
peium deduxissent, eum lege Papia 
interlici jussit, utpote qui hostis pa- 
triae judicatus esset. Olii-erius. 

Antequam civis] Quod contra leges. 
Peregrin i enim Magistratibus arce- 
bantur. 

Crassianaquel Id est, Crassi, qui a 
Thracibus interceptus, a milite virga 
in oculiim percusso, a quo ad Aristo- 
nicum trahebatur, occisus. Badius. 

Mors Papia lege damnuta est] Papia 
lex de peregrinis urbe peliendis, 
cujus Cicero meminit Officiorum ter- 
tio; primum lata fuit anno urbis 
DCLXXxviii. ut autor est Dion lib. 
XXXVIII. additque eadeni cxceptos 
fuisse peregrines Italiam incolentes. 
Quomodo igitur Perpernae pater lege 
Papia damnari potuit, qui seeculo 
fere banc praecesserat? Et quomodo 
a Sabellis, qui montes inter Sabinos 
ac Marsos incolebant, quibusque cum 
aliis sociis civitas data fuit bello 
Marsico confecto, viginti amplius 
annis ante legem Papiam latam ? Vel 
igitur aliam fuisse Papiam legem di- 



camus necesse est, muito ante Marsi- 
cum helium promulgatam, cujus alii 
auctores non meminerunt, vel, quod 
potius antumo, nomen hoc in Valerio 
corruptum esse a librariis, qui liben- 
ter obscura nomina in celebriora so- 
lent mutare. Fuere quidem et alite 
prius leges de peregrinis latae, ut ex 
Ciceronis eodem loco constat. Penni 
legem de peregrinis noniinat Festus, 
latam, ut autumat Carolus Langius, 
vir ingeniosingulari atque eruditione 
summa praeditus, a M. Junio Penno 
tribuno plebis A. U. C. dcxxvii. quo 
Qua>stor C. Gracchus fuit, atque spes 
civitatis accipiendae sociis ab ipso 
injiciebatnr, ut idcirco contra Ju- 
niam legem Gracchus turn dixisse 
videatur, quemadmodum Festus indi- 
cat, atque etiam Tuliius in Bruto. 
Qua Junia lege potius, quam Papia, 
quae turn non erat, Perpernae patrem, 
mortuo fiiio consular! quadriennioan- 
tea, a Sabellis repetitum fuisse verisi- 
niile est. Attanicn exemplaria Va- 
lerii omnia Paiiiam legem vocant. 
Lector sequatur, quod sibi visum erit. 
Pighius. 

Namqiie patrem illiusl Id est, bene 
dico, M. Perpernam lege Papia per 
Pompeium interfici jussuni,cum pa- 
trem illius judicio Sabelli tribuni 
plebis damnatiim, se civem Roma- 
num, et civis Romaui jura usurpan- 
tem, in pristinas sedes redire coege- 
runt. Oliver. 

Nomen adtimbratum] Translatio a 
pictoribus, qui primo quidem formam 
imaginis adumbrant, deinde coioribus 
illam distinguunt, et sic imaginem 
redigunt. Adiimbrare proprie est 
aliciijus rei formam inductre. Ergo 
nomen adumbratum, quia principia 
quidem M. Perpernae sunimae clari- 
tatis et gloriae formam induxerant ; 
sed exitus formam illam adumbratam 
in veram splendoris imaginem expri- 
mere non potuerat. Idem. 

Falsus consulatus] Quia, cum civis 
non esset, consul esse non debuit. 



VALERII MAXIMI LIU. III. CAP. 4. 



1099 



Cachicus] Id est, ciijus gloria non 
dill (iiiravit. 

§ 6 Marci vera Porcii Catotiis] Ali- 
tor de Viris Illustr. M. Porcius Cato 
genere Tusciilanus, a Valerio Flacco 
Romatn sollicitatiisTribnnus militum 
in Sicilia, Quaestor sub Scipione for- 
tissimus, et Praetor justissimus fuit: 
in praetiira Sardinian! snbegit, nbi ab 
Ennio Graecis Uteris instrnctus, con- 
sul Ccltiberos doimiit, et nerebellare 
possent, literas ad singulas civitates 
misit, nt niuros diruerent : cum una- 
quaeque sibi soli imperari putaret, 
fecerunt. Syriaco bello Tribunus mi- 
litum sub M. Atilio Glabrione occii- 
patis Tbermopylaruni jugis, praesi- 
dimn hostiura depulit. Censor L. 
Flaniininm consularemSenatu niovit, 
quod ille in Gallia ad ciijusdam scorti 
^pectaculum ediictum quondam car- 
cere in convivio jugulari jussisset. 
Basilicam suo nomine primus fecit, 
matronis ornamenta Oppia lege repe- 
tentibus restituit, accusator assiduus 
malorum Galbam octnagenarius accu- 
savit, ipse quadragies quater accnsa- 
tus gloriose absolutus. Cartbaginem 
delendani censuif, post octoginta an- 
nos tiiiuin geiiuit. Plutarch, dicit 
hunc genere Tusculanum fuisse, et 
priusquam ad militiam atque rem- 
publicam se conferret, in agro pater- 
no circa Sabinos vixisse, cujus cum 
majores prorsns ignobiles esse vide- 
rentur, ipse Calo M. patrem, ut vi- 
rnm bonum, fortem, ac in re militari 
versatum, efferel)at laudibus, Cato- 
neni etiam proavum saspenumero 
pra?mioruni lionore ab Imperatoribus 
laudatum, et quinque bellantiuin e- 
quoruni, quos inter diinicandiim anii- 
serat, pretiiim, fortitudinis suae tes- 
timonium a populo sibi restitutum 
referebat. Cum ex more Romani eos, 
qui generis gloria carentcs, a seipsis 
initium capereut nominis sui, novos 
homines, quemaihnodum et ipsmii 
Catonem, appellarent ; ipse ad glo- 
riam sibi magistratus se novum esse, 



rebus vero gestis ac virtute majorum 
vetustissimnm przedicabat. Principio 
autem tertio nomine non Cato, sed 
Priscus vocabatur ; consequenti tem- 
pore Cixto ei virtntis coguomentum 
exstitit. Nam Romani eum, in quo 
multarum reruni nsus ac experientia 
sit, Catonem nomiuant. Haec Plutar- 
chus in vita Catonis. Oliver. 
TusciiU] Municipii Romani. 
Monimentii] Historiae. Nam librum 
de Originibns edidit, quibus Italica- 
rum Urbium originem et res gestas 
populi Romani accuratissime collegif. 
Idem sunimus Orator fuit. Horatius 
in Art. Poet. * Cum lingua Catonis 
et Enni Sermonem palriuin dicavit.' 
Et Cicero lib. de Oratore in. ' Quid,' 
inqnit, ' M. Catoni pra?ter banc poli- 
tissimam doctrinam transmarinam 
atque adventitiam defnit .'' Num quia 
juscivile non didicerat,causasnon di- 
cebat, aut quia poterat dicere, jus 
negligebat r sed utroque genere et 
laboravit et praestitit. Num propter 
banc ex privatorum negotiis collcc- 
tam gratiam, tardior in rep. capes- 
senda fuit ? nemo apud populum fuit 
fortior, nemo melior Senator, et idem 
optimus Imperator ; denique nihil in 
hac civitate temporibus illis sciii dis- 
cique potuit, quod ille non tiim etiam 
invcstigaverit et sciverit, tum etiam 
conscripserit,' &c. Oliver. 

Disciplhui miiitaris] Quia bello om- 
nem ferme Hispaniam imperio pop. 
Rom. subegit ductu et auspiciis suis. 
Oliv. Disciplina militaris'\ Spectant 
liaec libros Catonis de Re Militari, 
quos Sicpius citat Festus. Colervs. 

Aucta majestas] Quando in ordinem 
Senatorum electus. 

Prorogata] Propagata et extcnsa 
est. 

Maximum deals'] Sci'icet Romse : 
quod miror adjecisse, ciiui contra Cae- 
sarem senserit. Badins. 

Posterior est orlus] Qui Uticensis 
dictus. 
Ext. ^ 1 Socratfs] Hie fuit Athe- 



1100 



NOT^ VARIORUM IN 



iiiensis Philosophiis claiissimns ex 
pago Alopeceiisi, filius Soplironisci 
iiiarnioraiii et Phanaretas obstetricis, 
fuitque, ut quidam fenint, Anaxafijo- 
rae primuin auditor, deinde Archelai, 
ciii successit in scliola. Hie aniniad- 
vcrtens speciilationis naturalis nul- 
lum fiuctum esse, quantum ad com- 
modum vit£e spectaret, primus Ethi- 
cen, hoc est, nioralem Philosophiam, 
invenit, relicta naturali. Nam, teste 
Cicerone in Prologo quinti libi i Tus- 
culan. Quaist. primus de coelo Plii- 
losopliiam devocavit, et in Urbibus 
coUocavit, in domosque introduxir, 
et coegit de nioribus, et vita, rebus- 
que bonis et nialis quaerere, Fuit 
Orator promptus, acer. Primus, teste 
Favorino, cum iEschine discipnlo 
oratoriae artis campos aperuit, fuit- 
que illi cura etiam corporefe exerci- 
tationis, atque erat praeclari habitus, 
ut dixit Laeitius. Unde suadtbat 
discipulis suis, ut se crebro intueren- 
tur in speculo ; ut quibus esset cor- 
poris dignitas a natnra donata, earn 
integram, nullis vitiis corruptam con- 
servarent, quibus veronegata fuisset, 
virtutecompararent, ut animo, si non 
corpore, hominibus placerent. Mili- 
tavit quandoque, et Xenophontem ab 
equo dejectum, in proelio facto virili- 
ter, suspiciens, salvum reddidit. Fu- 
gientibus Atheniensibus universis in 
belle navali vicit, victoriamque Alci- 
biadi concessit, quern ipse, teste 
Aristippo, suis nianibus armaverat ; 
de quo alia dicemus in capitulo de 
Sapieuter dictis. Oliver. 

Marmorario] Id est, qui marmora 
poliebataut sculpebat. Badius. Mar- 
morario~\ Laiirtio vlhs \i9ovpyov. Glos- 
sariuni : Marmorarius, Map/xapoTroths, 
'AyaAfiaroyAixpos. Alibi : Mapfjidpios, 
Marmarius. Coler. 

Indoctis] Ignarus etiam correctio- 
nis Lipsianae, malui, dodis. Doctos 
errores eleganter vocat vana quaj- 
dam scientiarum Mathematicarum. 
Ambituraautem ilium disciplinae Ma- 



thematical non minus proprie quam 
facete ' errores ' indigitat. Dioge- 
nes Cynicus Mathematicos TrXw^ras 
per jocum appellitasse legitur apud 
Stoba?um. Colerus. 

§ 2 Demosthenes] Demosthenis pa- 
trem Plutarchus Demosthenem nomi- 
natum fuisse dicit, illumque, teste 
Tlieopompo Historico, virum pro- 
bum, honestum, Macheeropium cog- 
nominatum, ab officina gladiorum, 
quam Athenis egregiam, multisque 
artificibus servis inslructani habebat, 
quod et Juvenalis affirmat in Satyra, 
cum dicat: 'Quern pater ardentis 
niassae fuligine lippus A carbone et 
forcipibus, gladiosque parante Incu- 
de, et luteo Vulcano ad rhetora mi- 
sit.' Matrem ejus ^schines tradit 
ex barbara muliere et Atheniensium 
quodam exule natam; id verum sit, 
nee ne, incertum est, nam ad falsam 
cailumniam id objectuni Demostheni 
ab semulo putatur. Fuit autem De- 
mosthenes Orator omnium maximus, 
ut sub Oratoris nomine apud Graecos 
' Demosthenes ' intelligatur, sicut 
apud nos ' Cicero.' Et constat qui- 
dem parvum admodnm orphanum 
fuisse, qui cum se a tutoribus suis de- 
ceptuni fuisse cognosceret, statuit 
omnino artem oratoriam assequi ple- 
nissime, ut ab hisjus suum aliquando 
reposceret, sed omnia a natura sue 
proposito habebat adversa, quae ta- 
nien studio et industria superavit, ut 
in cap. de Industria dicemus. Oli- 
ver. 

Alterius autem matrem olera'] De 
Euripidis matre contrarium ostendit 
Suidas. Corradus. 

Cap. v. Nobilial Quiaanobilissimis 
parentibus nati sunt. Nobilia] Sce- 
leribus etiam quis nobilis dicitur. 

§ 1 Monstro similius] Imo nisi tenui 
fuisset valetudine, alterum extitisset 
lumen civitatis, inquit Cicero in Cat. 
Corrad. 

A parvulo admodum regis, Sfe.] Sci- 
mus quomodo Lucius Scipio frater 



VaLERII MAXIMI lib. III. CAP. 5. 



1101 



stiperioris Africani consul sortitns 
piovinciam Asiam, ut belluni adver- 
sus Antioclnim gereret, quani Seiia- 
tns eolibentins concessit, quod fiater 
Africanus ultio pollicitus est, se in 
Asiam ituruni illi legatum. L. ergo 
Scipione et Africano fratribns exer- 
citiim trajicientibus in Asiam, nnncii 
venerunt, debellatum utrinque esse, 
a terra qnippe ab Atilio Kegulo, ma- 
ri autem ab yEmilio. Primo igitur 
adventu eornm legatos paceni pe- 
tentes Antiociuis ad eos mittit pecii- 
liare doniim Africano ferentes fili- 
iim ejus, queni rex parvo navigio 
trajicientem ceperat ; hunc auteni 
legiis ninneribus donatum remisit. 
Pax regi data, parte piovinciae 
adempta usque ad montem Tauruui. 
Oliver. 

Altera] Patre, qui Africanus cog- 
nominatus ab oppressa Africa. 

Altero] Patruo, qui Asiaticns dic- 
tus est recuperata Asia. 

Deorum hominumque'\ Quia curru 
triumphans vectus est in Capitolium^ 
ubi Dii et homines ilium intuebantur. 
Oliver. 

Idem ■prceturcB petitor'] Hie et Cice- 
reus, qui scriba patris ejus fuerat, 
competitores erant pra;turae : qui 
cum in campum Martium venisset, in 
lionore scriba Cicereus Scipioni prae- 
latus est : sed hie motus reverentia 
patris ejus, cujus scriba fuerat, con- 
cessit ilii prffituram, quam tamen 
cognati ejus administrare non sunt 
passi. Oliver. PraturcB petitor] Id 
est, cum tempore comitiorum candi- 
datus in campum Martium ad peten- 
dam praeturam descenderet. Badius. 
Cnndidam togani] Qua induebantur 
in signum candoris animi, nulla am- 
bitione aut avaritia poliuti. Idem. 

In campum] Martium, ubi comitia 
habebantur. 

Anmdum] Hoc autem facicbat, ne 
eo quicquam teuiere signaret : nam 
in annulo signa sua fere, ut nunc 
unilti, liabcbaut. Badius. Annulnm] 



Tanquam indignus esset annulum 
gestarc, cui insculpta esset Africani 
imago. 

Fulmine] Id est, vehementissimo 
lumine. 

§ 2 Age Q. Fabii 3Iaximi] Hie fuit, 
qui adversus Aliobroges et Betultum 
Arvernorum regem, secundum quos- 
dam, felici pugna dimicavit. Nam 
viginti miiia hostium e pugna casa 
dicuntur, et cum Betultus Romam 
venisset, ut Senatui satisfaceret, hoc 
est, ut se excusaret quod a se belhim 
illud non esset ortum, et propterea 
sibi ignosci et pacem dari peteret, 
Albani missus, traditus est in cusfo- 
diam, et cum secundum pacem non 
videretur tilium ejus Congoneciarum 
in imperio esse, ne motum aliquem 
in provincia concitaret, ipse quoque 
Romam accitus est. Valerius tamen 
lib. IX. cap. 6. de Perfidia, dicit himc 
regem Betultum non a Fabio victum, 
neque sponte Romam venisse, sed a 
Cu. Domitio perfidia captum, et Ro- 
mam missum fuisse. Quod factum 
Senatus nee probare, nee rescindere 
voluit, sed regem Albam custodiiE 
causa relejjavit, quod ^i sic est, Fabius 
rem lantum cum AUobrogibus habuit. 
Oliver. 

Paternis bonis] Prodigus bonis in- 
terdicebatur. Formula extat apud 
Paulum lib. in. Sent. Tit. 4. qvan- 

DO TVA BONA PATERNA AVITAQVE 
NEQVITIA TVA DISPERDIS, LIBEROSVE 
TVOS AD EGESTATEM PERDVCIS, OB 
EAM REM TIBI EA RE COMMERCIOQVE 
INTERDICO. 

Diijici] Id est, dilapidari. 

Nimia patris indtdgeiitia] Qui tani- 
etsi filium prodigum videret, tamen 
eum reliquit haeredem. Oliver. 

§ 3 Possedil favorem plehis Clodius] 
Tametsi Clodius Pulclicr seditiosissi- 
nius fiierit, tamen phiriuium valuit in 
republ. nam trib. picb. fuit, et in tri- 
bunatu suo Ciceroucm dejecit, cum 
se totum plebi insinuasset. Constat 
autem onuies Clodios semper potcn- 



1102 



NOTyE VARIORUM IN 



tias patritioruni assertores fuisse, 
praeter Inmc nniim, de quo loqniniiir ; 
qui, lit Ciceroneni ejiceret civitate, 
non diibitavit renuntiare generi pa- 
tritio, et se Plebeian-, facere. Nam 
lex erat, quae patritium queniqne 
tribunum fieri vetabat. Hie igitiir 
cnidam plebeio et niinoii natu se in 
adoptionem dedit, suadente hoc C. 
Caesaie consule. Nam qnodani loco 
deplorante Cicerone statnm reipub- 
liciP, iratnm dicunt Ceesarem in cau- 
sam plebis Clodium adduxisse, qui 
continno tribunus plebis factus, fa- 
vorem plebis possidere coepit. Pos- 
seditfavorem'] Hoc dicit, etiamsi Clo- 
dius civis seditiosus erat, et uxorius, 
tamen virtutes maguas cum vitiis lia- 
buit conjunctas, sed filius ejus flagi- 
tiis omnibus adeo obrntus fuit, ut 
nullum onmino virtutum imagineni 
habuerit, Oliver. 

Fulviance stola pugio'] Metonymia, 
stolam pro ipsa muliere Fulvia ponit, 
pugionem pro homine militari : nam 
pngione milites utuntur. Hie Fulvi- 
am uxorem habuit, qnam deinde mor- 
tuo Clodio M. Antonius duxerat ux- 
orem. Oliver. 

Frigidami Segnem, cum proprie 
ardor juvenum sit. 

Ahdomine'} Id est, pingui suillo, 
ant sumiue delicato avide devorato. 
JBadius. 

§4 Hortensii'] Hie eloqnentia tan- 
turn valuit, ut ssppius dubitatum sit, 
ntruni ipse an Cicero principatum 
obtiueret. 

Qui in maxima et ingenuorum civium, 
et amplissimoium proventu] Emendo : 
et ijigeniorum, et civium amplissimorum. 
Ipsa ex re. Lips. 

CurbioJ Quia tanquam corbis de- 
vorabat omnia paterna bona. Nam 
snnt, qui dicant hocnomen accepisse 
a cupiditate vorandi: nam corbitare, 
est avide deglutire. Unde Plantus, 
corbitant, dixit. Oliver. 

Lingua] Fellatorem fore innuit. 
Cap. VI. Deformesque umbras'] Id 



est, tnrpissimas et ignobilissimas ali- 
orum vitas, ut Ciceronis Junioris, ut 
Neronis, et aliorum muUorum. Ba- 
dins. 

Gurgite] Id est, voragine turpitu- 
dinis suae. 

§ 1 Publius Scipio, ipc] Hanc Livi- 
us tradit Historian! Decade secundi 
Punici belli. 

Gymnasio] Proprie nunc dixit, id 
est, palaestra, ubi se jiivenes exerce- 
bant. Oliver. Gymnasio] Id est, pa- 
laestrae, ut Oliverius interpretatur, 
aut, ut mihi placet, exercitationi in 
re literaria ; nam quid pallium aut 
crepidae ad palasstram ? Badius. 

Pallioque] Quod genus vestis Grae- 
ci Philosoplii habebant, et utebantur : 
erat ad talos usque dimissa. 

Crepidis] Gellius lib. xiii. ' Om- 
cia,' inquit, ' ferme id genus quibus 
plantarum calces in fine tcguntur, 
caetera fere nuda, et teretibus habe- 
nis juncta sunt,soleas dixerunt: non- 
nunquam Graeca voce crepidulas.' 
Servius tamen dicit fuisse Thusca 
calceamenta, quae corrigiis ad pedes 
ligabantur. Virgilius : ' Et Tyrrhe- 
na pedum circumdant vincula plantis.' 
Servius exponit ' crepidas,' quas pri- 
mo habuere Senatores, post equites, 
deinde milites, Oliver. 

Lucii vera Scipionis] De hoc satis 
supra dictum est, cui Asia provincia 
a Senatu eo libentius deroandata fuit, 
quod frater ejus Africanus pollicitus 
fuerat, legatum se cum illo iturum, 
ex qua provincia cum victor rediis- 
set, Asiaticus dictus. Oliver. 

§ 2 Chlamydatam'] Id est, indutam 
aut ornatam chlamyde. 

In Capitolio] Ubi statuae triumphan- 
tium ponebantur, 

§ 3 Lucius quoque Sylla] Qui adver- 
sus Mithridatem missus fuit, quam 
provinciam Marius sibi dari invito 
Senatu per populum, aut suae factio- 
nis principes, cum vellet, exorta est 
seditio ; deinde bellum inter ipsum 
et Syllam, ut supra dictum est. Oliv. 



VALERII MAXIMI LIB. 111. CAP. (). 



1103 



§ 4 C. autcm Duilius] Is quidem 
priiiuis navali pruelio victor ex Pce- 
nis trinniphiini duxit, sed ante ipsum 
belliim iiavale gessit cum Cartliagi- 
niensibiis Scipio, (|iii aequo Marte 
discessit : ei deiiide successit Appiiis 
Claudius, qui post victoiiani cum in 
patriam rediret, vi subitee tempesta- 
tis exercitani ferme omnem amisit : 
quod ideo ipsi contigisse putant non- 
nulli, quod puUareni disciplinani coii- 
tempsisset. Post hunc igitur uri.ssus 
est C. Duilius, qui intra lx. dies 
classem centuui et lx. naviuin tanta 
celeritate paravit, ut creditum sit, 
muneie Deoium arbores in naves 
fuisse conversas ; quo facto niachi- 
nas etiaui adjunxit feneas, quibus 
catenatae naves ita starent, ut in 
continent! pugnaie viderentur, et ita 
coramissa piig.na victoriam egregiam 
consecutus est, et classis bostium 
partiui subniersa, paitini in bostium 
potestatem redactaest, ex quo dePce- 
nis speciosissinunn egit triuinphuni. 
Autor de Vir. 111.: ' Caius,' inquit, 
' Duilius piimo Puniro bello contra 
Cartbaginienses missus, cum videret 
eos nuiltum niari posse, classem nia- 
gis validam quam decoram fabrefecit, 
et manus feneas in visu bostium pri- 
nium instituit, queis inter psignan- 
dum bostium naves appreliendit, qui 
victi et capti sunt. Hiuiilco" dux 
classis Carlbaginem fugit, et a Sena- 
tu qua sivit, quid faciendum censeret : 
omnibus ut pugnaret clamantibus. 
Feci, inquit, et victus sum: sic pce- 
nam crucis eft'ugit, nam apud Poenos 
dux re male gesta nioite punieba- 
tur. Dnilio concessum e»t, ut prae- 
cedente funali et prrecinente tibi- 
cine a ccena publice rediret.' Ci- 
cero in Catone ]^I<^jo^e : ' Caiuui,' 
inquit, ' Uiiilium Marci filium, quod 
Pcenos primus classe dcvicerat, re- 
deuntem a crena senem saRpe vidcbat 
puer : delcctabatur crebro funali et 
tibicine, quod sibi nullo excmplo pri- 
vatus sumpserat, tantum ei Ucentiae 



dabat gloria.' L. quoque Florus post 
narrataui pugnam navalem : ' Duili- 
us,' inquit, ' Iniperator non conten- 
tus unius diei triumpbo, per vitam 
oninem ubi a coena rediret, pra-lucere 
funalia, prajcinere sibi tibias jussit ; 
quasi qnotidie triumphartt.' Oliver. 

Fidicine] Id est, canente tidibus, 
hoc est, cbordis prseeunte. Budius. 

^ 5 Bene,Sj'c.'] Quiadevicerat Sam- 
nites. 

Monte Albano'] Ubi Latinae feria; 
celobrari solebant, et incunabula 
erant gentis liomauie. 

Laurea'] Id est, loco laui'eee coro- 
nae, qua triumpbantes utebantur. 

Mtjitea] Qua ovantes coronari so- 
lebant. 

^ 6 Item C Marii] Insolentia car- 
pitur Marii, qui cum debellasiset Ju- 
gurtbam, Cimbros, atqiie Tbeutones, 
sc Libero patri, qui, ut ait Solinus, 
primus Indiam ingressus, de Indis 
triumphavit, similem esse volebat ; 
nam cantbaro potabat, quia boc vasis 
genere Liberum patrem usum fuisse 
dictint, cui se Marius compararc non 
dubitabat. In bunc quodaumiodo in- 
veiiitur Pliniiis lib. xxxiii. ubi loqui- 
tur de Luxnria. Dicit enim : ' Hinc 
aliquis veterum C. Marius post vic- 
toriam Cimbiicam cantbaro potasse, 
Liberi prioris exem|.lo, traditur, ille 
arator Avpinas et Mauipularis Inipe- 
rator.' Oliver. Contigit A. t). dclit. 

Canthtvo] Canlbanis vas vinarium, 
quo majoies in sacris Racclii usos 
fuisse dicunt, et ausam habebat. Un- 
de Virgilius in Sileno : ' Et gravis 
attrita pendebat cantbarus ansa.' Id. 

Inclijtum ex Asia duccJis Iriumphum] 
Indicum, inMss. leginuis,pro inchjtum. 
De Indis triunipliassc Baccbum, fa- 
bulis Poetarum est nolissimum. 
Pif^hius. 

§ 7 M. autem Cuto Pratorl M. Scau- 
ri judicium egit. Accusatus autem 
fuerat repetundaruni Scaurus a Tria- 
rio adolescente, quod avare provin- 
ciara Sardiniam adminibtrassct. Cato 



1104 



NOTiE VARIORUM IN 



Praetor judicium, quia a;state ageba- 
tur, sine tunica exercuit, campestri 
sub toga cinctus, in forumque sic de- 
scenderat, jusque dicebat, idque re- 
petierat ex veteri consuetudine, se- 
cundum quam et Romuli statuae 
in Capitolio, et rostris Camilli fue- 
runt togatae sine tunicis, quibus ver- 
bis significabat illos aliquando sic 
in forum descendisse. Oliverius. 

Nulla indutus tunica, scd tantummodo 
prcBtexta] Ac si diceres veste sola 
super interula sine dyploide. Nam 
tunica vestis interior, toga vero et 
prjetexta exterior. Idem. 

Cap. VII. § 1 P. et Cn. Scipionibus] 
Post caesos in Hispania Scipiones 
fratres cum duobus exercitibus, non 
Italiae jam major, quam Hispaniae 
cura Rom. erat : exercitumaugeri, et 
Iniperatoreni mitti placebat, nee ta- 
nien quem mitlerent, satis constabat : 
ubi duo summi Imperatores intra dies 
triginta cecidissent, qui cum in locum 
duorum succederet, extraordinaria 
cura deligendura esse. Quum alii 
alium nominarent, postreraum eo de- 
cursum est, ut populus pro Consule 
creando in Hispania comitia baberet, 
diemque coniitiis edixerunt. Consules 
primo expectaverant, ut qui se tanto 
imperio dignos censerent, noniina 
protiterentur, quae ut destituta ex- 
pectatio est, redintegratus luctus 
acceptae cladis, desideriumque impe- 
ratorum amissorum. Moesta itaque 
civitas prope inops consilii, comitio- 
rum die tamen in campumdescendit ; 
circumspectant ora principum alio- 
rum alios intuentium, fremuntque 
adeo perditas res, desperatumque 
de Republica esse, ut nemo audeat 
in Hispania imperium accipere, cum 
subito P. Cornelius Scipio, filius ejus 
Scipionis, qui in Hispania ceciderat, 
quatuor et viginti ferme annos natus, 
professus est se petere. in superiore, 
iinde conspici posset, loco constitit, 
in quem postquam omnium ora con- 
versa clamore atque favore, ominati 



sunt felix faustumque imperium ; 
jussi deinde inire suffragium,ad unum 
omnes non centuriae modo, sed etiam 
homines, P. Scipioni imperium in His- 
pania jusserunt : et hie fuit ille fata- 
lis dux, qui Annibalem ex Italia, 
quam sedecim ferme annos possede- 
rat, invitum extraxit, et Carthaginem 
populo Romano tributariam fecit. 
Oliver. Contigit A. U. dxli. 

Eademque, ^c] Contigit A. U. 

DXLII. et DXLIV. 

Oppiditm Biidiam] Assidebat oppug- 
nabatque oppidum in Hispania situm, 
moenibus defensoribusque valid um, 
et munitum, re etiam cibaria copio- 
sum, nullaque ejus potiundi spes erat ; 
et quodam die jus, in castris sedens, 
dicebat ; atque ex eo loco id oppidum 
procul videbat : tum e militibus, qui 
injure apud eum stabant, unus inter- 
rogavit ex more, in quem diem lo- 
cumque vadimonium permitti jube- 
ret, et Scipio manum ad ipsam oppi- 
di, quod obsidebatur, arcem porten- 
dens, Perendie, inquit, sese sistant 
eo in loco ; atque ita die factum illo, 
in quem vadarijusserat, oppidum cap- 
turn est. In eodeni quoque die in 
arce ejus 0|)pidi, sicut praedixerat, 
jus dixit. Haec Aulus Gellius. Oli- 
ver. 

Vadimonium'] Sponsionem : nam 
sicut a teste testimonium, ita a vade 
vadimonium. Sed inter vades et 
sponsores hoc interest, quod vades 
publici, sponsores privati dicuntur. 
Idem. 

Nee minus aniynosusi Scipio debel- 
lata Hispania, totaque in Romanam 
ditionem redacta, cum parte exercitus 
Romam rediit, cui Senatus extra ur- 
bem datus est, ubi expositis, quae in 
provincia gessisset, petiit ut Africa 
sibi in proviuciam decerneretur, in 
quam omnem belli molem converte- 
ret. Cui rogationi Q. Fabius Maxi- 
mus invidia, ut quidam dicunt, com- 
niotus, summa ope intercessit. Quare 
non Africa, sed Sicilia, ei provincia 



VALERII MAXIM I LIU. III. GAP. 7. 



1105 



data est ; in quain ubi priniuin venit, 
exercitiun paravit, qualcin ad eani 
militiam, qnam jam aniiiio conccpe- 
rat, longinqiiam et graveni oportere 
existimavit, lobiistissimum quemque 
et niaxime volimtariiiin ex civibus 
deligendo, quern paulo post inscio ac 
invito Senatu trajecit in Afiicam, 
eoqiie tempore, quo maxime ab ea 
opinione deterieri poterat, quod Sy- 
phacem Nuniidarum regem, quocum 
snperiori aestate publicum foedus iiiie- 
rat, et in ejus opus magnam victoiia; 
spem posuerat, a Romanis ad Car- 
tliaginienses per nuptiarum occasio- 
nem defecisse audierat, niliil tamen 
ejus fiduciam frangere aut debilitare 
potuit. FroBtinus lib. de Constitu- 
endo statu belli : ' Scipio,' iuquit, 
' manente in Italia Annibale, trans- 
misso in Atricam exeicitn, necessi- 
tatem Cartliaginicnsibus iniposnit re- 
vocandi Annibalem. Sic a domesti- 
cis finibus hostile transtulit bellum.' 
Olicer. 

Senatu cdantel Non vetabat Sena- 
tus, sed periiiittebat, si id e Rep. 
videretur. Livius lib. xxix. Cor- 
radus. 

Cui facto, ^c] Non minoris fiduiia; 
factum illud fuisse videtur, quod 
Annibal revoratus in patriam, cum 
ad opem laborantibus suis civibus 
nulla mora feiendam ex Italia, quam 
sedecim ferme annos bello possede- 
rat, retractus Adrumetum oppidum 
venisset, et inde Zaniam profectus 
esset, (abest auteni Zama quindecim 
dierum itinere a Carthagine,) prami- 
sit speculatores, qui res pop. Rom. 
Imperatorem, et castra diligenter ex- 
plorarent, qui excepti a custodibus 
Romanis et deducti ad Scipionem 
sunt : Scipio jussit cos traditos tri- 
bunis niilitum, omisso motii, visere 
omnia, perque castra qua velient, 
duci, percontatusque, satin' per com- 
niodum omnia explorasscnt, dalis qui 
persequerentur, retro ad Annibalem 
remisit. Hoc idci t'ecisBC Publium 
Delph. et Var, Clas. Val. 



Valerium Levinuni, tradidit Eutro- 
pius lib. II. cum enim cepisset explo- 
ratores, jussit eos per castra duci, et 
ostendi ipsis omnem exercitum, de- 
lude dimitti, ut nuntiarent Pyrrho 
quaecunque vidissent, quEeque a Ro- 
manis agerentur. Oliver. 

Blanipnlos] Ordo est dimidiata pars 
manipuli : nam duo Centuriones erant 
in manipulo, et unicuique sua pars 
adsignata, quam duceret ; quae vocata 
Centuria, sive Ordo. Is in veteri 
Legione fuit LX. militum. Hinc Or- 
dines petere, impetrare : ita Ordiuis 
duetor, pro Centurione. Prima di- 
visio fuit in Manipulos,GraEcis<r7re7^a, 
qua; diutissime in militia mansit. 
Sed labente imperio mutavit, et Cen- 
turias pro manipulis habere coepe- 
runt; niauipulos pro contuberniis 
aut decuriis ipsis. Manipulorum ve- 
tustas statim ab Urbe condita, imo 
ante ipsam fuit. Lips. 

Cum a L. Scipioiie] Hoc cxemplum 
Aulus Gellius commemorat : 'Cum,' 
inquit, 'a M. Catone ac trib. pleb. 
qui a M. Catone comparati et inducti 
fueraut, accusaretiir, quod pecuniam 
et pradam usurpasset, bello Autio- 
cliensi captam, librum detulit, in quo 
summa pecuniee continebatur, et sta- 
tim in conspectu omnium discessit : 
Possem, inquiens, reddere rationem, 
sed non faciam : nee me ipsum coii- 
tumelia afficiam, quandoquidcm aera- 
rium vestrum bis millies sesterlio 
uberius fecerim.' Oliver. 

Ex Antiochensi pecunia] Expensa in 
bello contra Autiochimi. 

Sestertii qu(tdragies~\ Sestertius de- 
narii quarta pars, atque idem alio no- 
mine kot' e^oxhf nunimus, quia fre- 
qucutissiuuis ejus in rationibus usus. 
De hoc Vitruvius lib. iii. cap. 1. ' In 
denaiio,' iuquit, ' denos asses aereos 
constituerunt, ct quartam ejus par- 
tem de duobus assibus et tertio se- 
misse sestertiiim veteres vocarnnt.' 
^stimatio denarii eadem fere hodie, 
quae Regalis Hispaniensis, id est, stu- 
Max. 4 A 



1106 



NOTiE VARIORUM IN 



feii III. cum dimidio : quinarii et ses- 
tertii pro proportione. Lips. Sester- 
tius itaque quarta pars denarii, ant 
Sestertiiim inille iiummos Sestertios 
valet, vel duas argenti Ubras et dinii- 
diam, ut Biidaeo placet. Hinc Ho- 
ratius lib. ii. Epist. ad Florum : ' Cla- 
ms ob id factum donis ornatnr ho- 
nestis, Accipit et bis deria super Ses- 
tertia nuniraum.' Ridicula hicfuis- 
set LucuUi munificentia, si viginti 
sestertios ei donates inlelligamus : 
quo pacto ergo explicandus is locus? 
dico bis dena sestertia nummura sig- 
ni6care bis dena, sen viginti miliia 
sestertium nummum. Ita et loquitur 
Cicero Epist. quinta ad Rufum : ' Re- 
liquum est de sestertium centum mil- 
libus, de quibus niemini mihi a te 
Myrina literas allatas esse.' Eadem 
Epistola banc summam sestertia cen- 
tum appellat. Itaque cum dicimus 
decern sestertii, nullum numerum ex- 
tra bunc intelligimus : cum vero de- 
cem sestertium, his verbis decem 
miliia sestertium designamus; at cum 
decies sestertium, majorem etiam nu- 
merum, nimirum decies centena mil- 
iia sestertium. Vide Budaeum de 
Asse, et Agricolam de Pond, mone- 
tar. Manut. de Queesit. per Epist. 
lib. I. cap. 8. et nuperrime Grono- 
vium de Sestert. 

Sicut et illud factum] Hoc depre- 
henditur contigisse Celtiberico bello, 
quod C. Sempronius Tuditanus Pree- 
tor contra Celtiberos gessit, in quo 
ipse fere cum toto exercitu occisus 
est. Oliver. 

Noil fatiguhor] Hoc exempium An- 
lus Gell. ponit lib. iv. cap. 18. Nam 
refert Scipionem a M. Naevio accusa- 
turn, quod pecuniam accepisset ab 
Antiocho rege, ut couditionibus gra- 
tiosis et mollibus pax cum eo fieret 
pop. Rom. nomine. Idem. 

Rostra] Id est, locum, unde edic- 
ta fiebaut, rostris navium Antiatium 
mnnitum. Radius. 

Corona triumphali] De talibus co- 



ronis alibi egimus. 

Magna speruntem] Recte Modius 
emenda vi t, mrtg'ntt spirantem. Emendo 
etego Ciceronem Tusc. lib. i. ' Non- 
dnm gustaverat,' inquiunt,' vitae sua- 
vitatem, hie autem jam spirabat mag- 
na.' Hactenus editur, ' speiabat.' 
Colerus. 

Pulvinaria] Lectisternia, quae in 
tempio Jovis Optimi Maxinii fue- 
runt. 

§ 2 Scipio jEmilianus] Hie, ut saepe 
dictum est, de gente Emilia fait, 
Pauli filius, in gentem Scipionum 
adoptatiis. Hie ille ftiit Africanus, 
qui Carthaginem evertit, et Numan- 
tiam sustulit, urbes duas potentissi- 
mas, et pop. Rom. iufestissimas. 
Cum igitur Intercallatiam, Hispanice 
urbem praevalidam, obsideret, vel, ut 
alii putaut, Numantiam, niulti hos- 
tium eruptionem metuentes, suade- 
bant tribulos ferratasque tabulas 
circa mcenia spargendas esse, quas 
hostes ab eruptione deterrerent. 
Quibus respondit non esse viri fortis, 
velle bostes capere, eosdemque time- 
re. Oliver. Contigit A, U. dcxxix. 

Pravalidam urbem] Intercallatiam, 
ut qiiidam putant, quse est in Hispa- 
nia, vel, ut alii volunt, Numantiam. 
Olicerius. 

Murices] Murex proprie dicitur 
acumen saxi. Virgilius : ' Et acuto 
murice remi Obnixi crepuere.' Sed 
pro unaquaque re acuta ponitur, ut 
hoc loco pro trigono posuit ferreos 
murices, qui sunt cujusmodi tribuli, 
qui nascuntur in lacubus et stagnis, 
qui in quamcunque partem recide- 
rint, ita cadunt, ut unum acumen ex- 
tet erectum. Idem. 

Plumhatis] Ut mergerentur in pro- 
fundiim, et ita laterent. Bad. 

ij 3 Minime utilis] Quia hoc idem 
cognoverat alias periculosum fuisse 
libertati Romanae. Oliver. 

§ 4 Livii quoque Salinatoris] Hoc 
contigit secundo bello Puiiico : cum 
Asdrubal cum multis millibus homi- 



VALERII MAXiaJI LIB, III. CAP. 7. 



1107 



rmm in Italiam descendisset, nt se 
Annibali fratii conjungeret ; quod 
si factum fuisset, omnium ferme judi- 
cio actum fuisset de imperio Romano. 
Eo forte anno Consules erant Clau- 
dius Nero, et Livius Salinator. Clau- 
dio provincia evenerat Annibal, Li- 
vio vero Asdrubal. Forte nuntii, qui 
ad Annibalem cum literis mitteban- 
tur a fratre, a vagis per agios popu- 
latoribus Romanis intercept!, ad Clau- 
diiim Consulem deducuntur, qui, lee- 
tis literis per iuterpretes, et ex cap- 
tivis pcrcontatlone facta, non esse 
tempus ratus, quo consiliis ordinariis 
provinciae quisque suas finibus per 
exercitus suos cum lioste destinato 
a Senafu bellum gereret, literis As- 
drubalis Romam missis ad Senatuni, 
edoctisque patribus, quid ipse para- 
ret, quid item illis parandum esset, 
de toto exercitu, quod roboris erat, 
delegit sex iiiillia equituni, decern mil- 
lia peditnm, et ad coUegara, quanlis 
maxime itineribus potuit, contendit. 
Nocte clam liostibus Romana castra 
ingressus, suadet collegce prima luce 
piignam cum hoste snscipere, uiultis 
in contrarium censentibus, tantisper 
scilicet differendum esse, donee fes- 
sum via et vigiliis reficeret militem. 
Hie ne consilium suum, quod tutum 
celeritas fecisset, niorando temerari- 
um faceret, instat ptignae signum dari, 
quo facto, sequenti die in aciem utrin- 
que desccnsum est : sed id moram 
attulit pugnae, quod Asdrubal pro- 
vectus ante signa, cum paucis scuta 
Vetera liostium notavit, quae autea 
viderat, strigosiores equos vidit, et 
auctum exercitum Romanum cogno- 
vit. Territus quamprimum receptui 
cani jubet, sequenti nocte tacitus au- 
fugit, quem Romanns exercitu- prima 
luce insecutns apnd IMetaurum fluvi- 
um,quem ille transnatare nequivcrat, 
assecutus est. Ibi conserto pradio, 
qliinquaginta sex millia liostium cum 
ipso Imperatore caesa, quinqiie millia 
quadringcnta capta sunt, denique 



reddita est aequa Cannensi clades. 
In eo igitur prcelio tanta sanguinis et 
caedis satietas ceperat Romanos vic- 
tores, ut postero die, cum esset nun- 
tiatum Livio, Gallos Cisalpinos, Li- 
guresque, qui aut pra^lio non affuis- 
sent, aut inter caedem aufugissent, 
uno agmine abire sine certo dnce, 
sine ordine ullo, aut imperio, posse, 
si una equitum ala mittatur, omnes 
deleri, Sint, ait Livius, qui supersint 
aliqui nuntii, et liostium cladis, et 
virtutis nostrae. Oliver. Contigit A. 

U. DCXVII. 

Umbiia] Umbria inter Sabiniam et 
Thusciam posita est, teste Strabone, 
qui dicit libro v. ' Caeterum in Sabi- 
niae et Thusciae medio Umbria jacet, 
montesque transgressi, usque Arimi- 
num Ravennamque procedunt; et 
ideo a multis pars Thusciae dicitur in 
jugis Apennini montis positas, in 
parte Italiae. Sunt autem loca juxta 
Spoletum,' &c. Idem. 

§ 5 Legatos] Ut ex hoc loco patet, 
Imperator sibi legatos, quos volebat, 
pronuntiubat, sicut Dictator magis- 
trnni equitum. Oliv. 

§ C Hujus, 8fc.] Contigit A. U. 

DCLIX. 

Liicii Crassi] Is Cn. Carbonis, de 
quo nunc agitur, patrem daninaverat. 
Praetores aliquot daninati fuerant, eo 
qnod avare et crudeliter provincias 
administraverant ; sed hie C. Carbo 
damnatus fuerat, quod cum C. Grac- 
cho et Fulvio Graccho, triumviris 
dividendo agro creatis, seditionem 
concitaverat, bello etiam ad versus 
Cimbros infeliciter pugnaverat : hie 
quoque tribunus plebis rogationeni 
tulerat, ut eundem tribunum plebis, 
quoties vellet, creari liceret. Quam 
rogationem P. Scipio dissuasit. Grac 
chus contra suasit. His igitur de 
causis L. Crassus euni damnatuni 
exidare coiigit. Oliver. 

All intcgerrimo viro] Utqui in oculis 
inimici omnia gerere andebat. 

^ 7 Cato vero superior] Hie Cato, 



1108 



NOT^ VARIORUM IN 



teste Pliuio, quadragies quater accu- 
satiis, et gloriosissinie absolutus est. 
Plutaichus veto quinquagies dicit 
fuisse acciisatum. Nam caliimnia- 
rum, inquit, in republ. Cato iion ftiit 
expers; nam ubicunque inimicis ac- 
cusationis aigiimentuMi acciisationem- 
qne praestabat, in causa dicenda mag- 
no cum discrimine vexabatur. Ferme 
enim quinquagies ei diem dictam 
esse fei unt ; postremo sex et octoginta 
natus annos, accusatus, vnlgatum 
illud dixisse aiunt, Difficilliinnm esse, 
cum inter alios homines vixerim, 
apud alios de his criminibus lespon- 
dere, quae ab adversariis objecta 
sunt, ut in cap. de Studio et Indus- 
tria dicturi sumus. Oliver. Contigit 

A. U. DLXXV. 

A quo in ndministratione Reipuh. Sfc. 
dissidebat~\ Obtrectationem enim egit 
cum Tibeiio ; nam uterque in Hispa- 
nia piaeclara facinora ediderat. Idem. 

§ 8 Eadem M. Scanrifortuna]Com- 
psiriit et magnitudinem animi, et lon- 
gitiidinem vitae RI. Scauii, aetati et 
magnitudini animi Catonis Valerius; 
sed dissentit ab aliis scriptoribus : 
nam Autor de Viris Illustribiis dicit 
accusatimi fuisse, quod cousilio illiiis 
bellum sociale concitatum esset. As- 
conius Pedianus refert apud Q. Va- 
rium accusatum fuisse, cum ob uega- 
tarn sociis Latini nominis civitatem 
nobilitas infesta esset. Q. Vaiius 
trib. pi. legem tulit, ut quaestiones 
habeientuieorum, quorum opera socii 
contra pop. Roman, arma sumpsis- 
sent. luimici primo M. Scauri, ex- 
istimantes se invenisse rationem op- 
primendi Scaurum, egerunt, ut in 
judicium traheretur, accusatus, quod 
pecunia corrupt us excitasset arma 
contra populum Rom. Hie eo tem- 
pore aegrotabat. Amici, et cognati 
hortabantur, ne vellet contra valetu- 
dinem ad quaBstionem accedere. Ille 
sua maxima innocentia fretus, maxi- 
maque pectoris fiducia munitus, in 
forum descendit, et paucis verbis 



causam dixit, Q. Varius inquit M. 
Scaurum, regia pecunia corruptum, 
remp. perdere voluisse. M. Scaurus 
huic se culpae affinem esse negat. 
Utri magis credendura est ? Inter 
alios, quam inter vos ; nam apud ma- 
jores vestros vixi ; vos autem vitam 
nieam per aetatem noscere non po- 
testis. Oliver. 

Pro Rostris accusaretur'] Qnintilia- 
nus lib. V. et Auctor de Viris Illus- 
tribus, et Asconius accusatum volunt, 
quod socios ad arma concitasset, ut 
forte Valerius velit id factum auc- 
tore Mithridate. vid. lib. viii. cap. 6. 
Corradus. 

Varius Sucronensis] Id est, oriun- 
dus ex Sucrone oppido Hispaniae 
juxta Sncronem fluvium, ut autor est 
Strabo libro iii. Sic autem verier 
est lectio, quam si Veronensis lega- 
tur. Oliverius. 

Utri credilis] Utrum homini pere- 
grine, et nihil de vobis merito, an 
civi tot annos apud vos tam innocen- 
ter et fortiter versato ? Oliv, 

§ 9 Contra M. Antonius] Hie est 
ille M. Antonius Orator, qnem Cice- 
ro lib. de Oratore loquentem inducit. 
Hie quaestor in Asiam proficisceba- 
tnr, et cum Brundusiuni usque perve- 
nisset, amicornm Uteris certiorfactus 
se crimine incesti accusatum, omisso, 
quod jam coeperat, itinere, Roniam 
reversus est ; quamvis lege Meuimia 
accusationem istam vitare potuisset. 
Ibique causam suam tanta cum elo- 
quentia et laude peregit, ut statim 
absolutus fiierit, delude securior, et 
honestior in provinciam proficisce- 
retur ; quanquam etiam fide servi, 
quern indices in quaestionibus habere 
voluerunt, adjutus defensusque fue- 
rit, ut videbimus in cap. de Fide Ser- 
vorum. Oliver. 

Brundusiuni] Calabrias urbs, quae 
hodie Brundisi. 

Scopulus reorum] Nam quemadmo- 
dum navigantes scopulo illisi naufra- 
gium faciiint, ita apud tribunal hnjue. 



VALERII MAXIMI LIB. III. CAP. 7. 



1109 



qui accusabantur, pro majnri parte 
periclitabantiir. Oliver. 

Legis Memmial Quae scil. lex veta- 
bat nomina eoriim, qui abessent rei- 
publica;, recipi, scilicet ad acciisa- 
tionem, aiit ad litem subenndani, 
tantisper diim abessent. Badius. 

§ 10 Sunt etilla'] Mago Carthagini- 
ensium diix, in aiixiliuni Romanonim 
cum diicentis et triginta navibiis 
missus, lit tradit Justinus, Senatum 
adiit, dicens, aegre pati Carthagini- 
enses, lit Itali ac Romani a peregrino 
hoste infestarentur, et qiioniam ex- 
terno hoste premerentur, auxiliiim 
niisisse, ut externis quoque opibus 
adjuvarentur. gratiae a Senatu actae, 
et naves remissae sunt, quia dicerent 
Ronianos ea belia suscipere, qua suis 
viribus gerere possent. Oliver. 
Pyrrhum] Regem Epiri. 
Hostiam] Ad ilhid usque oppiduni 
super Tiberim situm. 

Idem post aliquot'] Cum a Romanis 
obsideretur Capua, Annibal, ut abea 
obsidione Romanes abstraheret, quia 
non aliter soeiis subveniri posse vide- 
bat, ad oppugnandam urbem Romam 
exercituni duxit, et ad Anienem fluvi- 
uni tria millia passuum ab urbe cas- 
tra locavit; ubi cum stativa haberet 
Senatus, milites in supplementum 
Hispaniae misit, et agrum, in quo 
essent hostes, publice vendidit. Quod 
ubi per captives cognitum est Anni- 
bali, id adeo snperbiim, adeoque 
indignum ipsi visum est, quod cum 
ipse ad moenia urbis Kouias armatns 
gederet, milites sub vexillis in sup- 
plementum aliarum provinciaruiii mit- 
terentur, et ejus soli, quod ipse bcllo 
captum possideret haberetque, Ro- 
mae inventum emptorem esse, qui 
nihil diminuto precio inercaretur, ut 
extemplo vocato prjecone, tabernas 
argentarias, quas circa Roman um fo- 
rum essent, jusserit venire, sed emp- 
tor non est inventus. Oliver. 

Capenam portam] Quaitur Capuam, 
quae Capua tuncab Annibale tcncba- 



tur. Bud. Capetiam portam'] Ad por- 
tam Collinam progressum Annibalem 
scribit Livius, Corradtis. 

§ 11 Accium] Hie Poeta inter prin- 
cipes Tragoediaruui scriptores relatus 
est a veteribus : paulo junior fuit IVl. 
Pacuvio : natus traditur parentibus 
libertinis, Marcino et Serano Coss. 
Qoidam scribunt, fuisse ilium rela- 
tum inter eos colonos, qui ex urbe 
ad oppidum Pisaurum concesserunt : 
ubi funduui suum possedit, qui de 
ipsiiis nomine Accianus est appella- 
tus. Ingenio acri fuit, et in scri- 
bendis fabulis niiro studio incubuit. 
Notum est, quantum ei concesserit 
Decius Brutus, vir ciarissimus, cum 
voluerit Accianis veisibus templo- 
rum ac monumentorum aditus exor- 
nari. Quod a M. Tullio refertur. 
Idem Acciiis, cum iter faceret in 
Asiani, divertit ad Poetam Pacuvi- 
um, qui Tarenti agebat, cumque eo 
dies aliquot versatus est, et cum 
Atreum suam illi recitaret, landavit 
eam Pacuvius, et simul grandia in- 
quit, el sonora esse, quae ab Accio 
scripta forent : videri tamen sibi 
duriuscula, et subacida. Quod Ac- 
cius quidem minime negavit : nee se 
inquit pcenitere, quoniam idem ferme 
ingeniis solet arcidere quod pomis : 
quae enim dura admodum, et acerba 
nascuntur, paulatim mitia fiunt, at* 
que peifectiora redduntur. Quae 
vieta giguuntur, et mollia, nunquam 
ad veram frugem et maturitateni per- 
veniunt. Sic, inquit Accius, seutien- 
duui est de honiinum ingeniis. Statu- 
ra fuit admodum brevi, ut a C. Pli- 
nio refertur : etsi imaginem suam 
coUocavit in ade Cama;narum priF- 
grandi forn>a. Citanturejusdem Ac- 
cii fabulaj complures a nostris Gram- 
maticis : ut Plicenice, INIenalippus, 
Epigoni, Medea, Alcmeon, Prome- 
theus, Philoctetes, Atreus, Neoptole- 
mus. M. Cicero praecipue nominat 
Brutum, et Argoiiautas. P. Crinitus, 
Forsan alius fuit, qui Dictatoris tern- 



1110 



NOT^ VARIORUM IN 



pore vixif. 

Julio Ctesari} Glareanus legit : Sex. 
Julio Casari. Qui enim Dictator ille 
potuit esse ? Pighius C. Caesarem 
Uictatorem accipit. Coler. 

Imaginum] Steinmatum majorum. 
Ext. Nee Euripides quidem] Tra- 
gicus iste Poeta fuit clarissimus, ut 
supra dixiiiius. Euripides dictus, 
teste Prisciaiio lib. ii. de octo parti- 
bus orationis, ab Enripo, ea maris 
parte, quae est inter Eubceam, et 
Boeotiam, qnoniam eo die natus sit, 
quo Athenienses cum Persis in Eu- 
ripo bellnm gerentes, victoriam sunt 
consecuti, de cujus progenie atque 
fortuna, haec Gellius : ' Euripidis 
Poetee niatrem Theopompus agrestia 
olera vendentem victum quaesisse 
dicit. Patri autem ejus nato illo 
responsum est a Chaldaeis, eum pue- 
rum, cum adolevisset, victorem in 
certaminibus fore : id ei puero fatum 
esse, paler interpretatus, atliletam 
debere esse, roborato exercitatoque 
fiiii corpore, Olympiam certaturuni 
eum inter athletas pueros deduxit, 
ac primo quidem in certamine per 
ambiguam setatem receptus non est ; 
post Eleusinio Theseio certamine 
pugnavit, et coronatus est. Mox a 
corporis cura ad excolendum animi 
studium transgressus, auditor Piiysici 
Anaxagorse, et rhetoris Prodici, in 
morali autem Pliilosophia Socratis, 
Tragoediam scribere, natus annos 
duodeviginti, adortus est. Philoco- 
rus refert in insula Salamina spelun- 
cam esse tetram, et liorridam, in qua 
Euripides Tragoediam scriptitavit.' 
Ita Gellius. Hie nonaginta duas 
dicitur scripsisse Tragoedias, in qui- 
bus decies quinquies victor evasit, 
cum in theatro diversorum Poeta- 
rum Tragffidiae recitarentur. Cujus 
patreni Menesarchum, niatreni Clito- 
nem fuisse legiuius. Oliver. 

^ 1 Deducere] Id est, perficere, ita 
ut in locum tragoediae apte deduci 
posseut. 



Intra primwi nietas'j Id est, primos 
terminos. 

Cunctante stilo'] Id est, immorante, 
et non cunctante. 

§ 2 Adjiciam scena'\ Nam in scena 
recitantibus Tragoedias mimis, tibias 
semper adhibebantnr. 

Antigenidas] Suidas est : ©ij/Saios 
IxovffiKhs avXcfhhs ^iXo^ffov. Meminit 
ejusdem dicti Cicero de Claris Ora- 
toribns lib. ii. Plinius, et Agellius. 
Idem nomen * Antigenidae' redden- 
dum Apuleio in Floridis, apud quern 
hactenus scribitur, ' Antigenes.' Co- 
lerus. 

Lenociniu defecta] Id est, blandi- 
tiis, videlicet externa laude desti- 
tuta; nam quemadmodum ienones 
adolescentibus blandiuntur, sic etiam 
fortuna modo huic, modo illi blandi- 
tur et favet. Idem. 

§ 3 Zeuxis, ifc] Inter primos suae 
aetatis pictores hie praecipuum locum 
obtinuisse fertur ; quem Plinius tan- 
tam ex ea re gloriam, et opes compa- 
rasse dixit, ut gratuito piiigere, et 
elargiri opera sua non dubitaret, ex- 
istimans ilia non satis digno pretio 
posse compensari. Dicitur in certa- 
men descendisse cum Parrhasio, et 
ab illo superatus : nam cum detulis- 
set uvas tanto successu depictas, ut 
aves in scenam advolarent, Parrha- 
sius detulisse fertur linteum avibus 
pictum, ita veritatem reprapsentan- 
tibus, nt Zeuxis alitnm judicium ti- 
mens, ingenuo pudore palmam ei 
concesserit. Hie vero in foemineo 
corpore pingendo caeteris omnibus 
antecessit: nam, ut Cicero meminit, 
in arte veteri a Crotoniatis iugenti 
pretio conductus, ut Junonis tern- 
plum ilhid, quod illi magnificum satis 
condiderant, egregiis figuris locuple- 
taret, post absolutuni opus, ut excel- 
lentem muliebris formae pulcluitudi- 
nem muta in se imago contineret, 
Helenit- dixit se velle pingere simu- 
lachrum : petiit itaque a Crotoniatis 
virgines, quas omnium formosissimas 



VALERII MAXIMI LIB. HI. CAP. 7. 



1111 



liaberent : illi publico de consilio gentes, quje Jovis Olympii famam in- 
vhgiiies in locum unum coiidiixennit, telligunt, nemo dubitat ; sed ut me- 
et pictori, quas vellet, eligendi po- rito laudari sciant etiara qui opera 
testateni dederunt. Ille auteni ex ejus iion videiunt, proferemus arga- 
omnibus quinque delegit, iii quibus menta parva, et ingenii tantum. Ne- 
verissimuni pnlchiitudinis judicium que ad hoc Jovis Olympii pulchiitu- 
haberet ; neqiie enim putavit omnia, dine utennir, non Minervee Athenis 



quae ad venustatem quaereiet, in uno 
se corpore reperire. Plinius vero ait 
lib. XXXV. non id fecisse Ciotoniatis, 
sed Agrigentinis. ' Zeuxis,' inquit, 
' tantus diiigentia fuit, ut Agrigenti- 
nis facturus tabulam, qnam in tempio 
Junonis Laciniae publice dicarent, in- 



factae amplitudine, cum sit ea cubi- 
torum XXVI. ebore beec et auio con- 
stet; sed scuto ejus, in quo Amazo- 
num prcelium caelavit intumescente 
ambitu parmae, ejusdem concava par- 
te Deorum et gigantum dimicatio- 
neui, in solieis vero Lapitharum et 



spexerit virgines eorum nudas, et Centaurorum ; adeo momenta omnia 

quinque eiegerit, ut quod in miaqua- conipacta artis illiiis fuere : in basi 

que laudatissimum esset, pictnra red- auteni, quod caslatum est, Pandoras 

deret.' Oliver. Zeuxis auteni] Ue genesin appellavil : ibi Dii sunt tii- 

hoc Cicero, Plinius, Plautus Poenulo. gintanumero nascentes, Victoria prae- 

De ejus morte Festus, in voce ' Pic- cipue mirabili. Periti mirantur etiam 

tor.' Fecisse Helenam istam Agri- serpenteni,et sub ipsa cuspideaeream 

gentinis Plinius scribit ; Cicero, Cro- spliingeni.' Haec Plinius. Quiutilia- 

toniatis. Coler. nus de Institutione Oral. lib. vii. 

Leda] Leda uxor Tyndari potuit hunc dicit in Diis quam hominibus 

edere partu ccelesti, id est, ex con- fingendis longe meliorem fuisse arti- 

ceptu Jovis, qui cum ea in specie ficem, in ebore vero longe citra a-mu- 

cygni concubuit, ut fabulaj Iiabent, luni, vel si nihil nisi Minervam Athe- 

et ex ovo concepto Helenam genuit, nis, aut Olympiuni in Elide Jovem fe- 

ant quam turn Homerus potuit expri- cisset, cujus pulchritudo adjecisse ali- 



inere divino ingenio. Badius. 

§ 4 Phidias, ^c] Statuarius hie no- 
lailissimus fuit, tanta fiducia privdi- 
tus, ut, teste Macrobio, cum Jovein 



quid etiam receptae religioni videtur, 
adeo majestas operis Deiim aequavit. 
Cicero qiioque Tusculan. Quiest. lib. 
I. ' Quid enim Phidias sui oris simi- 



Olympiuni pin^eret, iiiterrogatiis de b ni speciem adeo artificiose inclusit, 



quo exeniplo diviiiaiii miituaretur 
efiigiem, respondit Archetypum Jo- 
vis in his se tribus Homeri versibus 
invenisse : ^H /cal, k. t. A., ut in textu. 
Qui versus sic sunt in Latiiium tra- 
ducli : ' Atque superciliis Saturnius 
aunuit atris : Ambrosia? tinxere conije 
de Venice regis TEterni : ast nutu to- 
tum concussit Olynipum.' De super- 
ciliis el crinibus >c totiim Jovis vul- 
tuni collegisse ait. De quo Plinius 
Nat. Hist. lil). ii. ' Pliidiae Jupiter,' 
inquit, ' Olympius quotidie artificii 
excellentiae testimonium perhibet.' 
Rursus libro xxxvi. cap. 5. ' Phi- 
diam clarissimuni esse per omnes 



in clypeo Minervee, cum inscribere 
non liceret ?' quod ea convulsa tota 
operis colligatio solveretur. Oliver. 
Jovis Olijmini perfecto] Not a ejus- 
dem Minerva et Nemesis ex Plinio. 
Sed et Jovcni comniemorat Tzetzes : 
Xapnas, inquit, yoiii' t^ ipufxevcfiavOp^- 
TTCfi, Ktiv oiiK efix^'P "■fpi TTji/ TrKacrruvpylav, 
aya\fj.arw(Tas ^eiStaKrj rfj rtxvTl Tb ^v 
'PafivovvrL li,ya\fj.a 'NfjXffffcus, Aids rt, 
K. T. \. De ejus Jove Oiympio Icgere 
estapud Quintilianiim lib. xxii. c. 10. 
Plinium xxxiv. cap. 8. TertuUia- 
num libro de Resnrrectione Carnis. 
Coler. 

Ex ipso cnlo petilum'\ Si Jovem ip- 



1112 



NOIVE VARIORUM IN 



sum in coelo, quo stare consiievif, ali- 
qiiando vidisset, melius certe non 
effinxisset. Oliveriiis. 

Lineainentis] Siibtilibus sciilpturis 
et caplaturis. 

§ 5 Epaminondas] Constat Epami- 
nondain omnium Thebanorum duceni 
fuisse clarissimum, adeo nt, teste 
Justine, cum ilio nata et cxtincta 
omnis patriae gloria fuisse videatur: 
nam post ilium Thebani memorabile 
nullum unquam helium gessere, nee 
virtutibus aut rebus gestis, sed eladi- 
bus insignes semper fuere. Fuit 
etiam Philosophus summus, ex quo 
diibium hominibus reliquit, vir ne 
melior an dnx fuerit : nam et impe- 
rium non sibi, sed patriae queesivit; 
pecuniae adeo parens fuit, ut fune- 
bris sumptus defuerit. Glorias quo- 
que non cupidior, quam pecunifp, 
qnippe recusanti omnia imperia in- 
gesta sunt, honoresque ita gessit, ut 
ornamentum non accipere, sed dare 
ipsi dignitati videretur; jam litera- 
rum studium, jam Philosophiae doc- 
trina tanta, ut niirabile videretur, 
iinde tam insignis militi<B scientialio- 
mini inter literas nato. ^milius Pro- 
bus hunc omnibus fernie virtutibus 
ornatum fuisse commemorat, pruden- 
tia, aequitate, modestia, sapientia, 
rei militaris peritia, animi et corporis 
fortitudine, continentia, dementia, 
patientia vero tanta, nt non solum 
populi, sed etiam amicorum facile 
ferret injurias; adeo veritatis amato- 
rem fuisse tradit, ut ne joco quidem 
mentirctur, adeo taciturnitatis serva- 
torem, ut commissa cuncta celaret, 
studiosum quoque audiendi, ex quo 
facile disci posse arbitrabatur, mul- 
taque alia de hoc viro memoriae pro- 
didit, quae longum esset enarrare. 
Oliver. 

Apud eos sordidissimuni] Quod pro- 
prinm huic Reipublicae. Ropik mu- 
Miis id erat Censorum vel jEdiiium. 
Apud Indos twv 'hpxivrwv, ut scribit 
Strabo lib. xv. Dicebantur apud 



Thebanos rtXtapxoi. Eorum mnnn? 
fuisse irepl rovs artvunruvs fK0o\^s ko~ 
■npiwv KoX ^ev/xaTuv airorpoTrrjs scribit 
Phitarchus in Praecep. Polit. Apud 
nonnullns Gnpcias populos dicti sunt 
a(Trw6fj.oi. Colerus. 

Mirifica deinde, S^c.'\ Quod maxima 
cura et diligentia illud munus exer- 
cuerit. 

§ 6 Annibal] Prusias rex Bitliyniae 
fuit, apud quem Annibal exulabat, 
postquaiii victus a Romanis, tanquam 
rupti foederis auctor, deposcebatup 
ad poenas. Oliver. 

Prusiani] Cinn Eumene Ponti rege 
tunc helium habebat rex Prusias, et 
praelio navali dimicabat: nam ilium 
terrestri proelio superaverat. Con- 
sulehat Annihalem Prusias, nunqnid 
pngnam cum hoste committendam 
esse ronsuleret ; respondit rex id sibj 
extis non portendi. Turn indignatus 
Annibal, mavis, inquit, vitulinae ca- 
rnnculap, quam veteri Imperatori fi- 
dem habere ? Quibns verbis rex com- 
motus, proelium suscepit, et hostes 
superavit. Hac autem astutia usus 
est Annibal, qui strategemale omni- 
que cailiditate plurimum valebat. 
Jussit lagenas fictiles omnium gene- 
rum serpentibus repleri, et media 
pugna in naves hostium conjici. Pon- 
tici primum illudehant, dicentes, 
quomodo cum fictiiihus lagenis pug- 
nare poterunt, qui armis non pos- 
sunt? delude cum injecti serpentes 
per naves fervescere coeperunt, turn 
denique hostes ancipiti malo perter- 
riti, in fugam naves verterunt. Oliver. 
Apud PiHsiam regem exiilaret] Ciceio 
de Divin. lib. ii. et Plutarchus de 
Exsilio hoc Antiocho dictum refert. 
Coi'radus. 

Abscisel Id est, per abruptum ser- 
monem. 

Hispanias ereptas] Breviter per- 
strinxit cuncta Annibalis gesta, quae 
decade secundi Punici belli plenls- 
sime referuntur. Hispanias] Ulteri- 
orem et citeriorem, quas abstulerat 



VALERIl AIAXIMI LIB. III. CAP. 8. 



1113 



populo Romano. Oliver. 

Novo transitu] Quia nemo ante An- 
nibatlem cum exercitii transierat Al- 
pes, ftiitque transitus ille difficilis 
et perniciosus Annibali, qnippe ubi 
multa hominum millia, et inedia et 
difficultatibns consnmpta, perienint. 
Oliver. Novo transitu] Quia primus 
transtulit exercitum, etmontem rupit 
aceto. 

Transimenum lacum] Ubi C. Flami- 
ninm consulem Romanum cum quin- 
decim miliibus hominum occidit. 

Cannus] Ubi caesa dicuntur quin- 
quaginta Komanorum et sociorum 
millia, cum alteio Consule Paulo 
iEmilio, sicut supra monstratum est. 
Oliver. 

Ad exploranda] Quasi dicat, Anni- 
balem melius judicare posse de extis, 
quam sacrificulos; atque ita non re- 
primit fidem extispicii, sed exaltat 
experientiam Annibalis, Badius. 

Foculos] In quibus ignem sacer- 
dotes gestabant. 

Pragravasset] Praeponderasset, su- 
perasset. 

§ 9 Capax, Sfc] Cotys rex Thracum 
fuit, quum inter Dorienses et Athe- 
nienses veterura simultatum essent 
ofFensiE, et ideo bellum inter se ges- 
turi essent, Cotym regem accitum in 
auxiliuni suum Atlienienses exercitui 
prwfecerunt, et ut ilium sibi aman- 
tiorem fidelioremque redderent, eum 
civitate donarunt : quod cum ipsi 
nuntiaretur, ut ostenderet Thraces 
Atheniensibus nihilo dignitate infe- 
riores esse, respondit, Et ego Athe- 
nienses cives facio Thracenses. Le- 
gitur et Codrus, sed ille fuit dux, et 
rex Athenieusis, qui se pro conser- 
vanda patria devoverat, de quo in 
capite de Pietate erga patriam dice- 
tur. Oliver. 

^ 8 Et qui referente] Hie, teste 
Frontino, lib. iv. fuit Leonidas rex 
Spartanus. 

Sagittis Persarum] Scilicet in aera 
tarn dense immissis, utterram umbra 



cooperirent. 

Turpiter] Scilicet 'fecistis,' quia 
virorum est, armis, non muris tueri, 
unde eis Sparta caruit. 

Cap. VIII. BoncB fiducice] Quia 
etiam est confidentia, quap mala est. 

Natura enim, Ifc] Hoc, inquit, ob- 
servare solemus, ut cum confidimus 
nos justum aliquid et honestura esse 
complexos, vel jam gestum acriter 
tueamur, si quispiam illud rescindere 
voluerit, vel nondum perfectum sine 
mora ad exitum perdiicamus, sL 
quisquam illud interpellare tentave- 
rit, quo minus perficiatur. Oliver. 

§ I Capuam, ^c] Hanc historiani 
superius diligenter satis annotavimus 
in capite de Fortitudine, ubi de Ju- 
bellio Peligno diximus. 

Italia regimm] Nam in ipsa defec- 
tione inter casteras foederis conditio- 
nes de imperio totius Italia? jactatum 
est, atque sancitum, ut devictis Ro- 
manis regna Italiae penes Campanos 
essent. Oliver. 

Campanum Senatutri] Ex V. C. Ita 
etiam Cicero et Livius frequenter 
Capuanos 'Campanos' vocant, et 
ipse Valerius Capuam, ' Campanam 
urbeni,' lib, vii. cap. 6. 

Theanum cotitendit] De quo Horat. 
* Cui si vitiosa libido Fecerit auspi- 
cium, eras ferramenta Theanum Tol- 
letis fabri.' 

E vesfigio Cales] Livius hoc oppi- 
dum pluraliter tantum declinavit, 
' Cales, Galium.' 

Lege agere] Suo fungi ministcrio 
sumendi de nocentibus supplicii. 

§ 2 Atque ista, ifc] Nota est his- 
toria. Quintus Fabius Maximus bello 
Punico secundo adversus Annibalem 
dictator missus, ilium juveniliter ex- 
ultantem sua sapientia repressit; sed 
cum ille multos captivos Romanes 
haberet, quos apudTrebiam et lacum 
Trasimenum, alibique ab iuiperatori- 
bus Romanis re infelicitcr gesta ce- 
perat, Dictator de his publice redi- 
mendis cum Annibale convenerat, 



1114 



N0Ty5i VARIORUM IN 



iniposito in capite pro conditione en- nim causa Romam revocatns, Minu- 

jusqiie pietio ; sed ea spe fraiuiatiis cium castiis prsficeret, qui levi quo- 

a Senatii, qui non pul)lice ledinii dam ceitaniine cum Annibale con- 

censuit, quod sine ejus auctoritaie gvessns, et victoria parva potitus, 

id factum esse diceret, t^cuit, et literas de rebus gestis, et egregia 

agrum, quern pretiosuui habebat, victoria ad Senatum misit : quibus 

publice vendidit, et pecuniani pro niotus Senatus et popnlus, deereve- 

captivis hosti promissam fideliter ex- runt Miuucium aequam imperii po- 

solvit, Eadem aninii consiantia usus testatem habere cum Dictatore ; sed 



est, cum Minncium magistrum equi- 
tum imperio sihi parem Senatus po- 
pului'que Romanus essejussit; quod 
nunquam aniea factum fuerat, ut 
Dictator! magister equituni a?quare- 



paulo post intellexere Romani.bono 
imperatoii baud magni fortunam mo- 
menti esse, et solam mentem ratio- 
nemque doininari; nam Miniicius 
temere cum hostibus suscepta pugna, 



tur imperio. Id autem factum, quia non mediocrem reipubl. cladeni illa- 

cum Fabius videret superiorum du- turus fuerat, nisi Uictatoris cousi- 

cum temeritate renipiiblicam esse lio in tempore subventum fuisset. 

concussam, adeoque debilitatam, ut Olwer. 

suis viribus niti vix posset ; rem sibi Dictatori ei Magistrum equilum MU 
longe aliter gerendam esse duxit, nnchimjure hnperii Senatus aquaveruf^ 
quam superiores fecerant, bostem Hoc de Senatu plane et perspicue 
scilicet consilio, non viribus esse do- falsuni. Non sciverunt, non appro- 
mandum, et rempublicam prudentiee barunt id temerarium et novum pa- 
magis, quaui fortunae beneficio recre- ires . plebis unius et Tribunorum 
andam. Itaque noluit unquam, nisi hapc sanctio, hie error, Itaque Li- 
quantum necessitas cogeret, cum vius diserte Plebiscitum appellat. 
hoste certare ; sed illorum impetus Nee aliter Plutarchus. Quin iste 
indies frustrari, et multis modis illu- ipse Valerius lib. v. cap. 2. 'Dicta- 
dere, donee ipsi suis viribus confice- tori ei,' inquit, 'Magister equitum 
rentur. Nam loca, uude iilis com- Minucius,scito plebis aeqnatus.' Ne- 
meatus esse posseut, quam maxima scivit Valerius? corruptores isti li- 
diligentia occupabat, arctioraqne in- broriim potius, a quibus infarcta vox 
dies alimenta in castris hostium red- Senatus. Ego censeo ilium scripsisse, 



debat ; quod ununi vincendi consili- 
um saluberrimuni excogitaverat ; sed 
Minucius magister equituni, virferox 
et rapidus in consiliis, ac lingua im- 
raodicus, primo inter paucos, deinde 



jure imperii cequaverant. Satis enim 
pronum intellectu, quos intellegat. 
Lips. 

Sape etiam specie bene gerenda rei 
oblata] iWalo; sape etiam spe bene ge- 



palam in vulgns criminari, pro cauto rendce rei. Atque ita priscus liber. 

timidum, pro pnidente tardum, pro Idem. 

perito inibellem appellare, qui, ut /ra] Quia iram superavit id, quod 

diutiiis esset in Magistratu, et Romae nunquam in periiiciem reipublicae 

et in castris haberet iinperium, nollet irasci volnit. 

cum liostibiis acie diniicare. Haec Spe] Quia Annibalem sedendo nia- 

et alia his indigniora de Dictatore gis, quam dimicando superavit con- 

ferens in vulgus, sic animos militum tra spein omnium. Hinc Erinius : 

incenderat, ut si militaris suffragii ' Unus homo nobis cnnctando resti- 

res fuisset, baud dubie viderentur tuit nm.' 

Minuriuin Fabio dnci pra^laturi. ^ 3 Caium etiam Pisonem] Popnlus 

Forte ita evtnit, ut Dictator comitio- de Hispania, Sertorio victo, nuper 



VALIjIRII MAXIMI LIB. III. CAP. 8. 



1115 



redierat, et statim concioneni habue- 
rat de retiibiienda plebi tiibunitia 
potestate, Palicano tribuno plebis 
legem ferente. Hiinc Palicanuni 
seditiosiim fiiisse constat, qui contra 
Senatns aiictoiitatem effecit, ut tri- 
bunitiam potestatem populo redde- 
ret. Fiiit aulem Palicaniis ad viam 
Appiam caesus cnni aliis qui praelium 
ibi coniniiserant pro recuperando fi- 
Jio, quein lepetebatTigranes. Oliver. 

M. Palicani] De hoc Saliust. in 
Hist. ' M. Atilius Palicanus iuimiii 
loco, Picens, loquax niagis quani fa- 
cundus.' Meminit ejusdem aliquo- 
ties Cicero. Coler. 

Pestiferis blanditiis] Quia ferente 
legem Palicano, tribunitia potestas 
restituta populo fuerat. 

ConsteinatcB] Perturbatae, et quasi 
mente captae. 

Tantum non manibus tribunorum pro 
Rostris Piso collocatus] In Campensi 
aliisque, tantum non. Optime : poni- 
tur enim pro, fernie vel quasi, et Va- 
lerio faniiliare est adverbium, Grae- 
cis fjLovovovxi. Pighius. De Rostris 
vide supra. 

Abscise'] Concise et brevi. 

^ 4 Metellusautem, ^c] Florus : ' A- 
puleius,'inquit,*SaturninusGraccIia- 
nas asserere leges non destitit, tan- 
tum animorum viro Marius dabat, 
qui nobiliiati semper ininiicus, con- 
sulatu insuper sue confisus, orciso 
palam in comitiis Annio conipeiitore 
tribunatus, subrogare conatus est 
in ejus locum C. Gracchum,iiominem 
sine tribu.sine nomine, sed subdititio 
titulo in familiam ipse se adoptabat. 
Cum tot tantisque ludibriis exultaret 
impnne, rogaudis Gracchorum legi- 
bus ita vchementcr incubuit, ut sena- 
tiini quoque cogeret in verba jurare, 
cum abnuentibus aqua et igni inler- 
dicturum se minaretwr, unus tamcn 
extitit qui mallet exilium.' Hie au- 
tem fuit Metcllus Nuniidieus. De 
hoc viro Autor de Viris iliustribus : 
' Q.' inquit, ' Ca^cilius Metellus Nu- 



midicus, qui de Jugurtha rege trium- 
pliavit. Censor eum, qui se Tiberii 
Gracchi filium mentiebatiir, in cen- 
sum non recepit. Idem in legem 
Apuleiam per vim latam jurare no- 
luit ; quare in exilium actus, Smyr- 
nae exulavit. Claudia deinde roga- 
tione revocatus, cum ludis forte li- 
teras in theatro accepisset de revo- 
catione,non prius eas legere dignatus 
est, quam spectaculum finiretur. Me- 
tellum sororis sua? virum laudare no- 
luit, quod is solum judicium contra 
leges detrectaret.' AbbreviatorT. Li- 
vii, ' Cum legem,' inquit, ' agrariam 
per vim tulisset Saturninus, Metello 
Numidico, eo quod in earn minime 
jurasset, diem dixit ; qui cum a bonis 
civibus defenderetur, ne causa ma- 
lorum certamiuum esset, in voUinta- 
rium exilium Rhodum profectus est, 
ibique legendo et audiendo magnos 
viros advocabat.' Oliver. 

§ 5 Q. SccEvolam Augurem'] Augur 
ante bellum civile mortuus videtur 
ex LjbUo Ciceronis. Corradus. 

Urbs et Italia] QuiaTeutoues, Cim- 
bros, et Gallos devicerat. 

§ 6 Quid fcemina] Mulierem more 
Romanorum pec»liari, comitiis foro- 
que carere solitam, satis est notum. 
Nee adeo arrogari poterat, ut docet 
Agellius lib. v. cap. 19. Coler. 

Fluctibus] Motibus et perturbatio- 
nibus. 

Itaque te Sem2)ronia] L. Apuleius 
tribunus plebis subornaverat Equi- 
tium quendam ignobilem, utpote li- 
bertine sortis hominem, ut se filium 
T. Gracchi diceret. Sempronia in 
forum adducta, ut rem banc falsam 
testaretur, nulla vi impelli potuit, ut 
dedecus familiae suae agnosceretur. 
Oliver. 

Maligna] Detractoria relatione. 

Amplissima potestas] Videlicet tri- 
bunitia. 

Osculum] Donatus in Eunuchum 
oscula ita distinguit a Ixtsiis et suaviis, 
ut hicc quidem esse dicat officiorum, 



1116 



NOTyE VARIORUM IN 



altera pudicorum afFeotuum, postre- 
raa libidinum et amorum. Per oscw 
Itim liic agnitio Semproniae, quod 
Eqnitins esset Tiberii fiatris veriis 
filiiis, intelligitur. Illiid auteni oscu- 
lum reciisavit Sempronia. 

Quibus teriebris] Obscuris parenti- 
bus, 

Prolractutn] Procreatutn. 

§7 Anabigi, Sfc.'] Hoc sine diibio 
contigit Civili Bello, quod in Africa 
gestiim est post Pompeii casum : nam 
capta forte triremi una Caesariana, 
quae commeatura ex Sicilia advehe- 
bat : veteran! qnidam milites cum 
centurione uno ad Scipionem deduct! 
sunt, quos ita Scipio dicitur allocu- 
tiis : Non sponte vestra, certe scio, 
sed illius scelerati vestri Imperatoris 
impulsu et imperio coactos cives, et 
optimum qnemque nefarie consec- 
tari ; quos quoniani fortuna in nos- 
tram detulit potestatem, si id, quod 
facere debetis, rempublicam cum op- 
timo quoque defenditis, certum est 
vol)is vitam et pecuniam donare; 
quapropter quid sentiatis proloqui- 
mini. Turn centurio. Pro tuo, in- 
quit, sumnio beneficio, Scipio, gratias 
ago, non enim te Imperatorem ap- 
pello, quod milii vitam incolumita- 
temque, belli jure capto, polliceris ; 
et forsan isto uterer beneficio, si non 
ei summum scelus adjungeretur : 
egone contra Caesarem Imperatorem 
nienm, apud quern ordinem duxi, 
ejusque exercitum, pro ciijus digni- 
tate victoriaque amplius xxxvi. an- 
nis depugnavi, adversus armatusque 
consistam? neque ego id facturus 
sum ; et te niagnopere, ut negotio de- 
sistas, adliortor. Contra cnjus enim 
copias contendas, si minus antea ex- 
pertus es, licet nunc cognoscas . elige 
ex tuis cohortem unam, quam putas 
esse firmissimam, et constitue contra 
me ; ego ex raeis commilitonibus, 
quos nunc in tua tenes potestate, non 
amplius decimum quemque sumam : 
tunc ex virtute nostra intelliges, quid 



ex tuis copiis sperare debeas: tunc 
Scipio irritatus, omnes interfici jussit. 
Oliverius. An ubigi debet Pontius] In 
aiiis editionibus, Titius, non Pontius, 
legitur. Egovero legerim, Titus Pon- 
tius. Is ipse est, de quo Cicero de 
Seuectute : ' Nee vos quidem T, Pon- 
tii centurionis vires habelis, nnm 
idcirco ille est praestantior vobis ?' 
Coler. 

Si se futiirum, ifc] Discrepat hoc 
loco Valerius a Caesaris commenta- 
riis : nam post Pompeii mortem hoc 
factum fuisse, ex ipsius commenta- 
riis colligitur, nisi alter forte Centu- 
rio alio tempore Scipionis praesidio 
interceptus ad eura fuisset deductus, 
quod nusquam me legisse memini : 
nam quod nonnulli dicunt hoc conti- 
gisse apud Alchmeonem fluvium, qui 
Macedonian! dividit a Thessalia, cum 
Scipio ad Pompeium properaret, ut 
expeditius iter faceret, M. Favonium 
cum octo cohorlibus ad Alchmeonem 
fluvium in praesidio collocavit, et 
quod Pontius certior factus de ad- 
ventu Scipionis fuerit interceptus, 
totum falsum, teste ipso Cajsare, qui 
ostendit nullum illi fuisse Pontiuni 
sed Cassium non interceptum, sed ad- 
ventu Domitii liberatum : quare Cen- 
turionem, quem supra diximus, Pon- 
tium nominatum fuisse crediderim. 
Oliver. 

§ 8 Aittoniano bello] Hoc contigit 
bello civili, quod cum Antonio ges- 
tum est. 

Alexandriam] Ubi cum Cleopatra 
vivebat. 

Neque mortis supplicio] Licet mor- 
tem niiniteris. 

Ext. § I Salapiam] Urbs est Apuliae 
Dauniorum, meretricio Annibalis a- 
niore nobilitata. Testis Plinius lib. 
III. c. 11. 

Salapiam et quingentos Nutnidas] 
Nee sine caede multa tradi potuit, 
quia longe fortissimi equitum ex toto 
Punico exercitu erant : itaque quan- 
quam improvisa res fuit, nee usua 



VALERII MAXtMl LIB. 111. CAP. 8. 



1117 



eqiiorum in urbe erat, tamen armis 
inter tuoiultum captis, et eniptionem 
tentaverunt, et cum evaileie nequi- 
rent, pugnantes ad ultimtim occubiie- 
runt, nee plus qiiam qninqiiaginta ex 
his in potestatem Romanonini vivi 
venerunt. Plus aliquanto danini heec 
ala equitnm amissa Annibali, quam 
Salapia fuit ; nee deinde unqnani Pce- 
nus, quo longe phirimum valuerat, 
superior equitatu fuit. Oliverius. 

§ 2 Pliocion vero] Cum Derculus 
quidam admonebat Alhenieiises, ut 
caverent ab insidiis Nicanoris, qui 
przefectus erat Cassandri, quod occul- 
te beliuin pararet, Pyreumque por- 
turn ne interclperet, periculum asset. 
Phocion vero, populo audiente, mag- 
na voce dixit nullum instare pericu- 
lum, et nibil prorsus timeiidum esse, 
consulebatque magis amicitiam cum 
Cassandro, quam bellum suscipien- 
dum. Capto deinde Pyreo, nee ad 
recuperandum armari, nee armatis 
praeesse voluit. Nam factio optinia- 
tnm, in qua et Phocion erat, cum 
Cassandro sentiebat, populares Poly- 
perconti favebant. Sed postquam 
suscepto bello pulsus est Cassander, 
Polyperconte duce, Pliocionis consi- 
lium minus probabile visum fuit. Tum 
Phocion in coucione Atheniensium 
fortunae gratulatus est, et de pro- 
spero eventu la?tatus ; at veio consi- 
lium suum aliquanto sanius fuisse 
affirmavit. Magna qiiidcm constan- 
tia viri, ut in ipsa victoria probaret 
consilium suum, quod fuerat de bello 
non suscipiendo. Fuit hie Phocion, 
nt in capitulo de Ingratitudine latins 
prolixiusque dicturi sumus, capita 
damnatus: nam inter cajtera, in eo 
quoque offenderat civitatem, quod 
male consuUierat patriae suae, ne nltro 
Spartauis bellum interrent, cujus du- 
ces fuere Pericles et Sophocles, quo 
bello multas Achaiae civitates Athe- 
niensium imperio adjecerunt. Pho- 
cion etsi sippe exercitibus pracfuit, 
suroinosque magistratus cepit, tamen 



ninlto ejus notior infegritas vitee, 
quam rei militaris labor. Itaque hu- 
jus manioria nulla, illius autem mag° 
na fama, ex quo cognoniine 'bonus' 
est appellatus. Legitur in vita De- 
mosthenis, vim maximam in dicendo 
habuisse Phocionam, qui multas gra- 
vesque sententias paucis verbis com- 
plecteretur, item quod Demosthenes 
omnes Oratores, uno Phocione ex- 
cepto, non solum eloquentia, sed vita 
quoque superavit. Oliver. 

§ 3 Socratis, ^c] Cum bellum ge- 
rerent Athenienses adversus Lace- 
dtenionios, et forte apud Arginusam 
insulam utriusque populi classis com- 
parata esset, ac staret instructa, 
placuit decern Praetoribus, ut pug- 
nam cum hoste committerent, et for- 
tunaiu cxperirentur. Quo prcelio ipsi 
victores fueruiit; sed post pugnani 
subito exorta tempestas, quae classens 
Atheniensium disjecit ac dissipavit, 
ut militum corpora sepulturae manda- 
ri non potuerint. Cum nunciatum 
esset Athenas, militum corpora inse- 
pulta jacere, adeo excitatus est popu- 
lus Atheniensis adversus Preetores, 
nt legem ferrent de sumendo snppli- 
cioexhis cum priuium rcdiissent. Et 
cum forte Demarchus esset Socrates, 
id est, tribnnus plebis, nulla ratione 
adduci potuit, ut huic legi tam vesa- 
nae consentirat, et quia plabiscitum 
fieri non potarat injussu Socratis, illi 
per vim executi sunt, quod jure non 
poterant. Itaque cum Pra^tores rc- 
diissent, ex his continuo summuni 
supplicium sumpserunt. Oliver. 

Ar^inusns] Arginusa insula exigua 
Lesbo adjacens inter Methymnani 
et Mitylenem, cujus nieminit Plinius 
libro V. cap. 31. Strabo lib. xiii. tres 
facit Arginusas modico intervallo dis- 
tantes. Sicuti et hie plures facit Ar- 
ginusas Valerius noster. 

Ejus potestatis] A-n/xapxtas. Nam 
fuit apnd iilos Demarchus, quod apud 
nos Tribunus. 

Ex indigna causu~\ Quod videlicet 



ms 



NOT.E VARIORUM IN 



railitiun corpora, srevitia maris inter- 
pellante, sepulturae mtiiulare ne- 
qiiierant. 

Legilima grassavi cia] Quia lex erat, 
tunc demiini senlentiam populi ra- 
tam haberi, si Deniarchus autor tie- 
ret. 

Consternatce patrice] Aliqua subita 
pertiirbatione concitataa, 

Undecimnsi Scilicet post mortem 
decern Praetonim ipse undecimus es- 
set, qui opprimeretur. 

Froximum, Sfc.} Mos erat apud 
Athenienses, ut sorte traherentur, 
qui mores hominum et vitje ratiouem 
indagarent, et quos non probarent, 
publice accusarent, cum vitae ratio- 
nem reddere non possent. Oliver. 

OpercE forensis, tuin fidei] Quia 
Ephialtes in foro fecit, qnod de- 
buit. 

Communis officii sorte] Id est, quia 
officiura delatoris et accusatoris, quod 
in unumquemque cadere poterat, 
sorte in eum ceciderat. Badius. 

Miserahilis reus] Respiciens ad ip- 
sius affectum ; non enim accusare, 
sed accusari videbatur. 

§ 5 Quern Syracusanus Dion diversi- 
tate exempli prcegravat] Bene omnino 
liber vetus, severitate exempli. Nam 
prius exemplum amatoriuin est et te- 
nerum ; hoc serium, severum. Lips. 

Dion] Hie fiiit Dion Hipparini 
filiiis. 

Insidias ei riectentes] Post Heracli- 
dae mortem hoc dictum refert in vita 
Plutarchus. Qui etiam dtt insidiatore 
a Probo dissentit. Corrad. Nectentes] 
Id est, struentes. 

Malle excedere] Id est, mails niori, 
quani semper in timore, tarn ab ami- 
cis, quam inimicis vivere. 

§ 6 Alexander Macedonian Rex] A- 
lexander IMacedonum Rex Dariinn 
Persarnm Regem jam primum acie 
proflixerat ; ille vero, cujus imperio 
tota ferme Asia subjecta erat, brevi 
firmiorem reparavit exercitum. Quod 
cum audisset Alexander, metuens, 



ne in monte Tauro interciperetur, 
inde citatissimo cursu adversus Da- 
riiini profectus est ; et cum uno die 
quingenta stadia confecisset, longo 
itineris labore, et Solis ardore fati- 
gatus, ut aestn levaret corpus, apud 
Tharsiim in Cydnum fluvium frigidis- 
simae aquap, se demersit, et subitam 
valetudinem inde contraxit. Acciti 
undique Meiiici, potionem sahiber- 
rimam, et ad eam vim morbi pellen- 
dam maxima accommodatam, consti- 
tuerunt ; quam cum Philippus medi- 
cus suis manibuscompositam et tem- 
peratam Alexandre porrexisset, ille 
intrepidus atque impiger hausit, et 
sine cunctatione medicinam assump- 
sit; deinde literas, quas paulo ante 
receperat a Parmenione, Philippe 
legendas tradidlt. Continebant au- 
tem, ut sibi a Philippi niedici cave- 
ret insidiis, quoniam pecunia corrup- 
tiis, et spe nuptiarum sororis Darii, 
mortem illi machinaretur. Fuit pro- 
fecto Alexandri pectus constantia 
plenissimura, qui a medico jam prope- 
modum suspecto, suas incolumitatis 
przesidium sumere non dubitaverit. 
Oliver. 

Cydno] Hunc fluvinm latitudine 
cci. pedum Tharsnm secare, Xeno- 
phon lib. 1. testatur Aquam rapi- 
dissimam et frigidam esse, testatur 
Strabo lib. xiv. Vide et Arrianum 
II. Soiinum cap. 38. qui adeo limpi- 
dum hunc fluvium esse testatur, ut 
quicquid candidum est, gentili lingua 
Cydnum Syri appellent. Etsi aliam 
hie lecfioneni afferat Salmasius. 

Subito d. ex nitnio huusfu rigoris o. 
nervis] Legend um ex V. C. Ex nimio 
haustu rigoris; non, ut vulgo, rigore. 
Non enim bibit aquam Alexander, 
sed immersus rigorem hausit corpo- 
re. Pigh. 

Obstupefactis] Contractis. Est 
enim stupor, cum prae admiratione, 
ant rei cujuspiam horrore, sensnm 
aliqiiem amittimus animi vel corporis, 
Ht stupor pedum, stupor dentium. 



VALERII MAXIMI Llli. IV. CAP. 1. 



J119 



ant animi, cum admiralione excel- 
lent! sensiim aliqnem aniittimus. 
Oliver. 

Nervis'] Frigidissiinum Cydnuni 
esse ex Galen, libro de Procat. Cans. 
liquet. Quomodo itaque Vitruv. dixit 
Podagi EC mederi, ciuribus eo niersis ? 
Nunquid enlm non frigus inimicuin 
nervis ? Strabo tamen quoque dicit 
hominibus auxiliari, qui crassiores 
Dcrvos habent. Thysius. 

Fluctuabat] Id est, inceita agitaba- 



tur in adversa valetndine ejus ; quia 
si eum niori contigisset, actum fiiisset 
de victoria, quani, si statim sanaii 
pctuisset, jam fere in manibus habe- 
bat. Badius. 

Parmenione] Hunc, quia snspectas 
literas Alexandre regi dederat, Olean- 
der et Poiidamas niandato Alexandri 
interemerunt. Hie sine rege Alex- 
andre niulta strenue, rex sine eo nihil 
magnae rei gessit, ut vult Q. Curtius 
lib. VII. Oliver. 



LTBER IV. 



Cap. I. Transgrediar ad saluberri- 
mam partem, ^c.^ Ad capitulum trans- 
it de Moderatione. Est autem ' nio- 
deratio,' cupiditatum nostraruni qnae- 
dam quasi refranatrix, quae nostros 
solutins evagari non sinit affectus ; 
sed tanquam cajterarum virtutum 
anriga, hominis aninuim ita componit, 
ut quicquid fecerit aut dixerit, om- 
nino reprebensione careat. llccte 
igitur Constantis subjuugitur, cum 
ejus quasi mater sit atque magistra. 
Oliver. 

§ 1 Atque ut ah incunabulis summi ho- 
noris incipiam, Sfc.'\ Priini Consiiles in 
Urbe Roma creati sunt Junius Brutus 
et L. TarquiniusCoUatinus. Quo de- 
inde pulso, quia ex gente Tarquinia 
foret, in ejus locum centuriatis comi- 
tiis, substitutus est P. Valerius Pub- 
licola, qui fuerant illius exactionis 
auctores, et Romana; libertatis vin- 
dices. Brutns oi)viam regil)us, qui 
populo Romano bellum inferebant, 
cum legione processit,et super Arun- 
tem regis filium, queni liasta trans- 
fixerat, niutuo vuluere expiravit. In 
demortui locum substitutus est Lu- 
cretius, Lucretias pater; quo paulo 
post mortuo, Valerius per niultos 



dies nullam subrogandi sibi collegas 
mentionem facere, et in summa Velia 
sibi domum aedificare, populus eum 
regnum affectare suspicatus est. Quod 
ubi scnsit Valerius, vocato ad con- 
cioneni populo, depositisquefascibus, 
graviter de illorum levitate conques- 
tus, quod se, quern libertatis vindi- 
cem paulo ante magna anibitione 
prapdicarant, nunc ejusdem libertatis 
oppressorera suspicarentur. Casli- 
gatis demum omnibus coUegam sibi 
substituit Spurium Lucretiuni, eique 
priores fasces praeferri, et a^des quas 
in sumnio VcliiE aedificabat, dirui, et 
oninem niateriam in planum atque 
in infimum locum deferri jussit : ali- 
quas deinde populares leges tulit, 
inter quas et illam, nt nullns civis 
Romanus adversus provocationem 
violari posset. Incunabulis] Princi- 
piis. Oliver. 

Poplicolce] A colenda plcbc diclus, 
quia plebem mirifice coluit. Qui 
poprtli majestatem vencrando, Poplicolce 
cognomen assecutus esf] Mss. omnes, 
PublicoUe iwmen, legunt. Equidem 
animadverto, Valerium, aliosque ve- 
teres fere quodcnnque propriiim, 
seorsim positum, simpliciter uomen 



1120 



NOTili VARIORUM IN 



appellarc ; sialtenimjiingatur eideni 
conveniens, qnod gentis vel faniilicE 
non est, cognomen ; si tertiiim, qnod 
ex liis gentilitio praBponitnr, pi*no- 
men diceie. Catei urn Publicola scri- 
bilni- in vulgatis, ac Mss. nbique. 
Antiquissima tanien marmora (iocent, 
Poblicola scribendum esse, qnibns as- 
tipulatni- ipse Valeiins, affirnians 
Valerium, popnli inajestateni colen- 
do, hoc nonien consecntnni esse. Sed 
vide Annales nostros, Pigh. 

Fasces'] Fasces appellanms bacillos 
aliquot teretes colligatos in moduni 
fascis. Eos bacillos antiqultus ex ul- 
sno fiiisse, testis Plautus. Plinius 
tainen Detiillani arboieni teriibileni 
ait niagistiatiuim viigis lib. xvi. c. 18. 
Hetruscoruni antiquitus ornanientnm 
fuisse, antequani Roniani deducere- 
tiir, piacter alios Florns autor est. 
Consnlibus anteni duobns cieatis, cum 
initio fasces 24. pia?feirentiii', id est, 
singulis 12. in voce et invidia popnli 
res fnit, tanquani regno non depulso, 
scd dnplicalo, ea causa Valeiius in- 
stituit, ut duodecini tantuni fasces 
conspicerentur, iique alternis mensi- 
bus apud alteruni consuleni essent ; 
ita, inquani, ut priore mense prior 
consul eos haberet, secundo alter, at- 
que ita in orbem, nt testantur Diony- 
sius lib. V. et Dio Cassius lib. v. Sii- 
mere autem eos prior solebat, qui 
major natu esset : idque obtinuisse 
videtnr nsque ad L. Juliam, quae lio- 
iiorem hunc detulit numero libeio- 
runi. De utroque vide Valerium lib. 
IX. cap. 1. et Agellium lib. ii. cap. 15. 
Interea tanien consul is, qui sine fas- 
cibus, ne nuUo insigni nosceretur, 
accensnm habebat, qui eum pra?ce- 
deret : auctore Dionysio lib. v. initio, 
qui seqnerentur cum virgis et bacil- 
lis. Snetonius in Julio cap. 20. et 
Livius, ubi de Decemviris, lib. iii. 
Lijisius. 

Spuria Lucretiol Qui intra paucos 
dies obiit, snffectus in Lucretii locum 
M. Horatius Pulvillus. 



Quia major rtatii] Hinc mos ilie in 
multos annus derivatus, nt major natn 
consul fasces haberet. Quod lamen 
ita intelligo, majorem atateconsnlem 
lantnm priori mense banc praeroga- 
tivam habuisse ; nam mense sequenti 
summae potestatis ille in coUegam 
insignia transferebat,atque ita singu- 
lis mensibus alternabant, et quasi re- 
ciprocabant haec insignia- Suet, de 
Caes. antiqunni relulit morem, ut 
quo mense fasces non haberet, ac- 
census ante ilium iret. Ubi hoc am- 
plius antiqni moris de accenso prae- 
niisso advertas. Vernm postea lege 
Julia non natu major, sed multitu- 
dine liberorum superior consul prio- 
res fasces merebatur. De qua re 
Agellius lib. ii. c. 15. Colerus. 

Comitiis centuriatis'] Habitis per 
centurias. Nam populus Romanus 
in quinque classes divisus, et una- 
qua^que classis in centurias ; ut apud 
Titum Livium videre licet. Cum 
igitur suffragia dabantur, primse clas- 
sis centuri* rogabantur : quaj si va- 
riassent,ad secunda; classis centurias 
veniebatnr, delude per ordinem ad 
onnies desrendebant. Centiirialis] A. 
Gelliusinquit lib.xv. cap. 27. ' Quuni 
ex generibus omnium suffragium fe- 
ratur, curiata comitia esse, quum ex 
ceusn et aetate centnriata, quum ex 
regionibus et locis tributa.' Ita Gel- 
lius. Curiata itaque et tributa erant 
popularia. Magis adhuc tributa, quia 
sine anspiciis fiebant, neque obnun- 
ciato vitio impediebantur, delude 
comperendiuationem non admitte- 
bant. Necessum enim erat, ubi ea 
semeliustituta essent, eodem die per- 
fici. Neque SCto opus erat, ante- 
quam ad populum promulgarentur. 
Quod sccus in curialis. Vide Dionys. 
Halicarn. Ant. Rom. lib. ix. Centn- 
riata porro erant oligarchica, vel po- 
tius Aristocratica, nimirum ubi sin- 
gulae centnriae singula suffragia con- 
ficiebant. In qua classe ergo plures 
centuriae, plura ibi quoque suftragia 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 1. 



1121 



ieperiebantur. Ac proinde major vis 
ill prima classe, quaecaeterisciassibus 
omnibus una centuria antecellit. 
Vide Nanniimi Miscelian. libro x. 
capite ultimo. 

Provucationem] Lex baec Valeria 
inuitum libertatem populi auxit. Fo- 
ris enini Magistratui, qui cum inipe- 
rio erat, verberandi necandique eiat 
potestas : doini autem, nisi populi 
judicio, in eum qui provocasset, ani- 
madverti non potiiit. Sed iia>c lex 
postniodum per legem Porciam et 
Semproniam renovata est. 

§2 Ad Furium Camillurn] H!c,fer- 
vente Romanorum ac Veiorum bello, 
cum tribunus militum consiilari po- 
testate propter discordiam, quae tunc 
donii militiaeque fuit, probibitus, qui 
vir esset, ostendere, ad extremuni, 
cresceutibus indies et domesticis et 
externis m<nlis, terrore publico Dic- 
tator dictus, ad unicap urbis obsidio- 
nem tanta profectus omnium tiducia, 
Ht cum imperatore mutata fortuna 
reipubl. videretur. Capenates in pri- 
mis et Phaliscos, qui cum iiostibus 
conjuraveraut, Nepesinis in finibus 
obvios vicit. Hinc longam obsidio- 
nem Veiorum ac ditficilem perpetiens 
mira coustantia ac virtute, anno tan- 
dem decimo Veios cepit, qui dies 
multa bostium cacde transactus est, 
donee a Dictatore esset edictum, ut 
inermibus parceretur. Quibus captis, 
in przedam versi omnes, cui nuliius 
ad eam diem hostis praeida par fuerat. 
Huic victoriae Romae ingens gaudium, 
et quatridui supplicationes, quantae 
nunquam antea ; Dictator insolito 
honore triumpbavit, et super buma- 
num habitum Capitolium ascendit, 
currum aureum equis quatuor niveo 
candore trahcntibus. Ipse quidem 
persoliitis votis deposuit dictaturani : 
vir, et armis, et aninii moderationc 
clarissimus ; sed nulla claVitas vacat 
invidia. Alienati a Camillo plebis 
animi, querentibus passim civibus 
hostilem prasdam in vote dispersam, 
Delph. et Far. Clas. Val. 



et tribunis plebem de more turban* 
tibus, pendente tamen invidia, quarto 
Tribunus militum factus est, commis- 
sumque illi bellum Pbaliscum, bine 
exortum, quod cum Veientibus Pba- 
lisci conjurassent. Quos cum prae- 
lio vicisset, et direptis castris bostili- 
bus praedam omneni ad quaestores 
publicos rejecisset, magis magisque 
alienavit sibi aniuios militum, qui vir- 
tutem viri rigidam simul oderant et 
stupebant. Inde cum obsidio prae- 
validae ac munitae urbis nibilo brevior 
futura videretur, quam Veientium 
fuisset, ducis virtus ac fortuna in- 
gruente bonestissiniae victoriae viam 
fecit, magistro quodam nobiIium,qno- 
rum patres primi erant in populo, 
qui per speciem solatii illos in castra 
Romana, et ad tentorium ducis ad- 
duxerat, vincto, nudoque ilJis tradito, 
et virgis adiiibitis, qiiil)tis agerent 
proditorem. Cujus admiratione vir- 
tutis fracti animi, urbs dedita, ipse 
sinnma cum gloria, sine triumpho ta- 
men, quia res sine armis acta fuerat, 
Romaui rediit. Nee diu quidem viri 
gloria et res gestae invidiam oppres- 
sere : accusatus a tribuno plebis 
Apuleio, intercurrente per eos dies 
adolescentis niortefilii, hinc publico, 
hinc private inconmiodo affectus, in 
exiliuui abiit. Sed parabatur egregio 
viro laus, non ex prosperis modo, 
sed ex adversis patriae rebus. Cum 
itaque per id tempus Gallorum primo, 
deinde Germanorum populi, novissi- 
mique onniium Senones Galli, frugum 
undiquc diilcedine, quae adhuc eos 
hie dctinet, in Italiam irruentes, in- 
finito cum exercitu fudissent bello 
Hetruscos, ea tenipestate magnam 
Italiac partem possidentes, deinde 
Apenninum transgressi, Clusiumque 
aggressi, deliinc Romam, exercitum- 
que Romannm apud Alliam fluvium 
prcelio fudissent, unoque impetu in- 
defensam urbeni cepissent atque in- 
cendissent, Senatu impie Irucidato, 
fl»mmis hostilibus intactiim solum 
Max. 4 li 



1122 



NOTiE VARIORUM IN 



Capitolii saxum remansisset ; neces- 
sitate ultima Camillus absens Dicta- 
tor iternm dictus, recollegit laceras 
Romani exercitus reliqiiias, et turpi 
redemptione turbata in ipsa primum 
urbe, mox extra urbem cum hostibus 
fortiter feliciterque pugnavit. Quo 
in proelio nee fuga, nee captivitas, 
sed sola hostium strages fuit, ne nun- 
tio quidem tantae caedis superstite. 
Victor Camillus, et secundus Roma- 
nae urbis conditor pictus est, serva- 
tamque in patriam insigni rediit tri- 
umpho. Multa praeterea bella gessit, 
niultas victorias, multos honores, mul- 
tosque habuit triumphos, quos brevi- 
tas ipsa non capit, nee ipsi proposito 
nostro conveniunt ; nam quod ad 
moderationem ejus pertinet, noluit 
a civibus delatum imperiura accipere, 
nisi prius ab exiguo Senatu, qui in 
Capitolio obsidebatur, solenni jure 
Dictator creatus est. Oliver. 

PrcBsidium] Protectionem. 

ArdecB] In eo oppido, Rutulorum 
quondam regia. 

Veios] Id est, ad illud oppidum, 
quod Romani sub Camillo paulo ante 
ceperant, et ubi exercitum adhuc in- 
columem habebant. Badius. 

Solenni jure] Id est,justaelectione, 
et debitis suffragiis more majorum. 

§ 3 Par Ftirio, <S(-c.] Quia, sicut Ca- 
millus dictaturam nisi solenni jure 
demandatani accipere non sustinuit, 
ita hie continuare censuram omnino 
recusavit. 

Censorintis'] Ita a rigore censurae 
dictus est. 

Coarctanduni] Nam primo triennis 
fuit, deinde anni et sex mensium fac- 
ta est, postremo ad semestre spatium 
deducta. Livius ab U. C. de coarc- 
tando censurae tempore: ' M. ^mi- 
lius Dictator censurae honore, qui an- 
tea per quinquennium gerebatur, an- 
ni et sex mensium spatio finito, ob 
earn rem Censorious vocatus est.' 
Oliver. 

^ 4 Age, Lucius Quinctius Cincinna- 



tus] Hie origine nobilis, de gente pa- 
tricia, liliorum turba ornatus, iiite- 
gerrimus ac fortissimns fuit. Sed 
quum unus ex filiis accusal us, grandi 
pecunia damnatus esset ; Quinctius, 
ut solvendo filium liberaret, rebus 
suis peiie distractis, ad inopiam re- 
dactus, relicta urbe, trans Tyberim 
habitavit, rnralem ac modicam vitani 
agens, quo tempore equornm incursii 
subito pervastatis agris, et legatis 
Romanonim ad querendum de inju- 
riis solenniter missis, et a duce Iros- 
fium contemptis, cum ad ultioneni 
alter Consulum missus ad Algidum 
obsideretur cum exereitu, nee alteri 
satis virium esset ad collegam libe- 
randum, attonita ac turbata urbe, ad 
extrema remedia accursum est sum- 
mi omnium magistratus,consensuque 
omnium civiuni Quinctius Cincinna- 
tus Dictator factus est,atqHe in agro 
solus, ut diximus, rustico inhians 
operi inventus. Audito patriae statu, 
et honorem, et laborem pium prono, 
atque offensarnm immemori animo 
suscepit, profectusque confestim, 
transmisso amne exceptus a filiis, et 
Senatu, et ingenti populi concursu, 
quanquam populo morum aiisteritate 
suspectior, dicto magistro equitum 
T. Tarquinio nobilissimo itidem ac 
fortissimo viro, pariterque inopi, et 
collecto exereitu, omnibus ultro no- 
mina dantibus, spe certa sub tali duce 
vincendi, dispositoque rerum statu, 
die proximo sub noctem Romam 
egressus alacritate mirabili, media- 
que ad bostem nocte perveniens, et 
consulem, et exercitum obsidione li- 
beravit, et duces ac legiones hostium 
magno prailio victos, ut agri ritus in 
castra traiisveherentur, primus om- 
nium sub jugum, quasi totidem boves, 
misit. Direptis castris, quse ab hos- 
tibus tenebantur, oppida recepta 
sunt, divisaque inter niilites praeda ; 
bisque omnibus inaestimabili celeri- 
tate confectis, Romam rediens mili- 
taribus ornamentis insignis, et duci- 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 1. 



1123 



bus hostinm ante curriim actis, pro- 
seqnente exercitii victore praeda 
onustOjSoieniiiter triumphavit, et mox 
dJctatHram, qiiam semestrem accepit, 
quia lion jam amplins reip. necessari- 
an! videbatjdie sextodecimo deposuit, 
et ad agruni siiiini rediit, dux prae- 
claius et insignis agricola. Magna 
profecto viri niodestia, qui dictatu- 
ram ante legitlniuni tempns deposu- 
crit; major vero, qui magistratum 
continuare noluerit. Urbe namque 
intestina discordia laborante, quod 
tribiinos plebis magistratum continu- 
are populus juberet, et Senatiis eos- 
dem consules creari vellet, atque ip- 
sum imprimis Qninctium Cincinna- 
tnm, tit neutrum fieret, sua sapientia 
providit ; nam deposito consulatu, 
tribuni verecundia moti, se quam pii- 
nnim a tribunitia potestate abdica- 
runt, et ita nioderatlone sua nihil 
contra leges, ac repieliensione dig- 
num fieri passus est. Oliver. 

Verecundia; sua] Nam cum spre- 
visset cousulatum, pudore quodam 
deterriti sunt tribuni plebis a contl- 
nuatione magistratus. 

§ 5 Fabius vero Maximus] Hie, nt 
dixiraus, fuit reip. Rom. in rebus du- 
ris et afflictis unicum levamen, qui 
plus opis consilio et prudentia hos- 
tem subigendo, quam alii fortiter di- 
micando, patriae attulisse videtiir. 
Primus euim docuit Sapientiam nun- 
quam cum temeritate conjungi, ne- 
que ad consilium casus admitti, sed 
rationem semper fortunae dominari. 
Non est igitur hujus viri historia re- 
petenda, sed quod ad bunc locum 
pertinet, ejus pectus tantafuit mode- 
ratione instructum, ut etiam affectus 
paternos, qui iuterdum nimii esse so- 
lent, superare potuerit. Cum enim 
filio viro nobilissimo et singulari vir- 
tute pra;dito consulatus summo om- 
nium consensu certissimisque suffra- 
giis a populo demandaretur, quo mi- 
nus fieret, summo studio curavit, 
quod diceret, sequuni esse, familiam 



suam, quae per multos ducta viros 
antiqua ab origine gentis ejusmodi 
honores propemodum continnasset, 
vacationem aliqnando mereri. Oliver. 
Patre, avo, proavo'} Nam Fabius 
Gurges genuit Fabium Kutilianum, 
qui genuit alteram Fabium Gurgi- 
tem, ex quo natus est Fabius Maxi- 
mus. Idem. 

§ 6 Ad pramia] Praster alios ho- 
nores Scipioni a pop. Romano habi- 
tos, ille etiam singularis accessit, de 
quo Piinius lib. xxi. cap. 3. Florum 
quidem pop. Romanus honorem Sci- 
pioni tantum habuit. Coler. 

Illi statuas'] Quas honoris causa vi- 
ris de Republica egregie meritis eri- 
gere soliti. 

In comitio'] Loco, quo conveniebant 
ad magistratus cligendos. 

In rostris] In loco, unde publica 
fiebant edicta. 

In curia] In Senatu. 
In Jovis cellii] Sacelio in Capitollo. 
Jovis Optimi Maximi] Cujus filius 
esse credebatur, teste Gellio, quia, 
sicut in cap. de Fiducia diximus, 
quod de Olympiade Philippi regis 
uxore, Alexandri niatre, quidam Grae- 
ci tradidere scriptores, idem de P. 
Scipionis matre inemoriae proditum 
est: visum imniensae magnitudinis an- 
guem cum Scipionis matre concum- 
bere, et ex eo creditum est, Scipio- 
nem concepisse, quam famam ab 
ineunte aetate clarissimis virtutibns, 
maximisque rebus gestis indies ma- 
gis magisque auxit et confirmavit. 

Capitolinis pulvinaribusi Lectister- 
niis; volebant enim eum divino ho- 
nore aflicere. Capitolinis pulviiiaribusl 
Lectisterniis Capitolinis, in quibtis 
locabantur simulacra Deoruni, ad 
qua* vocal)autur ipsi Dii. 

Victoria tenus] Usque ad victoriam, 
quia ultra victoriam neutrius hostis 
fuit, videlicet nee Anuibalis, cujus 
salutem post victoriam protexit, nee 
senatus, quia docuit, quid cum dece> 
ret. Oliver. 



1124 



NOTiE VARIORUM IN 



(j7 At M. Marccllus] M. Marcelliis, 
cum Valciio Lapvino, turn foite ab- 
sente, iterum Consul, idibus Martiis 
cnm niagistiatum inisset, senatnm eo 
die, more majornm, habnit, professiis, 
se niliil absente collega, neqne de 
repnblica, neqne de provinciis actn- 
rnin;sciie scfreqnentes Sicnlosprope 
iirbeni in villis obtrectatoies facto- 
runi siiornm esse ; quibns tantnni 
abesset, nt pro se non liceat palam 
Roniiip ciiniina, et dicta, et ficta ab 
inimicis vnlgari, ut nisi insimnlarent 
aliqtiem sibi tiniorem absente collega 
dicendi de consule esse, ipsi eis ex- 
templo datnrns Senatnm fnerit. Ubi 
qnidem collega venisset, non passu- 
rnm qnicqnam prins agi, qnam nt Si- 
culi in Senatnm intiodncantnr. Post- 
qnam igitur collega rediit, primnm 
inter se provinrias sortiti sunt. Sici- 
lia et classis Marcello, Italia cum 
bello adversns Annibaleni Laevino 
evenit, quae sors velnt iteinm captis 
Syracusis ita exanimavit Siculos, ut 
coniploratio eorum flebilesqne voces 
extempio ocnlos hominum convertis- 
sent. Quod cum Marcello cognitnm 
esset, ne quis franari tiinore Siculos 
dicere posset, quo minus de se libere 
querantnr, in ciijus potestate mox 
futuri essent, provinciam cnm colle- 
ga permutavit; deinde Siculos in Se- 
natnm introduxit, et de se graviter 
couquerentes zeqnissiniis auribus sns- 
tinuit, jussosque a Laevino, post con- 
questionem, excedere extempio, ut de 
postulatis eorum patres consuli pos- 
sent, Marcellus tenuit ut coram ipsis 
responderet objectis, quo facto cum 
illis pariter excessit de Senatu, ut 
liberius Patres consuli possent, qui 
acta Marcelli sumnio consensu com- 
probarunt ; revocatis deinde in Se- 
natnm Sicnlis, et consule, citatoque 
Senatnsconsulto, Siculi benigne ap- 
pellati ac demissi, ad genua se Mar- 
celli consulis projecerunt ; et obse- 
crantes, ut quae deplorandae ac levan- 
dae calainitatis su% causa dixissent, 



veniam eis daret, et in fidem cliente- 
lamque acciperet. Perorantes haec 
consul clementer allocutus,eos dimi- 
sit. Oliver, 

Annibalem vinci, et Syracttsas capi 
posse, ^c] Nam omnes ante Marcel- 
lum Romani Imperatores, vel ex acie 
victi discesserant, vel in acie cun> 
magna reipubl.clade ceciderant. Ant 
certe nnnqnam cum Annibale fortu- 
nam belli tentare ausi fuerant. Pri- 
mus igitur Marcellus apud Nolam 
vinci posse docuit. Nam qunm nr- 
bem illam obsideret Annibal, qua; 
propemodum ad defectioneni videba- 
tur erecta, Marcellus nocte oppidnm 
ingressus, et ad tres portas in hostes 
versas tripartito exercitum instruxit, 
impedimenta snbseqni jnssit: ca- 
lones, lixas, et invalidos milites val- 
lum ferre, ut paucitatem spernenti- 
bus Pcenis, ingentis exercitus spe- 
ciem repente facerent. His ita in- 
structis, patefactisque repente por- 
tis, in hostes tanto cum clamore et 
impetu fernntur, ut perturbata media 
acie, terga verterint ; non tamen 
sine jactura. Nam duo millia et tre- 
centi hoslium caesi, non plus Roma- 
norum centum amissis. Ingens eo 
die res, ac nescio an maxima illo 
bello gcbta sit. Non enim vinci ab 
Annibale, Romanis tunc vincentibus 
diffieilins fuit, qnam postea vincere. 
Hac victoria Marcellus potitus, mili- 
tnm snorum animos mnltis antea 
cladibus territos erexit et excitavit, 
urbem Nolam adefectione prohibuit, 
validoque praesidio firmavit, et sic 
propemodum amissam populo Roma- 
no restituit. Oliver. 

Syracusas capi] Cujus difficillimaac 
prope incredibilis fuit expugnatio : 
quippe cnm urbs ipsa situ et natura 
soli validissima, munitionibns qtioque 
firmissiniis undique foret, accedebat 
quod in ea vir erat Archimedes nni- 
cus cceli sydcrumque spectator, mira- 
bilior tamen inventor ac machinator 
bellicorum tormentornm, operumqne, 



VALERII MAXIMI L!15. IV. CAP, 1. 



11-25 



qnibns ea, quae hostes ingeiiti mole 
ageient, ipse perlevi inomento ludifi- 
caretur. Hie adveisus onmeni Mar- 
celll terrestrem maritiniumqne ap- 
paratum variaj niagnitudlnis tormen- 
ta in miiris disposuerat, in quibiis 
illud praecipnae admirationis fuit : 
ferrea maniis firmissimae catenae illi- 
gata cum injecta prorae navis esset, 
gravique libramento plumbi recelle- 
ret ad solum, suspensa prora, navem 
in puppi statuebat, deinde remissa 
snbito veluti ex muro cadenteni 
navem cum ingenti tiepidatione nau- 
tarum ita undae affligebat, ut etiam 
si recta recideret, aliquantulum aquae 
recipeiet. Ita maritima oppugnatio 
est elusa omnis. Inter tantas tamen 
difficultates urbem omnino illo tem- 
pore et in ea regione tena mavique 
validissimam atque pulcheriimam 
virtus Imperatoris tandem expugna- 
vit. Oliver. 

Quia collega Valerius Lavinus forte 
aberaQ Erat enim in Macedonia ad- 
versHs Philjppum. 

iJt sua; defensioni interessenQ Quam 
ipse Marcellus de se faceret. 

Subsecutus est] Quia, dum auditis 
partibus patres conscripti de senten- 
tia ferenda consulunt, inteiea exiie 
jubentur; ipse autem, eo quod con- 
sul, manere potuit. Badius. 

In clientelamreciperentur] Apud ma- 
jores, urbium expugnatores eanmi 
postmodum patroni esse dicebantur, 
eterant: aequuni enim erat, ut qui 
vulnera intulisset, eadeiii sanaret. 
Cicero in Officiis lib. i. 'Apud nia- 
jores nostros,' inquit, ' tantopere 
justicia culta est, ut hi, qui civitates 
aut nationes devictas bello in fideni 
recepissent, earum patroui essent 
more majorum.' Oliver. 

Super hcec Siciiiam sortilus] Livius 
dicit, antequam introducercntiir le- 
gati in Senatum, cum collega suo 
sortitum fuisse proviuciam ; sod ut- 
cunque fuerit, magna tamcn illius 
modestia fuit. Idem. ~" ' 



§ 8 Quam Ti. etiam Gracchus ndmi- 
rabilem'] Gellius : ' Pulchrum, libera- 
le, atque niagnanimum factum Tibe- 
rii Sempronii Gracchi in exemplis 
repositum est. Id exemplum hnjus- 
modi : L. Scipioni Asiatico, P. Sci- 
pionis Africani superioris fratri, M. 
Minutius Augurinus tribunus plebis 
mulctam irrogavit, eumque ob earn 
causam praedes poscebat. Scipio 
Africanus fratris nomine ad colle- 
gium tribunorum provocat, petebat- 
que, ut virum consulareni triumpha- 
lemque a collega vi defenderet, &c. 
Octo tribuni, cognita causa, collegse 
intercedere noluerunt : turn Auguri- 
nus trib. pleb. L. Scipionem praedes 
non dantem prehendi et in carcerem 
duel cum jussisset, Tiberius Sempro- 
nius Gracchus trib. pleb. pater Tibe- 
rii atque Caii Gracchorum, cum P. 
Scipioni Africano inimicus gravis ob 
plerasque in republica dissensiones 
esset, juravit palam in amicitiam et 
gratiam se cum P. Africano non re- 
diisse, atque decretum ex tabula 
recitavit. Ejus decreti haec verba 
sunt: CvM. L. Cornelivs. Scipio. 
asiaticvs. trivmphans. hostivm. 
dvces. in. carcerem. coniectave- 
rit. alienvm. esse. videtvr. a. 
dignitate. reipvbl. in. evm. lo- 
cvm. imperatorem. pop. rom. 
dvci. in. qveim. locvm. ab. eo. 
coniecti. svnt. dvces. hostivm. 
Itaqve. L. Cornelivm. Scipio- 
nem. ASIATICVM. a. COLLEGAE. VI. 

PROHiBEO. Valerius auteni Antias 
dicit post Africani mortem interces- 
sioneni istam pro Scipione esse fac- 
tam a Tiberio Graccho, neque mulc- 
tam irrogatam Scipioni, sed damna- 
tum cum peculatus ob Antiochenam 
pecuniani, de qua supra dictum est, 
quod eum praedes non daret, in car- 
cerem duel coeptum, atque ita iuter- 
cedente Graccho exeniptum.' Autor 
de Viris lllustril)us : ' Scipio Asiati- 
cus reus pecuniae interceptae, ne in 
carcerem duceretur, Gracchus pater 



J12(i 



NOIVE VARIORUM IN 



trib. pleb. intercessit. Marcus Cato 
Censor equiira ei ignominiae causa 
ademit.' Oliver. 

Atque ideo a consule in vinculo publica 
ducijussus esset'i Non a consule, sed a 
praetore Terentio dicit Livius. Qnare 
praetorem hie Valerius consuleni ap- 
pellare videtur. Pighius. 

Decretumque] Damnationis, vel ab- 
solutionis. 

§ 9 Caius quoque Claudius Nero] 
Quomodo Hasdrubal frater Anniba- 
lis in Gallia Cisalpina baud procul a 
Placentia victus, et cum ingenti ex- 
ercitu caesus fuerit, consilio et pru- 
dentia Claudii Neronis, in cap. de 
Fiducia dictum est. Quod ad hunc 
locum pertinet, Claudius Nero, nt 
fuit rerum gestaruni gloria quidem 
iillustris, sic animi quoque modera- 
tione conspicuus ; tanta enim, ut 
dixi, victoria consilio suo parta, cum 
Romam uterque consul rediisset, pos- 
tulassetque, ut pro rep. fortiter felici- 
terque administrata,etDiis immorta- 
libus liaberetur bonos, et ipsis trium- 
phantibus urbem inire liceret, idque 
sibi esset a patribus benigne conces- 
sum, Claudius ea modestia usus est, 
ut cum amborum nomine supplica- 
tio et triumphus utrique decretus 
esset, tamen, quia in provincia Livii 
res gesta esset, et eo die, quo pugna- 
tum foret, ejus forte auspicium fuis- 
set, et exercitus Livianus deductus 
Rouiam fuisset, suus vero deduci 
non potuisset, voluit ut Livius qua- 
drigis tantummodo veheretur, ipsum- 
que triumphantem milites sequeren- 
tur ; ipse vero sine niiiitibus equo 
invectus est. Ita consociatum trium- 
phum unius tantummodo esse voluit, 
quanquam ipse majore gloria trium- 
phaverit. Nam milites ejus laudes 
magna cum ambitione decantabant; 
ilium sex dierum spatio decurrisse 
longitudinem Italiap, et eo die cum 
Hasdrubale in Gallia signis coUatis 
pugnasse, quo eum castra adversus 
sese in Appulia posita habere Anni- 



bal credidisset ; ita unum consnlem 
pro utraque parte Italiae adversus 
duos duces, duos imperatores, bine 
consilium suum, hiiic corpus oppo- 
Suisse ; noraen Neronis satis fuisse ad 
continendum in castris Annibalem, 
Hasdrubaleii) vero nulla alia re quam 
ejus adventu obrntum atque extinc- 
tum esse. Quare iret alter consul 
sublimi curru multijngis, si vellet, 
equis, unius equo per urbem vernm 
triumphum velii : Neronisque etiam, 
si pedes incedit, vel parto eo bello, 
vel spreto triuniplio, gloriam niemo- 
rabilem fore : hi sermones spectan- 
tium Neronem usque in Capitolium 
persecuti sunt. Oliver. 

Mque] TEqualiter, ut Salinatori. 

Provincia] Gallia Cisalpina. 

§ 10 Cum lustrum conderet] Censo* 
rum erat, inter ctetera quae gerebant, 
censum facere, et lustrum condere. 
* Censum' autem ' facere,' erat Roma- 
norunr civium capita describere, et 
in classes, pro cujusque opibus, con- 
jicere. Sed quomodo in classes con- 
jicereiitur, satis supra notatum est. 
Condere vero lustrum, erat, quinto 
quoque anno civitatem quibusdam 
lustralibus, id est, piacularibus sa- 
crificiis purgare. Lustrum etiam di- 
cebatur totius exercitus purgatio, 
cum censentur, id est, numerantur 
omnes, et qui ad arma ferenda non 
sunt idonei, sicut senes, juniores, pur- 
gantur, id est, educuntur. Et tunc 
condere lustrum, fin'we lustrum signifi- 
cat. Oliver. 

Censor cum lustrum conderet, inque 
solito fieri sucrificio, scriba ex publicis 
tabulis, Ifc] Damno verba, so/i^o^m. 
Et jure. Sordent enim, imo et fal- 
lunt. An solet olim fieri id sacrum, 
non Valerii aevo ? Imo etiam tunc 
in usu, quotiens conditum lustrum. 
Vetus prapivit mihi ad notabilem 
emendationem, in quo lego, sulita 
I'iri. Non ambiges tu, optime Cen- 
sor, quin solitaurili, scribendum sit: 
quod sacrificium proprium omnium 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 1. 



1127 



lustrationum : et inprimis Censoriie 
hujus. lapis Romaa pulcher, in quo 
apparatus omnis istius sacrificii, cum 
triplici hostia, sue, ove, tauro, Cen- 
soie faciente. Vide, si lubet, quae 
notavimus ad Historias Taciti. Lips. 
Solito sacrificio'] De hoc sacrificio 
scripscrunt Alexander ab Alexandre, 
et Lipsius ad Historiani Taciti, qno- 
rum scripta non conipilo. Hoc tan- 
turn addo, non nno nomine fuisse 
appellatum. Festus, Varro, Livius, 
et Glossarium vetus, solitaurilia, scri- 
bunt ; Cato, suovetaurilia, appellat. 
Alii soUitaurilia maluut. Servius ad 
^neid. ix. * suovetaurium' appellat. 
Cnjiis verba lubens ex egregia et 
novitia Danielis editione subscribe : 
' Jovi de tauro non immolatur, nisi 
cum triumphi nomine Suovetaurium 
faciebant.' Ritum sacrificii sive lus- 
tratiouis illiusgrapliice admodum Lu- 
canus descripsit : ' Mox jubet et to- 
tam pavidis a civibus urbeni Anibiii, 
et festo purgantes nioenia lustro 
Longa per pxtremos pomoeria cin- 
gere fines. Pontifices sacros, quibus 
est permissa potestas, Turba minor 
sequitur ritu succincta Gabino : Ves- 
talenique cliorum ducit vittata sacer- 
dos, Trojanam cui fas soli est vidisse 
Minervam.' Colerus. 

Carmen'] Id est, forraulam. De 
quo carmine nihil licebat inimutare, 
sicut nee de reliquis verbis sacratis : 
quo carmine Uii immortales roga- 
bantur, ut facerent res populi Ronia- 
ni meliores et ampliores. Badius. 
Solemne ei precationis carmen prairet] 
Ita in Manuscriptis. Vuigo : solcmni 
ejus precationis carmen prairet. Sic 
Livius, ' Pra?euntibus execrabile car- 
men sacerdotibus.' Cicero pro Mi- 
lone, ' Ut vobis voce praeirent.' Pigh. 

Ut populi liomani] Puto et ilia ad- 
jecta fuisse in carmine solenini : ' Uti 
.Senatui populoque Romano animuni 
Dii angerent, Uti hoslibus oblivio- 
nem ac teiroreni injicerent,' et alia 
iionnuUa, qn;p ex Macrobio et Ser- 



vio observare liceat. Colerus. 

Intra septimum lapidem] Cum fines 
Romani imperii non extenderentur 
ultra septem millia passuum ; nam 
lapidibus tanquam limitibus designa- 
bantur miliaria apud majores. Oliver. 

Cenlurias recognoscens'] Dum recen- 
seret equites qui erant, in centnrias 
distribuit. Centuries autem populi 
Romani fuerunt primo a Romulo 
institutaj tres equitum solnmmodo, 
videlicet Ramnensium, Titiensium, et 
Lucerum. Ramnenses a Romulo ; Ti- 
tienses a T, Tatio rege Sabinorum 
post concitatum cum Romulo impe- 
riiuu ; Luceres a Lucero quodam, 
qui Romulo venerat in auxilium : etsi 
alii dicunt, Lucerum nominis et ori- 
ginis causam incertam esse. Jubebat 
autem equites transire, ut si depre- 
hendisset vitium, equo privaret, vel 
alia nota censoria daninaret. Oliver. 

Processisse] Scilicet in medium. 

Censoriam notam'} Quod a censore 
propter moderationem non es nota- 
tus ignominia; nam cum certo sciret 
ipsum pejerasse, potuisset eum no- 
tasse ex suo unius testimonio, sed 
noluit. Badius. 

^11 Quoniam unius testimonio'] L. 
XX. D. de Quaest. L. jurisjur. C. de 
testibus. Seneca lib. vii. Controvers. 
' Uni, etiam de minori scelere, non 
creditur.' Quze omnia faciunt, ne ore- 
dam lis, qui apud Valerium legere 
postulant, ccedere, pro ci-edere. Uno 
tamen teste damnatus Scantinius, 
teste Valerio lib. vi. cap. 1. Cole- 
rus. 

Religioni igitur suce debitam Ji^lem] 
Quia affirmavit verum esse, quod dix- 
erat. 

Commu7ii utilitati] Ne quis unius 
testimonio periclitaretur. 

§ 12 Macedonicus et Numidicus] Ma- 
cedouicus, a devicta Macedonia ; et 
Numidicus, a Numidia feliciter vinci 
ccepta. Badius. 

Scipione Africano] Scil. niinore. 

Ad graves testatasque inimiciliaij 



1128 



tiOTM VARIORUM IN 



Cicero de Offic. a Valeiio dissentit ; 
dicit enim : ' Inter Scipionem elMe- 
telliim fuit sine acerbitate dissensio :' 
ron enim aliorum contentione, licet 
opinioniim et sententiarnm dissen- 
sione discrepahant, ne in sententiis 
dicendis frequenter alteicaientur in 
SenatH. Oliver. 

Sed cum interemptum Scipionem] 
Constat Scipionem celeriter mor- 
tuinn, quo auterii genere mortis, dii- 
bitatiir ab omnibus. Cicero in libro 
de Amicitia : ' Scipionis,' iiiquit, 
' vita quidem tali fuit vel fortuna vel 
gloria, ut nihil posset accedere. Mo- 
rienti autem sensum celeritas abstu- 
lit : quo de genere mortis difficile 
est dictu, quid homines suspicentnr, 
vos videtis ; hoc tamen licet dicere, 
P. Scipioni ex multis diebus, quos in 
vita celeberrimos laetissimosque vide- 
rat, ilium diem clarissimum fiiisse, 
cum Senatu demisso domum reductus 
ad vesperum estaPatribus Conscrip- 
tis, et populo, sociisque Latinis, pri- 
die quam excessisset e vita, ut ex tam 
alto dignitatis gradu ad superos vide- 
atur potius, qnam ad inferos perve- 
nisse Deos.' Ergo de morte Scipio- 
nis multi multa suspicantur, plures 
tamen huic sententiae inclinaiit ; 
Graccbam Semproniam uxorem suam 
mortis mariti consciara fuisse, quod 
verisimile videtur : nam cum Scipio 
a Numantia victor rediisset, ut qui- 
dam tradunt, ab amicis Gracchornm, 
qui paulo ante csesi fuerant, in forum 
perductus est, et quiaGracchis affini- 
tate conjunctus erat, quippe quorum 
sororem in matrimoniumduxerat, cre- 
debant authoritate Scipionis confir- 
niatum iri odium adversus interfec- 
tores Gracchorum. Sed cum interro- 
gatus esset, quid de C. Gracchi morte 
sentiret, respondit jurecaesum videri. 
Quod responsum credunt adeo gra- 
viter et acerbe tulisse Graccham 
Semproniam ejus uxorem, quae spe- 
rabat caedem fratrum Scipionis au- 
thoritate posse vindicari, ut de mariti 



nece cogitaverit, et eum sequent! 
nocte oppresserit. Quod verisimile 
videtur. Qui enim fieri potuisset, ut 
in ejus cubiculo opprimeretur Scipio, 
nisi conscia mortis ejus fuisset uxor i" 
Sunt tamen qui credunt a C. Carbone 
fuisse interceptum. Aliter sentit T. 
Livius de morte Africani. Uicit 
enim : 'Seditiones a triumviris Fulvio 
Flacco, C. Graccbo, et Carbone de 
agro dividundo creatis excilatae sunt, 
quibus cum P. Scipio Africauus ad- 
versaretur, fortisque ac validus pridie 
domum se recepisset, niortuus in cu- 
biculo inventus est. Suspecta fuit, 
tanqnam venenum ei dedisset, Sem- 
pronia uxor, ideo maxinie quod soror 
esset Gracchorum, cum quibus si- 
multas Africano fuerat. De morte 
tamen ejus nulla quajstio acta.' Oli- 
ver. 

Idemjilios sitos] Quos quatuorpne- 
cipu£e virtutis et ingenii dicitur ba- 
buisse. 

Funebri leeto] Qui ditiores erant, ii 
lectis efferebantur, (unde de L.Corne- 
lio proditum est, quod sex niillia lec- 
torum habuerit,) et tenuis fortunaj ho- 
mines capulis, sive feretris, ut Servius 
notat. 

Nen fore] Aliter Plinius lib. vii. 
cap. 44. Siquidem liberis dixit: Ite 
filii, celebrate exequias, nunquam 
civis majoris funus videbitis. Coler. 

§13 Trallibus] Tralles civitas Asias 
tantum pluraliter declinata. Liv. di- 
cit hoc contigisse Rhodi, ubi exula- 
bat, utin eap.de Constantia diximus. 
Livius veroSmyrnae fuisse dicit. Est 
autem Smyrna civitas minoris Asise. 
Oliverius. In qua, cum ei forte ludos 
Trallibus spectnnti literw redditce essent] 
Sic etiam in Mss. exceptis Coloni- 
ensi et Cauchiano exemplaribus, in 
quibus, Ludos theatrahs spectanli, 
habetur. Et sane nomen loci illius 
diversimode proditur. Livius enim 
Rhodi exulasse Numidicum scribit, 
Auctor de Viris Illustribus, Smyrnap. 
Pighius. 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 1. 



1129 



Literee reddita essenf] Livius libro 
Lxix. sed de loco dissentit et Alitor 
de Vir. illustr. qui ne factas quideni 
literas scribit. Corradus. 

§ 14 Portium nomen] Unde fueie 
Catones. 

Negat fieri debere] Lib, Dan. Negat 
se posterior. Vulgaris lectio manum 
spurcani redolet. Negat, inquit, 
Valerius, posterior Cato se praeter- 
eundum esse. Coler. 

Posterior Cato] Sc. Uticensis. Pos- 
terior Cato] Pra-fectus Cypriacae pe- 
cuniae fuit, lege lata per P. Clodium 
trib. pi. de redigenda in provinciae 
formam Cypro, et compilanda pecit- 
nia. Administiatio ciijus rei primo 
M. Catoni mandata est, annuente 
Clodio, qui Catonein longius abesse 
cupiebat, ut liberiiis ageretin Cicero- 
nem, quem exilio destinaverat, quia 
verebatur, ne Catonis authoritate 
iinpedirentur consilia sua. Deman- 
data est igitiir provincia invito Ca- 
toni ; cum enini Clodius rem istam 
Catoni vocato ad se quasi honorificam 
obtulisset,eam Cato repudiavit, quod 
diceret, non ob honorem, sed ob con- 
tumeliam et insidias hoc sibi nego- 
tium deferri ; turn Clodius iratus 
insolenter satis respondit : Etsi nol- 
les, inquit, tamen coactus dolensque 
proficiscere, advocataque concione, 
plebiscito firmavit missionem Cato- 
nis, eique abeunti, nee navem, neque 
niilitem, nee etiam rninistrum quem- 
piam tradidit, prajter duos, quorum 
scribarum alter fur erat, alter Clodii 
clientulus : et quasi parum negotii 
foret Cyprus et Ptolemaeus, etiam 
at exules Byzantium reduceret, in- 
junxit, eo consilio, ut ipsum pluiimo 
tempore extra urbem ablegaret. 
Ptolemaeus vero ejus Ptolemaei fra- 
ter, qui per Gabinium restitutus 
fuerat, tunc Cypri rex, ut haec cog- 
novit, nimio dolore percitus, veneno 
fata priEvenit. Cvetenim Porcius 
Cato Cypriacas opes liburnis per 
Tyberinum ostium advexit. Plutar- 



cbus dicit Catonem in hac vehenda 
pecunia hoc unum fuisse consilio, ut 
loculorum funibuset loris longioribus 
suberes aliigaret, quibus, snperveni- 
ente tempestate, si forte naufragiiini 
faceret, pecunia sustentaretur, ne 
mergi posset. Htec oiiinis pecunia 
circiter septem millia talentorum ar- 
gent! fuisse traditur, quod latius 
aerarium quam ullus triumphus im- 
plevit ; quare Senalus decrevit, ut 
extra ordinem Piaetorcrearetur, quod 
ille recnsavit. Oliv. 

Cypriacam pecuniam] Quam ibi co- 
piosam Ptolemaeus congiegaverat, 
et propterea Senatus tiniens, ne tantis 
opibus rex incitatus bellum suscita- 
ret, ad eas Romam deportandas mi- 
serat Catonem. Alii dicunt Cyprum 
ideo factamessf provinciam,niissiira- 
que Catonem, quia P. Clodius captus 
a Piratis, quum regein rogasset, nt 
se redimeret. Rex adeo exiguum 
pretiuni misit, nt piratas iliud ac- 
cipere dedignarentur, et Clodium 
gratuito dimittere maluerint. Quare 
indignatus Clodius in patriam rever- 
sus,et trib. pi. creatus, legem tulit de 
ejiciendo rege, capiendaque provincia 
per Catonem, qui profectus, et ac- 
cepta pecunia, libros, in quibus totius 
pecuniae summa continebatur, amisit. 
Quum igitur popuhis rationem ejus 
pecuniae reposceret, Senatus earn 
relationem interdici volebat, ut prox- 
iniis comitiis Praftor creari posset, 
quod ille tieri non permisit, iniquuni 
esse existimans sibi tribui, quod nulli 
unquam concessum fuissct, maluit 
populi temeritatem experiri, quam 
Senatus benignitate frui. Huic in 
patriam redeunti, quum ad urbem 
accessisset, tanta omnis generis et 
ordinis hominum, tam Magistratuum 
quam Sacerdotum et ipsius Senatus 
atque etiam plebis, frequcntia obviam 
processum est, teste Plutarcho, ut 
vix ripae fluminis capere possent : 
nam a triumplio nihil ferme distare 
videbatur. Nonnullis vero tunc agres- 



11:30 



NOTiE VARIORUM IN 



tis superbnsqne visiis est, quod Con- 
sulibiis Praeloribiisqiie obviain pro- 
gredientibiis, neqiie siibsiitisset, ne- 
que ciirnini retinuisset, nee in teriam 
ad eos descendisset, sed progressns, 
non prius destitisset, quani classem 
in navalia conjecisset, qiiuni tainen 
argentiim per forum portaretur. 
Adniiratus est |)opiilus Romanus 
tantam magnitiidinem ; et Senatus 
post multas Catonis laiides decrevit 
ei praeturam extra oidineni, et liidos 
inspicere purpurea veste, quae Sena- 
tus decreta ipse deprecatus est. Oli- 
ver, 

Prcetoriis comitiis'] Quibns Praetor 
crearetur extra ordinem, ut scilicet 
sic creatus Praetor abonere reddendae 
rationis levaretur. 

Quod nulli alii tribueretur] Ut scili- 
cet non suo anno aut loco, sed extra 
ordinem Praetor crearetur ; nam per 
certos gradus ad sumnios honores 
perveniebatur, quos qui non obser- 
vabant, extra ordinem creari dice- 
bant ur. Badius. 

Campestrem] Populi Romani, qui 
in campo Martio suffragia dabat. 

§ 15 Ad externa jam mihi exempla'] 
Marcus Bibulus de Gabiniatiis niiliti- 
bus a Cleopatra missis supplicium 
sumere nohiit, quum duos illius filios 
per seditionem occidissent ; nam 
Marcus Bibulus in Syria provinria 
dum esset, AulusGabinius Proconsul 
Ptolema tim reduxit, ca^so Arclielao, 
cum Berenice Ptolemaei filia, quam 
jEgyptii, ejecto patre, sibi reginam 
ascivcrant, et ilia Archelanm virum 
assuni|iserat. Paulo post, mortuo 
Ptoleniajo, duo filii ex testamento in 
regnuui illi succes'<erunt, iiatu major 
ex pueris Cleopatra. Dum igitur eam 
proviiicinni Syriam Gabinius consli- 
tueret, hoc est, administraret, niilites 
per ejusrixam duos Bibiili filios occi- 
derunt. Quippe exercitus cum ipso 
diice corrnptus erat ; nam pactiones 
pecuniaruui cum tyrannis egerat. 
Ariobarsani etiam Regi se ad caedem 



faciendam cum exercitii locaverat, 
ut infra dicitur lib. viii. Hie Bibulus, 
coUega Csesaris fuerat in consulatu, 
qui ab eodem loco aliquoties ejectus 
est, sed se domi semper continuit. 
Unde dici solebat, Bibulo et Caesare 
Consulibus nihil gestum est, Catone 
et Cagsare Consulibus aliquid gestura 
est. Oliver. Contigit A. U. dcciii. 

A Gabinianis militibus] Quia Bibu- 
lus erat in provincia Syria, quum Ga- 
binius Ptolemaeum, ut dixi, in regnum 
restituit jussu Pompeii, propter po- 
puli Romani voliintatem, Senatiisque 
authoritatem. Unde et Gabinius 
reus factus gratia et authoritate Pom- 
peii, pecuniaruraque potentia abso- 
lutus est. Oliver. 

Ext. § I Tarenlinus Archytas] Ad 
externa transit exempla, quorum pri- 
nium est Archytse Tarentini. Fuit 
autem Phiiosophus Pytliagoricus no- 
bilissimus, qui Platonem, quum a 
Dionysio necandus esset, per episto- 
1am eripuit. Admiration! summos 
apud plurimos habitus est in omni 
virtutis genere ; quippe qui septies 
civibus przefectus est, quum caiteri 
plus quam annum imperare lege pro- 
hiberentur. Tarenlinus} Titrentum 
urbs inclyta Calabriae, in ultimo Italiae 
circa Saleniinorum confinia, a Tare 
Neptunifilio condita. Oliv. Archytas] 
De hoc celeberrimo Geometra ita 
Horatius i. Od. 28. ' Te maris et 
terrae numeroque carenlis arenas 
Mensorem cohibent, Archyta, Pulve- 
ris exigni prope littus parva INIatinum 
Munera : nee quicquam tibi prodest 
Aerias tentasse domos, animoque ro- 
tnndum Percurrisse polum, morituro.' 

Metaponti] Italiae oppidum in fine 
Tarentino conditum a Locrensibus, 
teste Solino. 

Nimis liberalis] Tarenlinus Archy- 
tas in viilicnm nimis indulgens fuisse 
videtur, non ita moderationis pro- 
prium, ut Plato servasse did possit, 
et nisi Philosophi oijstarct aiitboritas, 
intemperantiam potius dicerem fuis- 



VALERII MAXIMl LIB. IV. CAP. 1. 



1131 



se, qiiatn moderationem,non piiniisse 
delinqiientem ; nam ex impuriitate 
major nascitiir peccandi licentia, et 
piopteiea Plato dicere solitiis erat, 
neminem prudentem pnnire, quia 
peccatiira sit, sed ne peccetur in 
posteriini. Non ergo propter irae 
magnitudiiiem ab Archyta donanda 
erat villico poena, sed dlfferenda ; et 
tunc recte modcralio dici potuisset» 
si cum fiiisjet iratus, dedisset irae snas 
spatium,iit residente per intervalliim 
temporis anlini tumore, haberet mo- 
duni castigatio. Quare melius, ut 
inquit Valerius, fecisse videretur 
Plato, qui non remiltenduni servo 
supplicium, sed ab altero minime 
perturbato inferendum esse judicavit. 
Oliver. 

Speusippo] Plato Aristone patre, 
matre Perictiona sive Potona, Athe- 
nis natus est. Mater a Solone genus 
duxit. Aristoneni vero patrem a 
Codro Melanthi filio originem ducere 
tradunt, qui a Neptuno itideni san- 
guinem traliere, Tlirasyllo teste, me- 
moratur, cui Speusippus snccessit, 
Eurymedontis filius, Atheniensis, 
pago Myrrhinusius, et Platonis sorore 
natus, qui fratres habuit Adimantum 
et Glauconem, sororemque Potonam 
matris cognoniine, de qua Speusippus 
hie, cujus nunc Valerius meminit. 
Tradit Heraclides Flatoneni adeo 
verecundum,adeo mente corapositum 
fnisse, ut nunquam ridere, nisi mo- 
dice, deprebensus sit. Ingresso ali- 
quandoXcnocratijCa'de, inquit, huuc 
puerum, nam ipse, quod iratus sum, 
nescio. Cuidani item servorum de- 
linquenti, Jam, inquit, te verberibus 
concidissem, nisi iratus esseni. Hie 
dissentit a Valerio Diogenes Laer- 
tius, eo etiam (|uod non Speusippo 
servum puniendum, sed Xenocrati 
traditum dixit, quod vtrisimilius est. 
Nam Speusippus, ut ait Diogenes, 
perstitit quidcm intra Platonis dog- 
mata, etsi moribus cisdeni non fuit, 
nanique et iracundus, et voluptatibus 



dederat manus. Oliver. 

Xejwcratc] Auditor hie Platonis, 
qui Speusippo successit, et viginti 
quinque annos docuit. Hie primo 
ingenio fuit obtusior, adeo ut ilium 
calcaribus, Aristotelem fraeno indi- 
gere dixerit Plato. Voluptatnm se- 
verissimus fuit hostis. Etiam Alcx- 
andri munerum contemptor. Testes 
Diogenes Laertius et Suidas. 

Arce coelesti'] AUudit ad liaeresini 
Platonis, afferentis animas in ccelo 
formatas, antequam in corpora deniit- 
tantur. Badius. 

Incurstis] Impetus vitiorum huma- 
norum. 

iS'inw clausos] Complexn suae altitu- 
dinis. 

§ 3 Nequaquam Platoni] Hie Dion 
Hipparini filius, nobili genera natus, 
utraque implicitus tyrannide Diony- 
siorum ; namque ille superior Aristo- 
machem sororem Dionis habuit nxo- 
rem, ex qua duos filios Hipparinum 
et Nisseum procreavit, totidemque 
filias, nomine Sophrosynem et Are- 
tem, quarum unam Dionysio filio, ei- 
dem cui regnnm reliquit, nuptum 
dedit, alteram Aretem Dioni, q>ii in- 
timus Dionysio fuit. Hie niulta et 
alia habuit a natura bona, in his et 
ingenium docile. Cum igitur Plato- 
nem Tarentum venisse, fama esset in 
Sieiliam perlata, adolescenti negare 
non potuit Dionysius, quin eum ac- 
cerseret ; cui se Dion tradidit, nee 
vero minus Plato delectatus est Di- 
one. Itaque cum a Dionysio tyranno 
cnideliter violatus esset, quippe 
qiicni venundari jnssit, tamen eodem 
rediit, ejusdem Dionis precibus ad- 
ductus. Interim in niorbum incidit 
Dionysius, quo cum gravius conflicta- 
rctur, quajsivit a medicis Dion,quem- 
admodum se haberet ; simulque pe- 
tiit ab bis, si forte niajori esset in pe- 
riculo, ut sibi fatereutur ; nam velle 
se cum eo colloqui de partiendo reg- 
no, quod sororis suas filios ex illo na- 
tes partem regni putabat habere de< 



1132 



NOTi£ VARIORUM IN 



bere. Id medici nou tacuerunt, et 
hoc fait initium Dionis et Dionysii 
simultatis. Simulata tanien aliquau- 
diu amicitia fait. Sed cmn a Dione 
superari videiet, ingenio,aiictoritate, 
aniore populi, navera ei trirenieni 
dedit, qua vectus est Coiinthiiin, os- 
tendens, se id utrinsque causa facere, 
ne, cum inter se timerent, alteruter 
altenitrum praeoccuparet. Sed cum 
audisset eum in Peloponneso maniim 
comparare, Aretem Dionis uxorem 
alii nuptum dedit, filiunique ejus ii- 
bidinose edncari jussit. Heraclides 
interim ab eodem expulsus, qui pras- 
fectus fuerat equituin, cum Dione 
bellum omni ratione comparare cre- 
perunt, et Dion quidem fretus non 
tam suis copiis quam odio tyranni, 
cum Dionysius classem in Italia op- 
periretur, post diem tertium, quod 
Siciliam attigerat, Syracnsas introi- 
vit, eoque rem perduxit, nt tyrannus 
paceni facere vellet pactionibus ejns- 
modi : Siciliam Dion obtineret, Ita- 
lian! Dionysius, Syracusas Apollicra- 
tes, cui maximara fidem uni habebat 
Dion. Hand itaniulto post orta dis- 
sensio est inter eum, et Heraclidem; 
et factionem coniparavit, quae prin- 
cipatura non concedebat ; neque is 
minus valebat apud optimates, quo- 
rum consensu praserat classi, cum 
Dion pedestrem exercitum teneret. 
Non tulit lioc £equo animo Dion, et 
versum illani Honieri retulit ex se- 
cunda rliapsodia : Ou/c ayaOhv iroXvieoi- 
paplr], eh Koipavos ecTco, Efs jSacriAeuy. 
Poslea vero, cum multitudineni, iu- 
terfecto Heraclide, offendisset ; nam 
niilitibus eorum bona, quos sciebat 
adversum sensisse, licentibus disper- 
tivit: Callippus quidam civis Atlie- 
niensis, qui cum eo simiil ex Pelo- 
ponneso in Siciliam venerat, homo et 
callidus, et ad fraudem acutus, sine 
ulla religione ac fide, adiit Dionem, 
ait magno eum in periculo esse prop- 
ter offensionem populi et odia niili- 
tiim, quos, exhaustis civibus, per libi- 



dinem coruni, expellere non poterat. 
Consuluit ergo alicui suorum nego- 
tium mandet, qui se simulet illi ini- 
niicum ; quern si idoneum invenerit, 
facile omnium animos cogniturum. 
Tali consilio probato, excepit has 
partes ipse Callippus, et se armat 
imprudentia Dionis ad eum interfici- 
endum. Fit conjuratio multis con- 
sciis, deferturad Aristomachem soro- 
rem Dionis, uxoremqne Areteji. 
Conveniunt Dionem. Negat a Cal- 
lippo fieri insidias. Mulieres nihilo 
secius Callippum in aede Proserpinse 
jurare cognnt, nihil ab ilio periculi 
fore ; sed hoc maturius percgit, et 
proximo festo Zacynthios e numero 
suorum adolescentes elegit, ut ad 
Dionem eant inermes, qui propter 
notitiam intromissi,foribus ohseratis, 
in lecto cubantem colligant, et quia 
inermes erant, flagitantibus, Lycoa 
quidam Syracusanus per fenestras 
gladium dedit. Callippi frater Plii- 
lostratus fuit, cui armatam triremem 
dederat in portum agitandam, ut pa- 
rata esset ad salutem, si forte consi- 
liis fortuna obstitisset. Hie igitnr, 
quod ad moderationem spectat, a 
Dionysio pulsus cum Megaram venis- 
sef, et Theodorum ejus loci principem 
convenire voluisset, ante illius fores 
aliquandiu praeter ejus dignitatem 
detentus est. Quod nihil moleste 
ferens, ait comiti suo, id niinime vi- 
deri grave, quod et ipse fortasse, cum 
in imperio foret, tale quicqnara fecis- 
set. Oliverius. 

Pufria] Syracusis. 

3Iegarain] Megara urbs est Achaiae 
in continio Atticae et Peloponnesi. 

Theodorum principe-tn] Plutarchus 
' Pleodorum Megarensem divitem ' 
vocat, non Theodorum. Corrad. 

§ 4 Thrasyhulus etiam hoc loci] Ut 
in capitnlo de Somniis, et in capitulo 
de Fortitudine, diximus, Lysander, 
dux Latedaemoniorum, victis Athe- 
niensibiis, triginta Praetores praepo- 
suit, qui paulo post in totidem eva- 



VALERII MAXiiMI Lll!. IV. CAP. 1. 



lias 



sere tyrannos. Cum igitnr civitatem 
tyrannide cnideli nimisopprimerent, 
multi ex Atheniensibus voliintarium 
exiliiim sibi delegerunt, Lacedaenio- 
niornm edicto civitates Athenienses 
exules recipere piohibebantur. Om- 
nes igitur se Argos et Thebas contu- 
lerunt, ubi non solum tiitum exilium 
egere, vernm etiam spem recupcran- 
dae patriae receperunt. Erat inter 
exules Thrasybulns, vir strenuus, et 
domi nobilis, qui liberandae patriae 
princeps et auctor extitit. Nam cum 
animum indnxisset, audendum aliquid 
esse pro patria, pro salute commtini, 
etiam cum periculo, exulibus collec- 
tis, castcllum Philem Atticoruni fi- 
nium occupat ; nee deerat quarun- 
dam civitatum tam crudelis casus mi- 
serantiuni favor. Itaque et Ismenias 
Thebanorum princeps, etsi publicis 
non poterat, privatis tamen viribus 
adjuvat. Et Lysias Syracusantis, ora- 
tor exul tunc quingentos niilites sti- 
pendio suo instnictos, in auxilium 
patriae communis eloquentiee niisit. 
Itaque fuitasperum bellum. Sed cum 
bine pro patria summis viribus, liinc 
pro aliena potentia securius pugnare- 
tnr, tyranni vincuntur, et victi in ur- 
bein refugerunt. Tyranni deinde frus- 
tra tentant corrumpere Thrasybu- 
lum. Turn acnitis Lacedaemonii anxi- 
liis, iterum vincuntur, in quo prcelio 
Critias et Hippolytus tyrannorum 
saevissimi cadunt : Tlirasybnlus fugi- 
entes cives ad libertatem revocat, ty- 
ranni Eleusini niigrare jubentur; et 
substituit decem, qui reipubl. prap- 
essent, qui eadem via grassari coe- 
pprunt : postremo Paiisanias rex ad 
comprimendum bellum missus, de- 
cemviros ad tyrannos Eleusini nii- 
grare jubet, qui communi consilio 
bellum Atheniensibus inferiint, sed 
ad colloquium, velut dominationem 
recepturi, progiessi, ac per insidias 
compreliensi, veluti pacis victimae, 
trucidantur. Hoc modo revocatur 
popvilus, ctjurejurando adigiturdis- 



cordiarnm oblivionem fore, (juam 
Graeci d/uvTjtrrtW, id est, ohlitionem 
mail, dicunt. Oliver. 

Apprehendendiis'] Scilicet a stilo, id 
est, scribendus etiam hoc loci. 

'AfjLvriffTlav] De hac multi. Eam 
laudabiliter repetivit, singulari de- 
creto Aurelianus, teste Vopisco. 
Coler. 

In habitum] Id est, dispositionem. 

§ 5 Tegeates] Tegeum oppidum est 
Arcadize. Virgilius : ' Tuasi tibi Mae- 
nala curap, Adsis o Tegeaee favens.' 

§ 6 Pittaci quoque moderatione^ Pit- 
tacus Mitylt-naeus fuit, unus ex sep- 
tem Graeciae Sapientibus Syrrhadio 
patre, quern Thraca fuisse tradunt. 
In hunc Alcaeus Poeta versu iauibico 
lnsit, et his eum verbis iguominiosis 
appellavit, crapdnoSa, yavpiKa, x^^poTri- 
Stji/, aydcvpTov, id est, Intos pedes tru' 
hentem, tumescentem, pedum morbo lu- 
borantem, (Xeipas, Latine tumor pedum, 
hoc est, morbus pedum,) obtrectati- 
onibus patentem et sordidum. Ty- 
rannidem autem ita adeptus est. 
Nam cum inter Mitylenaeos et Athe- 
nienses de Achillitides agri posSes- 
sione certamen esset, Pittacus cum 
Phrynone Atheniensi singular! cer- 
tamine diniicavit pro his tinibus. 
Nam sic inter se convenerant Athe- 
nienses et Mitylenaei, quo res cum 
minori utriusque populi jactura trans- 
igeretur, ut hi duo iniperatores ex- 
ercitus inter se certarent singulari 
certamine, et uter eorum victor eva- 
deret, illius populus agro potiretur. 
Pittacus igitur sub clypeo rete oc- 
cultabat, quo jacto, sic Phrynonem 
implicuit, ut se deinde explicare non 
posset. Quo caeso, victoria penes 
Mitylenaeos fuit, per Pittacum parta: 
sed cum paulo post Athenienses ite- 
rum Mitylenem infestarent, cives ei 
summo consensu tyrannidem deman- 
darunt, quain cum ille conservata 
patria decem aiinos tenuisset, et op- 
timis institutis et legibus constituis- 
set, sctpsum sponte a magistratu ab- 



1134 



NOTyE VARIORUM IN 



dicavit. Unde Strabo lib. xiii. baud 
piocul a tine: 'Omni Pittactis,' in- 
quit, ' ad daninatos eruendos princi- 
patu usus est, quibus sublatis, civcs 
in pristinam libeitatem lestituit. 
Ejus ea lex fuit in ebiios, ut cum 
peccarent, duplici afRcerentur pana. 
Vixit temporibus Croesi, Lydonini 
regis, ad queni ejus adiuic extat epis- 
tola.' Oliver. 

Amaritudine odii] Alcasiis Pittacum 
2apt£7ro5a vocitabat. Suidas: SapcJ- 

TTOl/S, OVTUS iKoXii ' AXKOIOS TllTTaKhu 

rhv (piX6(To(pov, 5ta rh irAarinrow tJuat 
Kol ffvpsLi/ Tu ir65e. Latini rhv ^apdnoSa 
Plancum reor vocant. Festus : ' Plan- 
ci appellantnr, qui supra modum pe- 
dibus planis sunt.' Glossarium : 
Plancus, vKarvnovs. ' Piancos' etiani 
' Plautos' dictos fuisse, Festus adtir- 
mat: * Ploti,' inquit, ' appellantur, 
qui sunt planis pedibus, undeet Poe- 
ta Accius, quia Umber Sarsinas erat, 
a pedum planitie initio Plotus, post- 
ea Plautus est dictus,' Ex quibus 
verbis festine olfacias, verbum Plotus 
Umbriae proprium fuisse initio. Ad 
Pittacum redeo, quem Laertius scri- 
bit, illis etiam acerbissimis vocabulis 
verberatum esse ab Alcapo, noniina- 
tumque XetpoirSSriv, TavpiKa, ^vffKUva, 
Tdffrpoiva, ZocpodopniSap, 'Ayaffvprov. 
De quibus verbis erudite disserit Ca- 
saubonus. Coler, 

Tyrannidem a civibus delalam'] Miiy- 
lencB vox vulgata in nuUo veteri libio 
reperitur. Atque hapc ejusqne gene- 
ris plurima se ex interlinearibus ex- 
eniplarium glossulis operi insiniia- 
runt in contextuin Valerianae oratio- 
nis a librariis admissa. Figh. 

Tyrannidem] Imperium ac regimen 
civitatis. 

§ 7 Hujus viri mentio subjicit] Le- 
gitur, apud Diogenem Laertium in 
vita Thaletis, lonicos quosdamjuve- 
nes in piscatores Milesios incidisse, 
qui retia jacturi erant, et joco pisca- 
tores interrogasse, venderentne for- 
tnnse jactum, boo est, qnicquid eo 



jactu caperent : rem joco actam, se- 
rio a piscatoribus habitam fuisse, 
responsumque esse vendituros ; et 
cum de pretio convenissent, jacto 
reti, ex lacu tripodem aureum ad li- 
tora eduxisse. Inde ortam conten- 
tionem, adolescentibns niensam an- 
ream poscentibus, piscatoribus cap- 
turam piscium, non aliarum rerum se 
cum illis convenisse affirmantibus. 
Res igitur ad ApoUinem delata est, 
qui consultus cujiisnam esse deberet 
tripos ille, sic respondisse fertur : 
' De tripode ex Phcebo rogitas, Mi- 
lesia pubes, Huic tripodem addico, 
CHJus sapientia prima est.' Cum ergo 
ad Thaletem Milesium primum mensa 
delata foret, ille Bianti adjudicavit. 
Bias Pittaco, et omnes aliis alii ad- 
judicantes, nioderatione maxima usi 
sunt, cum nemo tantum sibi nomen 
arrogare voluerit. Demuni Apollini 
Solon, qui nitimus fuerat, dandam 
esse censuit, quod ille omnium sapi- 
entissimus haberetur, et ita Apollini 
quodammodo reddita est. Varie ta- 
men banc bistoriam Diogenes refert : 
ut dicat (Jallimachum ab Alexandro 
MiUsio accepisse, Bathyclem quen- 
dam Arcadem pbialam reliquisse, 
atque mandasse dari sapienti primo, 
datamque Thaleti, quamille Apollini 
Didyiiiaeo misit, sic dicens secundum 
Callimachum : Plebem me regenii 
Tliales Nileo dat, clarura bis lioc qui 
jam assecutus est donuni. Rursus 
alius tradit non pbialam, sed aureum 
poculum a rege quodam acceptum, 
ut sapientissimo Gra?corum daretur, 
Thaleti fuisse traditum, et niulta 
alia, quae apud ipsiim Diogenem vi- 
dere licet. Oliver. 

Milesia regione] JuxtaMiletum op- 
pidura. 

Verriculum truhentibus] Verriculum 
rete dicitur, quod per alveum flumi- 
nis verritur, id est, trabitur, et a ver- 
rendo verriculum dictum. Est au- 
tem genus retis plumbati. Oliver. 

Mcnsa Delphica] Id est, talis, qua- 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 2. 



113f 



lis est Delphica mensa. Nam in tem- 
plo Apollinis tripodes erant, quibus 
admola Plioebas, statini afflata iiiinii- 
liis instinctu, futiira pisdicebat. Id. 
Tractus'] Lib. Danielis,f/uc<MS. Duc- 
tum pisciiim dici, non ambigo. Plau- 
lus Tiuculento : ' reti iiiipedit Pisces 
usque adeo, donicum eduxit foras.' 
Sic ' arundiue piscesducere,' meiuini 
me apud Ovidium legisse. Hie im- 
pegeiat Pigiiius. Coler, 

Magnitudinemi Quia mensa erat 
solidi auri. Magnitudinem pecunia:\ 
Qua mensa ilia anrea aestimata erat. 
His verbis] Vox vujgata Gracis, 
glossema est, quae quidem in Mss. 
non reperitur, eKyove MiXiirov, k. t. a. 
ueque etiam oraculi versus ille prior. 
Unde colligo Valerium solummodo 
posteriorem, quo Apollinis respon- 
sum continetur, posuisse, prioremque 
addidisse postea librariosex Diogene 
Laertio, qui ambos versus recitat. 
Pigh. 

Thaleti] Fuernnt septem Sapien- 
tes, videlicet Thales Milesius, Bias 
Prieneus, Pittacus Mityleneus, So- 
lon Atlieniensis, Ciiilo Lacedsemo- 
nius, Cleobulus Lydius, Periander 
Corintliius. 

Alii] Uni soil, ex Sapientibus. 
§ 8 Atqueul Theopompo quoque Spar- 
tanorum regi] Hie in onini vita com- 
munem se maxime gessit, qui inter- 
roganti aniico, quo pacto aliquis se- 
verissime regnum tutari posset, si 
participes, inquit, justae licentiae et 
authoritatis amices fecerit, et ne sub- 
diti afficercntur injuria, providerit. 

Epiwri] Ephororuui creationem 
nonnulli ad ipsum Lycurguni refe- 
runt, inprimis pater HistoriaE Hero- 
dotus, sed pluriuni consensus Theo- 
pompo tribuit. Frajnum hoc objec- 
tum regibiis. Revera auteni Tlieo- 
pompi tempore non tantam fuisse 
potestatem verisimile. Sicut ueque 
apud Ronianos tribniiitia potestas 
slatim usque ad fastigium pervenit. 
Cum 'Zcpopda adolevisset, numero 



quinque singulis annis creati, quorum 
unus iirdjwixos, quod nomine suo an- 
num signaret. Eligebantur in comi- 
tiis ex toto populo, sine discrimine 
generis aut opum, adeo ut etiam in- 
fima? saepe conditionis homines pro- 
moverentur ad earn dignitatem. Quod 
reprelieiidit Aristot. Tanta autem 
eorum autoritas, ut vocantibns iis 
Reges et omnes majores Magistratus 
cederent. Praeterea administrabant 
domi pene omnia, quje aliquod mo- 
mentum in Rep. habebant ; helium 
gerendi, pacem stabiiiendi, ipsos re- 
ges in carcerem conipingendi, ad 
mortem damnandi potestas penes il- 
los erat. Unde Plato et Aristot. 
scripsere eam potestatem speciem 
tyrannidis obtinere. 

Antiochus] Scipio Asiaticus, de quo 
supra mentionem fecimus, bello re- 
gem Antiochum superavit, et ilium 
magna parte regui mulctavit, utpote 
Asia tola, nam summotusfuerat ultra 
montem Taurum, ut lib. viii. cap. 1. 
dicturus est. Oliver. Contigit A. U. 

DLXIV. 

Taurum] Est hie mons Asiae longe 
maximus. 

Cap. II. Transgrediumur ad egregi- 
um humani animi ab odio ad gratiam 
deflexum] Duae voces, affectum quern, 
a sciolis infarcitae perperam, quae in 
Manuscriptis non habentur, pluri- 
mumque obscuritatis exterminatae 
secum abducunt, sententiamque Va- 
lerii nostri non solum elegautem, 
sed etiam ex nubila claram ac sere- 
nam linquunt, si leganius : Trans- 
grediamur ad egregium humani animi 
ab odio ad gratiam deflexum, et quidem 
eum IcBlo stylo prosequamur. Nam si 
placidum ex aspero, ^-c. si helium pace 
mutatum, ^c. Pigh. 

Candida relatione] Livoris et tristi- 
tiac experti. 

^ 1 31arcus Mmilius Lcpidus bis con- 
sul] Aulus Gelliiis : 'jlimilius,' inquit, 
' Lepidus et Fulvius Flaccus, nobili 
genere, amplissimisquc honoribus, 



1136 



NOTAC VARIORUM IN 



et siimnio loco in civitate praediti, 
odio inter se gravi et sinniltate diu- 
tina coiiflictati sunt. Po«tea popiilus 
eos simnl censoies fecit, atqne ill!, 
Jibi voce prapconis rentintiati sunt, 
ibidem in campo statim, nondum de- 
missa concione, ultro uterqne, et pari 
voluntate conjunct! coniplexique 
sunt. Exque eo die, et in ipsa cen- 
sura, et postea, jngi concordia fide- 
lissime ainicissimeque vixerunt. Tur- 
pe enim sibi fore putabant privatim 
dissentire, cum publico in summo 
magistratu essent conjuncti.' Oliver. 

Renuntiati] Nam in comitiis collec- 
tis per puncta suffragiis, qui nume- 
landis punctis preeerant, nuntiabant 
pnrconi eos, qui electi fueruut. Et 
pra^co electis renuntiabat, id est, ite- 
runi nnntiabat. Bad. 

C(tmpo'\ Scilicet Martio. 

Sumnia juncti essent potestate'\ Col- 
legio summae potestatis, sen censn- 
rae, quod non erat pene minor con- 
sulatu. 

% 2 Sieuti Litii quoquel Quanta fu- 
erit inter Liviimi Salinatorem et 
Claudium Nerouem cnm acerbitate 
dissensio, in cap. de Censuradiligen- 
ter notavinuis. 

Salinatorisi Salinator dictus est a 
lege, quam arctissiniam et populo 
maxime molestam de vendendo sale 
tulerat. Ob quam deinde dauinatus 
est. Nam cum primum consulatu 
abiit, a Claudio Nerone illi dies dicta 
est ad populum. Et cum omnes 
tribus ei maxime forent infensae prae- 
ter Metiam, facile dauinatus est. 
Quam ignominiani adeo moleste tulit, 
ut rus migraret, et per multos annos 
nrbe et onini ccetu careret hominum. 
Octavo ferme post damnationem 
anno, M. Claudius Marcellus et M. 
Valerius Levinus consules eum re- 
duxerunt in urbem. Sed erat veste 
obsoleta, capillo barbaque prolixa, 
przE se ferens insignem in vultu lia- 
bituque memoriam ignominiae accep- 
ts, quem censores tonderi, squalo- 



remque deponere, et in Senatum ve- 
nire, ac omnibus publicis muneribus 
fimgi coegerunt. Cum igitur res- 
publ. gravi et diutino bello Punico 
secundo premeretur, multisque cla- 
dibus exliausta viris fortibus esset, 
non facile inveniebantur, qui digni 
forent, quibus committeretur impe- 
rium. Itaqne comitiis consularibus 
Claudio Neroni declarato consuli, par 
ei collega quaerebatur, nee quisquani 
in tanto populo inveniri potuit Sexto 
Livio praeferendus, ant certe aeqnan- 
dns, vel quod caeleri, si qui erant, lege 
impedirentur, vel quod nullus par huic 
virtute appareret. Quare omnium 
sufFragiisei recusanti, ac prope invito, 
consulatus demandatus est. Quo 
facto, de reconciiiatione etiam gra- 
tiae in Senatu actum est. Erant au- 
tem inimicitiae inter eos, ut supra 
diximus, quod damnationis et exilii 
sui dux et auctor fuisset Nero. Has 
ergo acerbiores indignioresque Livio 
sua calamitas faciebat, quod se spre- 
tum in ea forttina credebat. Itaqne 
his magis iniplacabilis erat, et nihil 
opus esse reconciiiatione dicebat, 
acrins et intentius omnia gesturos, 
timentes ne crescendi ex se inimico 
coUegae potestas fieret. Vicit tamen 
auctoritas senatus, et patriae chari- 
tas, ut depositis simultatibus, quae 
inter ipsos diu fuerant, communi con- 
silio Rempubl. invicem adniinistra- 
rent. Oliver. 

Sibi imperavit] Id est, coegit seip- 
sun) oblivisci. 

Difficili temporum articulo'\ Quo An- 
nibal Romani vexabat. 

Pwnicas vires'] Quia, ut supra dix- 
imus, Asdrubalem Annibalis fratrem, 
cum innumero exercitu victum, ceci- 
derunt. 

§ 3 Clarum etiam in Africano supe- 
riore'] P. Africanus superior, et T. 
Gracchus Tiberii et Caii Graccho- 
rum pater, rerum gestarum magni- 
tudine et honorum atque vitae digni- 
tate illustres viri, dissenscrunt saepe- 



VALERII MAXIMI LIB. IV. GAP. 2. 



1137 



niitnei'O de republica, et ejus causa, Mensa; sacra] Mos anntius et so- 
sicut et in aliis, amici non fiieriint. Jennis erat Romee, nt epuhc Jovis in 



Ea siinultas ctini din mansisset, et so- 
lenni die Jovi epnlum libaretiir, 
atqiie id ob saciificium Senatiis in 
Capitolio cpiilaretnr, tors fuit, ut 
apiid candem mensani duo ilii jnncti 
locarentur : turn rpiasi Diis inithor- 
talibiis arbitris in convivio Jovis ()p- 
timi Maxiini dextras eorum condu- 
centibus, repente amicissimi facti, 



Capitolio celebrarentui-, quo princi- 
pes convenientes discunibobant, et 
cpulabantur. Idem. 

Auclore Senntu] Id est, interveni- 
ente autoiitafc Senatus, qui eos, ut 
leconciliarentur, epulo siniul inter- 
esse voluit. Badius. 

§ 4 Sed hujusce generis humnnilas] 
Cicero Gabinio conciliatur. Huic 



neque solum aniicitia incepta, sed Gabinio Cicero rcstiterat, ne sup- 



affinitas simul instituta. Nam P. 
Scipio filiam virgineni habens jam 
viro maturam, ibi turn eodem loco 
despondit earn Tiberio Gracclio, 
quam probaverat elegeratque explo- 
ratissimo judicii tempore, dum inimi- 
cus esset. Livius de Bello Macedo- 
nico lib. viii. parum constare dicit 
inter auctores, utrum post mortem 
patris desponsata fuerit, et nupserit 
filia African! Graccho, an verae illaj 
opinioues sint, Gracchum, cum L. 
Scipio in vincula dnceretur, nee 
quisquam collegarum auxiiio esset, 
jurasse sibi iniuiicitias cum Scipioni- 
bus manere, nee se gratia^ quajrendaj 
causa quicquam facere; sed in quern 
carcerem reges et Imperatores lios- 
tium ducentem vidisset P. Africa- 
num, in eum fratrem ejus duci non 
passurum. Senatum eo die forte 
ccenantem in Capitolio consurrexisse, 
et petiisse, ut inter epulas Gracclio 
filiam desponderet. Quibus ita in 
publicum solennc sponsalibus rite 
factis, cum se domum recepisset, 
Scipionem iEmilicB uxori dixisse, fi- 
liam se minorein despoudisse ; cum 
muliebriter indignabunda, nihil de 
communi filia secum communicatum 
aut consultatum adjecisset, non si T. 
Graccho darct, cxpertcm consilii de- 



piicatio decerneretur, ob res gcstas 
in Syria, ut ex ipso Cicerone depre- 
lienditur ad Att. qui hoc inquit : 
' Neqiieo diiferre ad Idus Maias. Se- 
natus divinus fuit in supplicatione 
Gabinio deneganda.' Hunc auteni 
Gabinium cum Clodio contra Cice- 
ronem seusisse intelligimns, quem 
postea revocatus, depositis inimici- 
tiis, Cicero defendit. Fuerat autem 
majestatis postulatus a Lentulo Fia- 
niinis filio, quem postea de anibitu 
in petitione consulatus ream focit 
P. Sylla. Sed vetus erat Gabinii 
cum Cicerone ininiicitia ob damna- 
toriim supplicia : inter qvios Gabi- 
iiius quidam fuerat, hnjus Gabinii 
propinquus. Gabinius ille conjura- 
lionis CatilinaritE conscius traditus 
fuerat Crasso ctistodiendus : de quo 
postea cum ceteris supplicium sump- 
tum est. De hac autem inimicitia 
multis in locis apud Ciceronem no- 
bis videre licet, sed inprimis in O- 
rationc de gratiarum actione, quam 
ad poptilum habuit, sive ad Sena- 
tum, ubi ait Cicero : ' Tune ausus 
isto oculo, non dicam animo ; ilia 
fronte, non vita ; tanto supercilio, 
uonenim possum dicere tantis gestis, 
cum Gabinio conscciarc consiiia j)es- 
tis me<E ? ' De reconciliatione vero 



huisse matrein esse j laelum Scij)io- ac defeiisione nnilta videre possumus 



nem tam concordi judicio, et ipsi 
desponsam res|)ondisse. Scipio ex 
dnabus filiabus, inajorem natu P. 
Cornelio Nasica'.minorcm huic Grac- 
cho despondit. Oliver. 



in epistola, quam ad Lentulum scribit 
lib. I. ubi Lentulus ex Cicerone qua'- 
sisse videtur, quare Gabinium dcfen- 
derit et laudarit. Oliver. 

Jdemtiue P. V'alhiium] Cicero cum 



Delph, et Var. Clas, 



Vul. Max. 



4 C 



1138 



NOTiE VARIORUM IN 



Vatinio rediit in gratiam. In Liinc 
Vatinium anteailixerat Cicero, accu- 
satum ambitus a Paulo vel M. Lici- 
nio Crasso, cujiis lei adhuc extat 
oratio Ciceronis, de quo etiani in 
Epistolis ad Atticum deprelienditur, 
ct in ea, quam supra dixi, ad Len- 
tiiluni. Ad Atticum vero sic ait : 
' Quinetiam Panlus noster productus 
testis in Scxtium, confirmavit se no- 
men Vatinii delaturum, si M. Licinius 
cunctaretur.' Et luinc in Cicero- 
nem cum Clodio conspirasse, opinio 
est, cni deinde reconciliatiis patroci- 
iiium suum dedit. Oliver. 

Duobus publicisjudiciis] Aml)itus et 
repetundarum. Publica judicia dice- 
bantur, qua? ad remp. pertinerent : 
de quibus lata lex est, ut ambitus, re- 
petundarum, majestafis laesae. Idem. 

§ 5 Ciceronis, ^c] Contigere li*c 
A. U. Dcxcii. et Dcc. 

Incesfi crimine^ Quod introiissel ad 
matronas Bonae Deae sacra celebran- 
tes, quibus viris interesse non lice- 
bat. Captus enim amore Pompeiae 
uxoris Capsaris, qui forte eo anno 
Pontifex Maximus erat, sub habitu 
niuliebri domum Caesaris, ubi ea sa- 
cra fiebant, ingredi ausus est, et cog- 
nitus a ninlieribus, inde turpiter cx- 
sus et ejectus. Deinde etiani sorores 
trcs suas violaverat. Unde in Ora- 
tione pro domo ait : ' Qui non pluris 
faceret sorores quam bonam Deam.' 
Inveni taraen, qui dicerent, virginem 
Vestalem vitiasse. Oliver. 

A tribus Lenlulis'\ Scilicet a Public, 
et a Caio Lentulo. 

Ambitus'] Non omnes qui ambie- 
bant aliquod nuinus, ambitus postu- 
lari poterant. Itaqiie eleganter Varro 
dixit, ' qui populum candidatus cir- 
cumit, ambit: qui aliter facit, ex 
ambitu causam dicit.' Leges autem 
de ambitu plures fucrunt latae, quas 
diligenter enumeravit Sigonius : pos- 
trema Julia fuit, vel a Julio Caesare, 
vel ab Augusto lata, 

Vestcs adem intucns] Cum esset in 



conspectu aedis, et ita iremor esset 
contunieliae sibi illic objectae. 

§ G Caninius autem Gallus] Anto- 
nius multos in Achaia spoliaverat, 
nactus de exercitu Syllano equitum 
turmas; deinde Grasci, quos spolia- 
verat, traxerunt Antonium in jus ad 
M. liucullum praetorera, qui jus inter 
peregrinos dicebat. Egit pro Graecis 
Gallus, et turn adolescentulus. Q. 
Gallus significari videtur, quem am- 
bitus reum Cicero defendit. Hie 
enim cum esset Prajturae candidatus, 
dederat gladiatoriam sub titulo pa- 
tris, qui in aedilitate quam antea ges- 
serat, vernas non liabuerat. Haec 
Asconius. Verum Antonius repetun- 
darum reus a LucuUo damnatus est, 
vel, ut alii dicunt, a Caninio Gallo, 
qui ei postmodum reconciliatusfiliani 
ejus duxit uxorem. Oliv. 

M. Coloniumi Caninius accusatus 
est ambitus, apud M. Colonium, quod 
in praeturaj petitione candidatus gla- 
diatoriam pop. dedisset, ut favorem 
ejus amplecteretiir, et cum sub excu- 
satione funeris patris, diceret gladia- 
tores illos in funere patris dedisse, 
tamen ab iilo damnatus est, queni 
deinde acerrimum suarum rerum et 
dignitatis procuratorem liabuit. Oli- 
ver. 

§ 7 Calii vero] Est ille, ni fallor, 
cujus epistolae extant ad Ciceronem 
elegantissimas et doctissima;. Ora- 
tor fuit in paucis : Plin. lib. vii. cap. 
50. M. CcEcilium Rufum vocat, culpa 
non sua, sed librariorum. saepe Cae- 
ciiius pro Coelius et contra in bonis 
auctoribus male scriptum. In Servio 
etiam aliquoties Gellius pro Coelius 
legisse me scio. Colerus, Contigit 
A. U. Dccii. 

Vita inquinata] Id est, quem parum 
pudice adolescentiam habuisse fama 
fuit, immo vero libidinose. Nam cum 
accusaretur aurum a Cirelia sump- 
sisse, forsitan corrupti, venenum Lu- 
ceio domino miserunt. Accusatores 
Ccelio ad suspicionem iirmandam li- 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 3. 



1139 



bidines objecerunt, aniores, adulteria 
inusitata, convivia, commessationes, 
cantus, symplionias, naviijia. Itleiii 
familiam Hipsei, et hiijiis Q. Pom- 
peii postulavit, sed tunc probata est 
ejus adolescentia, cum Q. Pompelum, 
quem publica quaestione prostrave- 
rat, defendit, cum oppiimeretur a 
Cornelia Giacchoriim matre. Oliver. 

Q. Pompeio] Qui videlicet restite- 
rat P. Sulpitio trib. pi. leges promul- 
ganti de exnlibus revocandis, de no- 
vis civibus libertiuisque distiibuen- 
dis, de Mario adversns Mithridatem 
creando duce ; et ideo vita ipsius 
Cctlii inquinata dignoscitur, si perti- 
naciter has perniciosas leges defen- 
dere volnerit. Oliverius. 

Publica quastione'] Nam accusavit 
eum, quod seditiosum tribunatum 
gessisset, et populum excitando ad- 
vcrsus Milonem, cujus amicissimus 
erat Ccelius. Vel publica quaestione, 
qua partes Marii defendit adversus 
Q. Pompeium et Syllam Consules. 
OUv. 

Prostrato] Quod in ea contentione 
Q. Pompeii filius occisus est, et ipsi 
consules vixevaderepotuerunt. Pro- 
strata} Superato a se publica quae- 
stione. 

UUimce necessitatis} Ut etiani ab 
inimico auxilium petere cogeretur. 

Cap. III. § 1 Quartum et vicesimum 
annum] Scipio, ut supra dictum, quar- 
tum et vicesimum nalus annum, in 
Hispania dux declaratus, cum pri* 
mum provinciam tenuit, Cartliagi- 
nem novam munitissimam urbem, et 
Pnnicis opibus refertani vi cepit, 
et roilitibus diripiendam concessit. 
Oliv. 

Scipio] Aulus Gellius super tanta 
hujus rei virtute nescio quid suspi- 
cionis Valerio Antiati vidctur afferrc, 
Sclpiouem istum, verone an falso in- 
certum est, fama tamen, cum essct 
adolescens, baud syncera fuisse, et 
propemodumconstitisse hosce versus 
a Cn. Naevio poota in eum scriptos 



esse : ' Etiam qui res magnas manu 
gessit gloriose, Cojus facta viva nunc 
vigent, qui apud gentes solus Piaj- 
stat, eum siius pater, cum pallio uno, 
ab arnica abduxit.' Oliver. 

Majonis Carlhaginis] Quae nimirum 
in Africa erat aemula imperii Ro- 
man!. 

Aiispicia] More solenni, quia nihil 
inauspicato fieri solebat. 

Victor] Non sine ratione dixit 
victor: nam victoria solet insolen- 
tiores minusque continentes reddere 
viros. 

Celtiberos] Populi sunt Hispania?, 
a Celte et Ibero dicti. Celtae autem, 
ut Livius testatur lib. v. tertia pars 
GallicP, qui venientcs ad Iberum fln- 
vium Hispaniarum, ibique considen- 
tes, retenta primi nominis parte, et 
assnmpta parte fluminis, juxta quod 
consederant, Celtiberi dicti sunt. 
Quod Lucanus libro iv. tetigit, cum 
ait : ' Profugique a gente vetusta 
Galloruni Celtae miscentes nomen 
Iberis.' Oliv. 

Indibili dtsponsam] Lucceius dice- 
batur. ludibilis enim alter regulus 
fuit, dc quo Livius libro xxvii. et 
XXVIII. Corradus. 

§ 2 Verum ut hujus viri abstinentia;] 
De Continentia loquitur M. Catonis 
Uticensis, qui Cato minor dictus est, 
et Ciceronis sententia Stoicus per- 
fectus. Nam major censor et orator 
fuit, unde Censorinus dictus est. Hoc 
exemplum in capitulo de Moderatione 
tractavimus, ubi Ptolemapi provin- 
ciam Catoni demandatam fuisse dixi- 
inus, ut inde Cypriacam pecuniam, 
quam Ptolemaeus graudem conges- 
scrat, Romam deportaret, ne tantis 
opibus rex incitatus, pop. Rom. hel- 
ium rcnovaret. Oliverius. Contigit 

A. U. DCXCV. 

Epiros] Est liaec regio in Europa, 
et aliquando Molossia dicta fuit, ut 
Jusfinus aflirniarc videtur, quanquam 
Sorvius super yEueid. iii. non totam 
Epiruni, sed partem, quam Helenus 



lUO 



NOT.E VARIORUM IN 



tenuit, Molossiam dictam voluit ; qiiie 
deinde Cliaonia dicta, a fratrc Cha- 
one, qiiem per ignoiantiam occidisse 
veuenata sagitta perhibetiir, dicente 
Virgilio: ' Morte Neoptolemi regno- 
rum rcdditacessit Pars Heleno, qui 
Chaonios cognomine campos, Cliao- 
niamque omnem Trojano a Chaone 
dixit.' Oliver. 

Acliaia'] Regio est Graecia?, quae, 
teste Herodoto, primo Peloponnesus, 
deinde Danaa, postea Acliaia dicta 
fuit. Unde Graeci Achaeiatqne Achi- 
vi dicti sunt, cujus niaxime clarum 
oppidum Corinthus fuit : nunc vulgo 
dicitur Morea. Oliver. 

Cyctades] Insulae sunt in mari lE- 
geo, sic dictae, ut vult Solinus, quod 
licet spaciis longioribus a Delo pro- 
jectae, in orbeni tanien circa Deliim 
sitae sint. Nam orbem Graeci kvkKov 
dicnnt. Servius auteni super ^n. 
III. contra sensit non a rotunditate 
dictas, sed a circuitu, quod videlicet 
longo ordine circuiri eas necesse sit. 
Inter has sunt breviores quadani, ut 
Mycone et Gyarus, et alias nonnullae 
ad quas relegabanturscelerati. Unde 
Juvenalis in prima Satyra : ' Aude 
aliqnid brevibus Gyaris, et careers 
dignum, Si vis esse aliquid.' Sic et 
Virgilius de his insulis mentionem 
facit in tertio : ' Celsa Mycone Cy- 
aroque revinxit.' Oliverius. 

Tot egregla; urhes] Veteres libri, 
tot GrcBcia;. At in Campensi, tot 
egregitB urbes. Quod non displicet, 
subjicit enini potestati Catonis non 
Grajciam, sed et maritimani partem 
Asite civitatibus opulentissimis incly- 
tani. Pighius. Tot egrcgice urhes\ Ita 
Pighius. In libro Dan. reperi, tot 
Gracia urbes. Quam scripturam op- 
ponere ausim emendatioui Pighiana?. 
Coler. 

^ 3 Drusum etiam Germanicuni] Dru- 
sus Germanicus contentus uxore sua 
Lie priino censum egerat, deinde 
Germania; cis et trans Rheuum posi- 
tas civitates o^ipugnavit, et tuniultus 



ob eum censum in Gallia exortos 
coniposuit. Postrcmo varias qnoque 
gentes trans Rhenum armis suis sube- 
git. Hie igitur Germanicus dictus 
est. Uxor ejus Antonia minor fuit 
M. Antonii triumviri, Octaviae sororis 
Augusti filia, qua viva contentus 
fuit, sed ipsa quoque viro reddidit 
vicem, qui cum ex fractura, equo 
super crus ejus colbpso, trigesimo 
die, postquam id acciderat, mortuus 
esset, Antonia, aetate Integra et forma 
insigni, cum Livia socru sua reliquum 
suae vitae tempus vidua peregit, quod 
sequent! memoratur exemplo. Oliver. 
Claudice familice'] Claudius Nero ex 
Livia uxore Tiberium genuit; mortuo 
deinde Claudio, Octavianns Liviam 
alvum gestantem duxit nxorem, ubi 
natus est Drusus ; et hos filios, scili- 
cet Tiberium et Dnisum, magna clia- 
ritate nutrivit. Drusus vero jam 
adultus adversus Germanos populo 
Romano rebellantes auspiciis Octa- 
viani missus, hostes celerius atque 
felicius, quara in adolescente credi 
possit, debellavit, omnemque provin- 
ciam jam deficientem Romano resti- 
tnit imperio : inde Germanicus, ut 
supra diximus, appellatus est ; qui de 
hostibus triumphaturus, prolapso su- 
per crus ejus quo vehebatur equo, 
trigesimo post casum die ex cruris 
fractura peiiit. Oliv. 

A7itonia quoque'} Uxor nobilissima 
Drusi, et filia M. Antonii triumviri, 
et Octaviae sororis Augusti, quam 
deinde Antonius, Cleopatrae reginae 
captus illecebris, repudiavit: nnde 
nata sunt inter Antonium et Angus- 
turn bella civilia. Oliv. 

Familice sua claritateni} Scilicet pa- 
ternae ; quia pater ejus Marcus An- 
tonius triumvir, alioqui clarus libidine 
et illecebris Cleopatrje, repudiata 
uxors optima, diffamatus est. Badiiis. 
Socrus] Scilicet Livia?. 
Tidibus experimetitis] Continentiae 
coujugalis,et vidualis. 
Summani] Id est, linem^ 



VALERH MAXIMI LIB. IV. CAP, 3. 



1141 



^ 4 Deinceps ex iis vocemus, quorum 
animus, ^c] Praepono veteremlectio- 
iieni, Deinceps et iis vaccmus. Lipsiiis. 
Contigit A.U. cclx. 

Cm, Marcius] Hie fuit ille, qui 
postea Coriolaniis dictiis est, eo quod 
opera et viitute sua captnni fuerit a 
Posthumio consnie oppidum Coriola- 
num. Nam cum Aulas Postluimins 
obsideret oppidum Coriolanum, et in 
eo oppugnando sajpius niilitum vires 
frustra tentasset, quod munitissimum 
esset, Cn, Marcius, deceptis custo- 
dibus, oppidum irruit, ignem in tecta 
conjecit, multasque oppidi .sdes in- 
cendit ; quibus corieptis commota 
civitas, cum ad inceiidinm onines 
concurrerent, Rom. faciliorem fece- 
runt expugnationem. Ejus igiturvir- 
tule capttim est oppidum, a quo etiam 
agnominationem accepit, quia post 
id factum Coriolanus dictus. OUv. 

Anci regis] Hie originem ducebat 
ab Anco Marcio, quarto Romanorum 
rege. Fuit igitur tarn genere quam 
virtute prepclarus. Anci Regis] Hoc 
etiani de jMarciis dixerat Caesar, in 
laudatione Julia? amitai suaR, in haec 
verba : ' Amita;meaj Julije maternum 
genus ab regibus ortuu), paternuni 
ctnn Diis immortalibus conjunctum 
est. Nam ab Anco Marcio sunt 
Marcii reges,' Ovid. Fast, vi, ' Mar- 
cia sacrifico deductum nomen ab 
Anco,' Coler. 

Grege] Gregem pro armento posuit. 
Nam gregem de minoribu-^, urmentum 
dicimus de majoribus auiuialibus, 
teste Servio, quamvis alii aliter sen- 
tiant. Oliver, 

Sustinere] Sursum a ttrra levatum 
tenere. 

Merueril'] Placet lib. Danielis, 
Elegerit. Eleecrat eniui Coriolanus 
liospitis salutem et equum, Coler. 

§5 MV. nutem Curius exactissima 
normii] Adeo Celebris est liujus Curii 
frngalitas, nt nuUi ferme oljscuraesse 
possit, quippequi Roniana^ temperan- 
tia> exactissima norma dicatur : qui 



cum Fabritio Pyrrhum regem Epiro- 
tarum, qui pro Tarentinis bellum Ro- 
mauis intulerat, exegit Italia, Sam- 
nites etiam, ditficillimam provinciam, 
saepius devicit : nam belhmi Samniti- 
cum centum ferme annos durasse 
constat. Cum igitur ei consuli vic- 
toria de Samnitibus obtigisset, ad 
eum legati de impetranda pace vene- 
runt, qui forte fortuna ilium juxta 
foenm sedentem, et testis rapis, ut 
tradit Plutarchus, vescentem invene- 
runt, Admirati tetricam bominis 
vitani, ad suos reversi, cum id, quod 
viderant, retulissent, Samnites im- 
peratorem Romanum vel avaritia vel 
inopia laborare existimantes decre- 
verunt ingens auri pondus niittere, 
sperantes Curium tanto munere cap- 
tum, graliosiores pacis conditiones 
sibi esse daturum ; quod prjeter spem, 
et eorum opinionem evenit. Nam 
cum in ejus conspectum aurum attu- 
lissent, multisque suasionibus ilium 
invitassent, ut acciperet, subridens 
ait, Nonne intellexistis hesterna 
ccena me prorsus non indigere pecu- 
nia? Ite igitur, et reninitiate civibus 
vestris, malle me habentibus aurum 
imperare, quam aurum habere. Oli- 
ver. 

Ligneo catillo] Vasculo escario. 
Ac ligneo catillo] Vulgo : catino. Cam- 
pensis liber, aliique tres, atque ligneo 
catillo coenantem. Eleganter ; rem 
cnim attenuat ipsa dictio diminnta. 
' Aquani bibere catillo,' Plinius 
dixit lib. XXX. c. G. Pighitts. 

Populo] Scilicet victor). 

Popularis assigmttionis inodum] Sop- 
tern jugerum, ut niodo dixit, Olim 
enim modus iste agri civibus assig- 
natus fuerat a C, Licinio trib. pleb. 
Varro de Re Rust, lit), i, cap. 2. 
' Ejusdem gentis C. Lioinius trib. 
pleb. cum esset post Reges exactos 
annis 3G5. primus popnlum ad leges 
accipiendas in septeni jugera forensia 
e comitio eduxit.' Coler. 

^6 Idemsensit, ^pc.] Contigit A.U. 



1142 



NOTyE VARIORUM IJ 



CCCCLXXX. 

Decern eeris, et guinque pondo argen- 
ti, totidemque servos sibi missos'} Gel- 
lius lib. I. c. 14. hujus bistoiije memi- 
nit ex Julio Hygino, sed non expressa 
sunima, giandem pecuniain dono 
oblatam scribit: venim quani tenuis 
liac summa Valeriana ! quae procul- 
dubio, numeiorum notis inteiversis, 
est depiavata : attanicn ex manu- 
sciiptis quod adferam melius non 
liabeo. Gemblacensis liber xv. pondo 
argenti piodit. Pighius. 

Tutidemque servos] Quinque servos. 

Samniiim] Regio Italiae in Cala- 
bria. 

Legatus] Lcgatus ad Pyrrbum a 
Seuatu populoque Rom. missus, ut 
ageret cum rege de permutatione seu 
redemptione captivorum. Oliv. Con- 
tigit A. U. ccccLxxiv. 

Quendam Atheniensein] Qui sine 
dubio fuit Epicurus. 

Nam qiue urbs'] Scilicet Tarentum. 
Possnmus intelligereliocdici de urbe 
Athenarum, quce fuit olim totius Graj- 
ciae imperio potita, et quum deinde 
in servitutem redacta foret, cam po- 
pulus Romanus in libertatem asseruitt 
OVw. 

Qua labore'] Id est, Roma. 

§ 7 Curii et Fabricii Q. JElium, <S(C.] 
Hie consul bello Macedonico fuit, qui 
quum provinciam illam propemodum 
Romano subegisset imperio, ^tolo- 
rum legati de victoria gratulaturi, 
(nam tunc ^toli Romauis societate 
conjimcti,) ad eum in castra vene- 
runt. Oliver. 

Tnberonem] Hie Tubero vir probus 
et reipublicaj amautissimus fuit, qui 
T. Gracchum, quocum summa ami- 
citia erat conjunctus, ubi reipnblicae 
suae perniciosuni civem esse cogno- 
vit, in seditione deseruit, atque il- 
lius consilia vehementer improbavit. 

Cugnomine Catum] Scribit lib. Da- 
niel, cvgnomine Gentilium. alius : Ca- 
tulum. Edit. Venet. CatuUum. Sed 
haec omnia a nugivendulis librariis. Is 



igitur Sextus HLWa?, Catus est; de quo 
versus Ennii factiis : ' Egregie corda- 
tus homo Catus j^ilius Sextus.' quern 
versum bis citat Cicero. Idem Epis- 
tola quadam ad Trebatium eundem 
Sextum JElium vocat, non nt ibi cor- 
ruperunl, JEmUium, Fuit hie yElius 
Jureconsultus, cujus Tripertita lau- 
dat Pomponius JC. D. de orig. jur. 
Meminit hujus Plinius quoque lib. 
XXXIII. cap. 11. Vixit alius Catus 
jtlius Augusti a'vo, quem non dubito 
ilium esse, quem 700. homines in 
Thraciani duxisse suo tempore Strabo 
refert lib. viii. Nee possum adhue 
cogitatione ulla indipisci,quid cansJB 
fuerit, quare eruditissimus Casaubo- 
uus hunc JElium peuitus ignorare se 
adfirmet, et pro eo substituat lAci- 
nium Crassum, nimis libera correctio- 
ne. Colerus, 

jEtolorum} jiitolia regio contigua 
Ararnaniae, Phocidique, et Locris. 
Hanc autem ab Acarnania Achelous 
fiuvius separat. Oiiv. 

§ 8 Perse rege} Plutarchus tamen 
dicit quosdam ex ea praeda sibi 
retinuisse libellos. Contigit A. U. 

ULXXXVII. 

Tribiiti] Pecuniee per singulas tri- 
bus in stipendum militare erogatje. 

§ 9 Atque huic animi, ^c] Justinu* 
libro xviii. dicit, quod missa a Sena- 
tu in vEgyptum legatione, cum in- 
gentia sibi a Ptolema?o rege munera 
sprevissent, interjectis diebus ad cce- 
nam invitatis aurcEe coronas missae 
.sunt, (|uas illi honoris gratia receptas 
postero die statuis regis imposuerunt. 
Oliv. 

Q. Fabius Gurges, Cn. Fabii Pic- 
tores, Q. Ogulnius subscripserunt} Mi- 
rifice corruperunt ha;c legatorum no- 
miua librarii, quae item variantur in 
Manuscriptis. In Jacobi Susii libro 
posteriores duo vocantur, Q. Nume- 
rius Pictor, Q. Ogolinus. In Pulmanni 
item eodem modo. In Cauchiano, 
Coloniensi, etWincheliano, Cn. Fabius 
Pictor, Q. Ugoli7ius^ In Campensi, 



VALERII MAXIMI LIU. IV. CAP. 3. 



1143 



Cn. Numerius Pictor, Q. Ugolinus. In 
Atrebateiisi denique et Geinblaceiisi, 
Numerius Pictor, Q. Ogolnius subscrip- 
serunt. Ex his omnibus restitiii pos- 
suut hoc modo noiniria ; Q. Fabius 
Gurges, C. N. Fabii Pictores, Q. Ugol- 
nius subscripserunt. Atqiie ita etiain 
antiqiiis Ronianoiuni fastoniin tabulis 
lespondebiint. C. eniin Fabius Pic- 
tor cum Q. Ogoliiio consul fuit, Nu- 
merius postea cum D. Junio. Memi- 
iiit bujns abstinentiae Annalium se- 
cundo Zonaras, sed legates non no- 
ininat. Vide Annales nostros. Pig. 
hius. 

Subscripserunt] More noniina sua 
subscribentium astipulati sunt, ct as- 
sensum priiebuerunt. 

§ 10 Calpurnium] Hic,ut in cap. de 
Disciplina Militari diximus, cum bel- 
le fugitivornm provinciam Sicilian! 
obtineret, quam sexaginta servorum 
milliaoccupaverant, re bene gesta ac 
liberataprovincia, niilitesonines, qui 
operam suam in eo bello reipubl. 
strenue navassent, militaribus donis 
imperatorio more donavit. Oliv. 

§ 11 Age si quis hoc strculo] Cato 
superior Celtiberos Hispaniae popu- 
los robur provinciae aliquot secundis 
proeliis fregit, et cum totam provin- 
ciam administraret, pellibus hu?dinis 
pro tapetis usus est, et trium servo- 
rum coniitatum habuit, cumque His- 
paniam ulteriorem peteret, viatico 
quingentorum assinm contcntus, vino 
ciboque, quo nauta?, uti non dubita- 
vit, sed quam facile toleravit, quia in 
tali continentia vitani exercuerat, 
nam, nt inquit Plutarchus, cum ado- 
lescens stipendia faceret, in castris 
quasi semper utebatur aqua ; sed cum 
fortasse, vel acstu, vel siti nimia labo- 
rasset, ad earn sedandam aceti fre- 
qnenti liaustu utebatur, vel si quando 
vires pristinasdesiderasset, vegetandi 
corporis causa leviusculi nonuiliil vi- 
ni delibare consueverat. Cum iter 
faceret, sua ipse arma nno subsc- 
quente ministro fercbat, qui secuni, 



quee vila; necessaria forent, conipor- 
taret : domi vero tanta frugalitate 
fuisse tradunt, ut hj'eme sola tunica, 
demptis raanicis, indutus esset ; ae- 
state vero pene nudus, labore cum 
servis certaret, quibuscum sedere so- 
litus, eodem pane, eodemque vino 
vescebatur. Hanc frugalitatem et 
continentiam ex M. Curii vitae com- 
niemoratione et fama quasi seniula* 
tione quadani indiiisse ferunt, cum 
juxta illius villani ipse haberet agel- 
lum. Frontinus : ' Marcum,' inquit, 
' Catoneni vino eodem, quo reniiges, 
contentum fuisse tradunt.' Seneca 
ad Lucilium Epistol. lxxxviii. 'Cato 
Censorinns quanto reip. utilior Sci- 
pione fuerit, nosti : alter enim cum 
hostibus nostris bellum, alter cum 
moribusgessit: canterio vehebatur et 
hippoperis impositis, ut secum ntilia 
portarel. Quantum erat sasculi de- 
cus, Iinperatoreni, triumphaleni, cen- 
soriuni, et quod supra omnia, hoc est, 
Catonem, uno caballo esse conten- 
tum, et nee toto quidem : partem 
enim sarcinas ab utroque latere de- 
pendentes occnpabant.' Oliver, Con- 
tigit A. U. DLVii. 

Stragulis] Stragula vestis versico- 
lor. 

Tribusque servis comitattis] Plutar- 
chus in vita ejus ' quinque servos' 
scribit. Corradus. 

Eodem vino] Innuit Catonem Majo- 
rem. Plinius libro xiv. 'Idem Cato 
cum in Hispaniam navigaret, unde 
cum triumpho rediit, Non aliud, in- 
quit, vinum bibi, quam remiges.' Spar- 
tianus de Hadriano : ' Cibis etiam 
castrensibus in propatulo libenter 
utens, hoc est, larido, caseo, et posca, 
cxemplo jEniiliani et Metelli, et auc- 
toris Trajani.' Colerus. 

Consuctudo] Cato ipse contra Ther- 
mum : ' Ego jam a principio in parci- 
nionia atque in duritia oninem adu- 
lescentiam meam abstinui, agro co- 
Icndo, saxis Sabinis, silicibus repasti- 
nandis atque cousercndis.' Colerus. 



1144 



no'im: variorum in 



§ 12 Multum, ^T.J Contig. A. U. 

DCCIV. 

Bellis civilibus] Scilicet inter Caesa- 
reni et Pompeiiim. 

Duodecim servos habuiti Plntaichiis 
in Apopli. et Atlienoeus lib. vi. quin- 
que scribunt. Corradus. 

§ 13 Exultat animus] Scipio yEnii- 
lianus legatus ad Aristonicum, ut con- 
jicitiir, qui sub captam a Scipione 
Numantiam, eo quod esset Attali 
regis nepos, Eumenis filius Asiam 
occupavit, tanquain avitnm regnum 
sibi jure hiBreditario debitum, cum 
testamento regis Attali populi Roma- 
ni provincia legata libera esse debe- 
ret. Hunc Froutinus ait, in itinere 
cum aniicis ambulantem, accepto 
pane, vesci solitum. Idem de Alex- 
andre rege Macedonise dicitur. Oli- 
ver. Contigit A. U. ucxxm. 

Manubias] Differt inter spolia et 
manubias, ut vult A. Gellius, quod 
'spolia' sunt corpora rerum, qnje 
capiuntur ex lioste, ' manubise ' veto 
pecunia ex venditione praedae recu- 
perata. 

§ 14 Conlinenli.it tero etiam in uni- 
verste] De origine Tarentini belli 
nulla est inter aiictores dissensio : 
nam omnes bellum susceptum esse 
dicunt ob direptam classem violatos- 
que iegatos ; de eventu vero dissen- 
tiunt inter se Justinus et Florus ; 
nam Romanos bis praelio victos Jus- 
tinus affirmat, et ob earn rem missa 
a Carthaginiensibus auxilia fuisse Ro- 
manis, quae senatns cum gratiarum 
actione recnsavit, Carlhaginiensibus- 
que remisit. Ueinde Fabricium Lus- 
cinum missum a Senatu legatum, qui 
cum Pyrrho rege pacem componeret ; 
ad quam confirmandam, cum Pyrrhus 
Cyneam legatum Rom. cum ingenti- 
bus donis raisisset, quibus Senatum 
corruniperet, ut quibus cupiebat con- 
ditionibus, pacem impelraret, nemi- 
nem invenit, cujus domus mnneribus 
pateret. Mira profecto tanta Sena- 
tus continentia. Lucius vero Florus 



non duobus pneliis, sed nno duntax- 
af, et non hostium virtute, sed nova- 
rum belluarum terrore dicit Romanos 
fuisse superatos. Quin etiam pugna, 
ut inquit, tarn atrox fuit, ut Ferenta- 
nae turmafi praefectnsinvectusinregem 
turbaverit, coegeritque projectis in- 
signibus praplio excedere. In Appu- 
lia deinde melius dimicatum, Curio 
Fabritioque consulibus : jam quippe 
terror belluarum exoleverat, et C. 
Minucins quartaa legionis hastatus, 
unius proboscide abscissa, mori posse 
belluas ostenderat. Rursus in Luca- 
nia eodem Marte praesente pugnatuni 
est. Nee vero solum armis, et in 
campis, sed consiliis quoque et domi, 
et intra urbem cum rege Pyrrho di- 
micatum est, quippe post primam 
victoriam rex callidus, intellecta vir- 
tute Roniana, statim desperavit ar- 
mis, seque ad dolos convertit : nam 
interemptos cremavit, captivos indul- 
genter habuit, et sine pretio restituit ; 
Iegatos deinde cum muneribus misit 
in urbem, ut, corrupto Senatu, in 
amicitiam reciperetur ; sed bello et 
pace, foris et domi omnem in partem 
Roniana virtus turn se probavit, nee 
alia magis quam Tarentina victoria 
ostendit populi Romani fortitudineni, 
Senatus sapientiam, ducuui magnani- 
mitatem, omnium denique continen- 
tiam. Eodem mode Plutarch, in vita 
Pyrrbi duas affert opiniones, et eo- 
rum qui Romanos bis victos, et eo- 
rumqui semel tantummodo superatos 
fuisse dicunt. Oliver. 

Apta Usui munera] Varro de Vita 
Populi Romani lib. ii. 'Qua absli- 
nentia viri mulieresque Rom. fuerint, 
quod a Rege munera eorum voluerit 
nemo accipere.' Intelligit Pyrrhum 
regem. Coler. 

Tarentinaque petulantice'\ Cato in 
Oratione, quam habuit pro ornamentis 
mulierum : ' Bello Macedonico, Pa- 
trum nostrorum memoria, per legatum 
Cyneam Pyrrhus non virorum modo, 
sed etiam mulierum animos donis 



VALERH MAXIMI LIB. IV. CAP. 3. 



1145 



tentavit; nondiirn lex Oppia ad coiiv- 
cendani liixnriani mnliebrem lata erat, 
tameii nulla accepit.' Tarentinaque 
pelulantia] Tarcntinormn, qui per pe- 
tnlantlani Romanorum in se arma ex- 
citarant. 

fn ilia quoque procella] Haec histo- 
ria Maiii et Cinna; supra in cap. de 
Prodigiis annotata est, et in aliis locis 
separatini quoque descripta, ubi de 
alterutro ipsorum dicendum fuit. 
Quod vero ad huuc locum pertinet, 
illud satis erit dixisse,quod dum Sylla 
bello Macedonico esset occnpatus, 
Marins et Cinna cum suis exercitibus 
ad urbeni properarunt, et primo Hos- 
tiani, deinde Janiculum, postrenio 
Urbem ipsani ceperunt, et in cives 
niiserabili caede grassati, insuper e- 
tiam potcstatem plebi fecerunt diri- 
piendi bona proscriptorum ; (nam 
multos tyrannice proscripserant :) ve- 
rum tanta fuit pop. Rom. modestia, 
ut nulla, quantiuniibet magna, spe 
lucri adduci potnerjt, ut quisquam 
se tam nefaria pra;da coinquinaret- 
Magna igitur fuit plebis Romanae con- 
tinentia. Oliv. 

Proscriptorumi Proscribere idem est, 
atqne publice fixo libcllo aliquid edi- 
cere et denunciare 1. ii. §.1. flF. de 
Instit. act. 1. 4. C. de distract, pign. 
Hinc proscribi bona dicuntur, cnm 
fixis publice libellis, venditio eorum 
bonorum in diem certam edicitur et 
significatur : bine proscripti, quorum 
nomiiia palam in foro scripta exta- 
bant, ut ad ncccm quarrerentur, prae- 
mio percussoii, et snpplicio occulta- 
tori proposito. Hinc a Cornelio Syl- 
la, Lex Cornelia, dicitur, quae pro- 
scriptum juvari vetabat, Verrin. 3. 
seu potius Valeria, ut in libello le- 
gum Komanarum docet Hotomannus. 
Hinc et Rubr. C. de Bon. Proscript. 
scu damnat. 

Ext, (^ I Ac ne ejusdem laudis com- 
■memorationetn] De boc viro infra di- 
cetnr lib. v. cap. iilt. ubi de illius 
animi fortitudine dicendum erit. La- 



cedeemonii et, Athenienses ninliis se 
invicem cladibus afRixere ; demum 
cum post navaie praslinm aequo Marte 
utiimque discessum esset, Lacedaj- 
monii ad ftlesseniorum bellum revo- 
cantnr ; sed ne interea otiosum tem- 
pus, quo vires repararent, Athenien- 
sibus relinquerent, paciscuntur cum 
Tliebanis,Boeotiorumimperium,quod 
tempore Persici belli Athenienses 
occupaverant, his restituerunt, ut illi 
Atlieniensium Leila susciperent. Tan- 
tus furor Spartanorum fuit, ut duo- 
bus bellis implicit!, suscipere tertium 
non recusarent, dummodo inimicis 
suis hostes acquirerent. Igitur Athe- 
nienses adversus tantam tempesta- 
tem belli duos duces deligunt. Peri- 
clem spectatas virtutis vinmi, et So- 
phoclem Tragcediarum scriptorem, 
qui diverse exercitu, et Spartano- 
rum agros vastaverunt, et multas 
Achaiae civitates Atheniensium im- 
perio subjecerunt. Fuit autem Pe- 
ricles princeps Atheniensis, Philoso- 
phus iuclytus, et Orator insignia, 
atque Anaxagorae discipulus, rexit- 
que rempublicam Atheniensium qua- 
draginta annis mira prudentia. OIU 
verius. 

PrcEtori non soluiri] "^Ci 'S,o(p6K\es, ait 
Graecus, rhv crdxppova ffrpaTriyhv ou ^6- 
vov Tas xeTpas, ciAAct koX r7]v o^^iv ex*"' 
Trap' eai/T^ Se?. Vertit Cicero Offic. 
lib. I. At enim Pratorem, Sophocles, 
dccet non solum manus, sed eiiam octdos 
nbstinentes Itnbere. Nam et oculis pu- 
dicitia delibatur: unde ah eodem 
Valerio aiieiii matrimonii subsessores 
appellantnr. Florus lib. ii. cap. 6. 
De Scipione : ' Ne in conspcctum 
quidem suimi passus adduci; ne quid 
de virginitatis intcgritate delibasse 
saltem oculis vidcretur.' Culerus. 

§ 2 Sophocles aulcm'] Hie Atheni- 
ensis fuit Poeta Tragicus, a?tate sua 
clarissimus, de quo pliires ex nostris 
magnifica scripserunt; quem Cicero 
divinum Poiitam lib. i. de Divinatione 
vocavit his verbis : * Adjungam Phi- 



114G 



NOTJi; VARIORUM IN 



losophis doctissimum hominem, Poe- 
tanique divinnni Sophoclem.' Oliver. 

Dii meliora] Sunt qui dicunt So- 
cratem fuisse, qui hoc dixit. 

§ 3 Xenocratem fuisse'] Xenocrates 
Cbalcedonius fuit Agatiienoris fiiius, 
et a primis fere annis Platonis auditor 
erat, teste Laertio, tardus ingenio, 
ut cum ilium Plato Aristoteli compa- 
raret, ut tradit Cicero in lib. de Ora- 
tore, alteram fracno, alterum calca- 
ribus indigeredlceret : alioqui severe 
semper ac serio liabitu et ore perdu- 
rabat : in Academia vixit ut pluri- 
mnm ; si quando ad urbem proficis- 
cebatur, turba omnis impudicorum 
ejus transitum observabat, ejus in- 
quietandi gratia. Oliver. 

Nobile Athenarum scortum] Famosa 
nieretrix : nam nobile notum dicimus. 
Nobile Athenarum scortum] 'H ipwr) e/c 
Qeffinoov, inquit Athenzeus lib. ii. 

In pervigilio] Id est, totius noctis 
vigilia. 

Aliquot ialentis'] Talentum duplex 
est, Atticum et Euboicum. Rursus 
Atticum duplex est, magnum scilicet 
et parvum. De magno dixit Liv. in 
XXXVI. ab urbe condita. Magnum 
talentum Atticum octuaginta libras 
habet, et paulo plus. Sed alibi nia- 
uifeste moustravit, talentum magnum 
octuaginta tres libras, et quatuor ha- 
bere uncias. Quod si volumus ad 
namnios referre Romanos, ut Prisci- 
anus ait, sex niillia nummorum Roma- 
nor. habet. Talentum vero parvimi 
libras habet sexaginta. Talentum 
Euboicum minus Attico fuit, sed non 
valde: nam, teste Festo, quatuor 
raillium nummum Romanorum fuit. 
Oliver. 

Academiam] Academia sine aspira- 
tione scribitur. Fuit autem locus 
nemorosus, ab Academo quodam he- 
roe sic cognominatus. 

Ea me non indigere] Cicero tamen 
lib. V. Tusculanarum Quaestionum 
dicit : < Xenocrates cum vidisset le- 
gates tristiores, xxx, minas accepit,' 
Sic. 



§ 4 Alexander] Fama fuit, referen- 
te Laertio, Alexandrum dixisse, se 
velle esse Diogenem, nisi esset Alex- 
ander. 

In crepidine] Id est, praerupti saxi 
altitudincjuxta viam, in qua mendici 
sederesolent. Unde Juvenalis: ' Nul- 
la crepido vacat,' &c. Sunt tamen 
qui in dolio versatili inventum dicant, 
jactitantem se earn habere mansio- 
nem, quas totos dies Solem haberet 
incumbentem. Badius. 

Aristippns] Erat Aristippus in Di- 
onysii tyranni aula. 

Si Dionysium adulare velles, Sfc] In 
Manuscriptis simul omnibus : Si Dio- 
nysium adulare velles. Et postea Non 
adulares Dionysium, antique dictum. 
Sic Lucretius lib. v. de canibus: 
' Longe alio pacto gannitu vocis adu- 
lant.' Item Accius Prometheo: ' Pin- 
nata cauda nostrum adulat sangui- 
nem.' Atque Columella lib. vii. cap. 
12. de canibus : ' Quod illi quoque 
furem adulant, ut in V. C. patroni 
optimi Marcelli Corvini Pont. Max.' 
Pigh. 

Non esses] Comederes, aut nian- 
ducares. 

Cap. IV. Pomponium Ri(fum] Quis 
hie Pomponius Rufus sit, qujero. 
Vix ille fuerit, de quo haec inscriptio 
in Regione Romie Trans-Tyberina : 

DEDICAVERVNT. IDIB. OCTOB. C. POM- 
PEIO. FEROCI. LICINIANO. COS. C. 

POMPONio. RVFO. Coler. 

Collectorum libro] Liber Dan. li- 
brorum. Hinc censeam omittendum 
rh libra. Alii collectanea \ocaat. Dicta 
Collectanea scripserat Caesar, teste 
Suetonio. Idem. 

Cornelia Gracchorum] Cornelia haec 
non minus ob virtutem filiorum, quam 
memoriain Africani patris a populo 
colebatur : cui cum statua decerne- 
retur, inscriptum est : corneliae 
GRACCHORVM MATRi, Multa de mu- 
liere hac scripta sunt in vita Graccho- 
rum. Cornelia] Tiberii Gracchi uxor, 
et superioris Africani filia, mater 



VALERII MAXIMI LII5. IV. CAP. 4. 



1147 



Tibciii ct Caii Gracclionuii. Oliver. 
§ 1 Regio imperio, ^x.] Contigit 

A. U. CCXLIV. 

Imagi7ium suarum] Titiili cniiii aiit 
in stenimate, ant in statuis, aut pic- 
turis addebantur. 

Fastoruni] Fasti, in qiiibns tnagis- 
tratiis et omnia gesta fiierant de- 
scripta, ab eo initiuin habneriint : 
tamen eoiisque pauper vixit, ut nior- 
tiio fiineris sumtas defuerit; nam il- 
ium plebs extulit sextantibus coilatis 
in capita. Oliceriua. 

Fastorum illud columen] Poplicolam 
Fastorum columen indigitat, quia 
primus Cos. fuit, aut supremo loco in 
Fastis potitiis. Piudentius contra 
Symmachum lib. i. ' Quanilibet il- 
Instres meritis et sanguine clari Prae- 
mia virtutum, titulis et honoribus 
auclis Ardua retulerint, Fastorumque 
arce potiti Annates proprio signarint 
nomine chartas, Atque inter veteres 
cera numerentnr et sere.' Colcrits. 

Ideoque,lfc.'\ Contigit A. U. CCL. 

Rogus] Id est, pyra exstructa ad 
comburendum cadaver. 

^ 2 Quanta; amplUudinis Agrippam 
Menenium] Picbs propter nexos ob 
aes alienuni in sacrum montem seces- 
serat ; nam magnis natalilms quidam 
nexus diu in ergastulis a Senatoribus 
habitus cum majoruin sacrum insig- 
nibuR in forum proripuerat ; cujus 
vestis erat stpialore obsita, foedior 
corporis habitus paliore ac macie pe- 
renni, ad hoc prolixa barba, et ca- 
pilli efferaverant speciem oris, nos- 
citabatur tamen in tanta deformi- 
tate, et ordineni so duxisse aiebat, 
aliaque militiiu decora vuigoj^clabat. 
Sciscitanlibus undu illc habitus, utide 
deforniitas esset, cum propter longam 
niiiitiam tcmporunKjue calamitatcm 
et tributa imperata a.'s grande confe- 
cisset, ductuni se a creditore non in 
servitium, sed in ergastulum et car- 
niticinam dicebat; deinde ostentare 
tergum fccdum rcccntibus vestigiis 
verberum. Inde orta scditione gra- 



vissima, plebs a patribus in sacrum 
montem sccessit, ad quam reconci- 
liandam missus est hie M. Meneuius 
Agrippa, vir facundus plebique gra- 
ins, quod inde oriundus esset : qui 
fabula /Fsopi duras hominum nientes 
flexisse et plebem patribus reconci- 
liasse dicitiir. Oliverius. Contigit 
A. U. cci.x. 

Sextantibusi Sextans est sexta pars 
assis, id est, librye. In capita sextan- 
tibus] Plinius libro xxxni. cap. 10. 
' Quod Agrippje Menenio sextantis 
£eris in funus contulit, honoris id ne- 
cessitatisque propter paupertatem 
Agrippse non largitionis esse dixe- 
rim.' Meminit Apuleius in Apolo- 
gia, et Seneca ad Albinam cap. 12. 
Coler. 

Sandasl Impollutas rapinis. 

§ 3 Patellam] Diminutivum a pa- 
tina. Est vas patens, in quo mola, 
id est, farina cum sale offerebatur. 
Badius. 

Patellam Dcorum} Liber Dan. ele- 
ganter transponit : Patellam corum. 
Uterque, inquit, eontm patellam et sali- 
num habuit. Plinius libro xxxiii. c. 
12. ' Fabricius, inquam, qui bellico- 
sos imperatores plus quam paterans 
et salinum ex argento habere veta- 
bat.' Colcrus, 

Corueo pediculo] Liber Danielis, 
pcduculo. Laveriiii liber pediclo. Glos- 
sariumvetus: PediclifapneSoyes. Glos- 
saj Graeco-Latiuii? : apneSwv, Pendi- 
culum. leg. Pedicidum. Et fortasse : 
apireSSva. Suidas: aprrfSScri, tu7s 'Icttois. 
Colertis. 

Religionis causa abalicnandnl Quia 
putavit contra religionem se factu- 
rum, si quiE ad usum Dcorum majo- 
res applicuissent, ipse sine sua im- 
pensa ea assecutus ad privatum usum 
eorum pretia distraxisset. Badius. 

ij 4 Illi etiam, Sfc] Scil. qui ee- 
quuntur. Ut Attilius, <jui ab agris 
accitus ad consulatum venit, ut 
Quinctius Cincinnatus. Dc quo Li- 
vius; ' Operaj pretiuni est audire, 



U48 



T^OTM VARIORUM IN 



qui omnia prae divitiis hiimana sper- 
nunt, necjue honori magno locum, ne- 
que virtuti putant esse, nisi effuse 
affluant opes. Spes unica imperii 
populi Romani L. Quinctius Ciiicin- 
natus trans Tyberim contra eum ip- 
sum locum, ubi nunc navalia sunt, 
quatuor jugerum colebat agrum, quae 
prata Quintia vocantur. Ibi a lega- 
tis, seu fossam fodiens palo innixus, 
se\i cum araret, operi eerie id quod 
constat rustico intentus, salute data 
invicetnque reddita, rogatus, ut quod 
bene verteret ipsi reique publicae, 
mandata Senatus audiret. Admira- 
tus rogitansque, satisne salva essent 
omnia, togam repetere,e tugurio pro- 
ferreque uxorem Raciliam jubet, qua 
sininl absterso pulvere ac sudore ve- 
latus proccssit, Dictatorem eum le- 
gati gratulantes consalutant, in ur- 
bem vocant, qui terror sit in exercitu, 
exponunt,' &c. Oliver. 

Quiab aratro'\ Plin. lib. xviii. cap. 
3. ' Manii quidem Curii post trium- 
phos immensumque terrarum adjec- 
tum iniperio nota concio est, perni- 
ciosum intelligi civem, cui septem 
jngera non essent satis. Ha^c au- 
teni mensura plebei post exactos re- 
ges assignata est. Quaenam ergo 
tanta; ubertatis causa erat? ipsorum 
tunc manibus Imperatorum coleban- 
tur agri.' 

Mstuosissimum'] ^stui Solis maxi- 
me subjectum. 

Pupinice'] Locus hand procul ab 
urbe ; unde tribus Pupinia dicta est. 
Erat autem locus inaxime sterilis, 
sicut infra ostendit. Oliver. Pupi- 
nJtp] Festus in Schedis : ' Pupinia 
tribus ab agri nomine dicta, qui Pu- 
pillus appellatur, circa Tusculum ur- 
bem.' Dicit tamen Valerius ubique 
Pupinia, non Pupinus. Colerus. 

Asserebant] Rectissime in libro Da- 
nielis, arcessebant ; nee Pighius mu- 
tare debuit. Arcessebantur enim 
prisci illi ex agris ad imperia, ad ma- 
gistratus. Plinius : ' Tales turn etiam 



viatores erant, quod ipsum nomen 
inditum est, subinde et ex agris Se- 
n.itum Ducesque arcessentibus.' Vi- 
denduni an legenduni sit apud Pli- 
nium : Quod ipsum nomen indicium 
est. Sic idem Valerius sequenti ex- 
emplo : ' Qui ad eum arcessendum 
asenatu missi erant.' Colerus. 

§ 5 Aliliu7H autem'] Atilius ille, qui 
Serranus dicttis a serendo, quod cum 
agrum suum coleret, evocatus ad rem- 
publicam, ob exiniiam virtutem me- 
ruit dictaturani. Plinius lib. xviu. 
cap. 3. ' Quaenam,' inquit, ' tantae 
ubertatis causa erat ? ipsorum tunc 
manibus Imperatorum colebantur 
agri, ut fas est credere gaudente 
terra, vomere laureato et triumphali 
aratore, sive illi eadem cura semina 
tractabant qua bella, eademque dili- 
gentia arva disponebant qua castra, 
sive honestis manibus omnia laetius 
proveniunt, quoniam et curiosius fi- 
unt, serentem invenerunt dati liono> 
res Serranum, unde cognomen.' Oli- 
ver. 

Eburneo scipione] Sceptrura sive 
gestamen consulare scipio eburneus, 
quod diu ignoravi. Fallor, an illud ab 
Hetruscis babent Romani ? Scribit 
enim Dionysius Halicarnassaeus libro 
III. misisse Hetruscos Tarquinio in- 
signia, quibus suos Reges ornare so- 
liti essent, coronam, sellam eburneam, 
sceptrumque, in summo habens aqui^ 
lam. Miror nihil de hac re apud 
Livium legi. Aquilae sceptro impo- 
sitze meminit Prudentius in Hynino 
Romani Martyris : ' Cum consulatum 
initis, ut vernae solent,(Pudet fateri) 
farre puUos pascitis, Aquila ex ebur- 
na sumit arrogantiam Gestator ejus, 
ac snperbit bellua Inflatus esse, cui 
figura est alitis.' In vet. memb. le- 
gitur : ' ut vermes solent.' Irao et 
Juvenalis Sat. x. * Da nunc et volu- 
crem, sceptro quae surgit eburno.' 
Colerus. 

Stivam] Manubrium illud incur- 
vum, quod manibus tenetur arando. 



VALERIl MAXIMI LIB. IV. CAP. 4, 



1149 



Ejusdem nominis et sanguinis] Hie 
Matcns, de quo diximiis in capitulo 
de Religione, ubi annotata est ejus 
lijstoria. 

Pupinia] Vide supra. 
Uxor et liberi] Scripsit etiam, ut 
Livius tradit, non habere iinde filias 
in matrimonium collocaret, qua in re 
non minus deprehendi potest, quanta 
fuerit in pauperlate deprehensus. 
Oliveritis. 

Rcdimi publice] Id est, publica im- 
pensa. 

§ 7 jEqiie magna, l^c.'] Hnjns viri 
vitani ethistoriani in cap. de Mode- 
ratione attigimus. Ad hujns leotionis 
expositioneiu iiiud non est practer- 
niittendnni, Cspsoncm hnjus Cincin- 
nati (iliiini adolcsccntem magni ani- 
mifuisse, etin quo praeclaruni virtutis 
specimen appareret, nisi invidia vulgi 
ei magnopere obstitisset, a quo dani- 
natus, patrem, qui ut solvendo eum 
liberaret, res suas onines ferrne dis- 
traxerat, ad earn inopiam redegit, ut 
relicta nrbe trans Tyberim ruraleni 
vitam agere conipulerit : nam magna 
erat inter nobiiitatem plebenique dis- 
sensio ob legem Agrariam, (piam 
laetus accipiebat populus. Hac lege 
sancitum erat, ut viritim dividerentur 
agri, qui bello parti fuerant, qua lege 
patres de possessione pellebantur. 
Nobiles huic rei siiminopere resis- 
tebant : ergo Ca;so cum juveiitute 
Romana, quoticscunque tribunus le- 
gem ferre volebat, occurrebat, et illi 
pariter obstabat: hoc autem t'aciebat, 
ut cum omnes impedimento forent, 
nuUi potissimum ascriberetur culpa ; 
sed cum tribunus plebis diligentius 
animadverteretCiiiSonisopus, concio- 
nem habuit ad populum de Caesonis 
superbia, in quern graviter invectus 
non prius destitit quam obtinuit, ut 
die dicta damnarctur a populo, pro 
quo liberaudo pater Cincinnatus dis- 
tractis rebus suis omnibus ad sum- 
mam inopiam rcdactus est. Olhcr. 
Contigit A. U. ccxcii. 

Lalifundia] Livius dicithacc Mifun- 



dia Quintia prata fnissc appeliata, 
ubi deinde navalia facta sunt. Dicit 
enim : 'Quintus trans Tyberim, ubi 
nunc navalia sunt, quatuor jngerum 
colebat agrum, quze prata Quintia 
vocant.' Plinius lib. xviii. ' Aranti 
quatuor sua JHgera in Vaticano, quee 
prata Quintia appellantur, Cincinnato 
viator attulit Dictaturam, et quidem, 
ut tradit Norbanus, nudo plenoque 
pulvcris, cui viator, Vela corpus, in- 
quit, ut proferam Senatus populique 
Koniani mandata.' Oliver. 

Ex hisqiie trial Hinc Plinius libro 
XVIII. ' Aranti quatuor sua jugera in 
Vaticano, quas prata Quintia appel- 
lantur.' Festus : ' Quintia prata trans 
T iberim a Quinlio Cincinnato, cnjns 
fuerant, dicta sunt.' Augustinum 
quoque adi de Civitate Dei lib. v. 
cap. 18. Colerus. 

Sed etiam, Sec] Contigit anno urbis 
ccxcv. 

§ 8 JElia, ^c] Contigit A. U. 

DXXXIV. 

Mariana monimenta] Ubi erat sacel- 
lum Mariauum, in quo monimenta 
ejus sepulchralia continebantur, sibi 
magnificentissimum illud Senatuscon- 
sultum de reditu Cicerouis in patriam 
factum fuit, referente optimo et cla- 
lissimo viro Lentulo Consule. Oliver. 

Inque Maximo et Flaminio spcctaciili 
locus] Ita lege ex veterum librorum 
consensu. Vulgo : Inque maximo circo 
et Flaminio. De utroque enim circo, 
qui duo tunc Roma; erant, loquitur. 
Pighins. Flaminio] Ubi Circenses 
edebantur. 

§ 9 Scrupulum] Voluit ex ponderis 
paucitate nihil argenti habuisse. Est 
autem scrupulus, qui Latine siliqua, 
minimum pondus. Alii dicunt scru- 
pulum conlineri tanlummodo quatuor 
siiiquis : siliquam vero quatuor hordei 
grana continere, et calculum et ter- 
tiam partem ejus, calculum quoqne 
gcminis lentis granis appendere. 
Variic igitur de his ponderibus sen- 
tentiiE : qui scrupulum dicunt sex 
siiiquis comprehcndi, volunt siliquam 



-.^*^. II A 



1150 



liOTJE VARIORUM IN 



minimuni pondiis esse, et post scru- 
puhim pouiint drachmam, quam ex 
decern et octo siliquis constaie vo- 
liint, hoc est, ex tribus scnipiilis, 
post drachmam argenteum nummnm, 
qui denarius apnd Romanes vocaba- 
tiir ; hie ex qnatuor scrupulis eiat 
confectiis : post hnnc seqnebalur un- 
cia, quae ex octo drachmis, sive sex 
denariis constabat ; post unciam li- 
bra Itaiica, quae ex undecim constabat 
nnciis, hoc est, denariis septuagiuta 
duobus, Oliver. 

Q. Mlio Tuberoiii] Hie autem Tu- 
bero gener fuit yEmilii ejus Pauli, qui 
Persam regem vicit, et captum in 
triuniphura duxit, ex eaque victoria 
hoc argentum liabuit, nam cum so- 
cero suo militavit in eo bello, ob ejus 
facta pliiala argentea donatiis est, et 
hoc primum fuit argentum in eorura 
domum translatum. Plinius vero in 
fine XXXIV. lib. Natural. Histor. dicit 
hunc iEliuni duo habuisse pocula ar- 
gentea. 'Quintum,' inquit, 'iEliuni 
Tuberoneni cum legali iEtoIoruni in 
consulatu prandentem in fictilibus 
adiissent, raissa ab his vasa argentea 
non accepisse, quin neque aliud ha- 
buisse argenti ad supremum vitw; 
diem, quam duo pocula, quaj L. 
Paulus socer ei ob virtutem, devicto 
Perseo rege, donasset.' Oliverius. 

Genero suo] Paulus ^milius duas 
filias habuit, quarum alteram huic, 
alteram Catoni Marci Catonis maxinii 
filio locavit. 

Quinque] Duo pondo fuisse ait Pli- 
nius, atque ilia ad supremum vitae 
diem retinuisse. Colerus. 

Princeps civitatis] Videlicet Paulns 
jEmilius. 

Dntem] Quam scilicet ad onera ma- 
trimonialia sustinenda ad maritum 
tnlerat, et soluto matrimonio juxta 
leges Romanas repetiit. Badius. 

Inforo] Judiciali. 

In curia] Senatorum. 

Virtuti debentur] Ut sunt magis- 
tratus et honores. 

§ 10 Itatjue, Sfc] Contigit A, U. 



DXXXIX. 

AdultcEJam (Etatis] Quje jam nubilis 
esset. 

Posset expediri] Expedite assignari. 

Ad virum decern inilliu] Omittitrec- 
te millia liber Dan. Sic ' Decies cen- 
tena ' apud Horatium et Juvenaleni, 
id est, 'decies centena millia.' Mar- 
tialis : ' Centena decies quee tibi de- 
dit dotis.' Quse summa, ut ad hoc 
addam, maximani dotem apud Roma- 
nos faciebat. lege doclissimum Tur- 
nebum lib. xviii. cap. 30. Colerus. 

Qui cum quinquaginta] Vulgo, quin- 
gentis. Magis placet numerus qui est 
in Winch, quia cum quinquaginta milli- 
bus. Alter enim nirais amplus esset 
pro ejus saeculi paupertate. Nam mo- 
dum dotis maximas millia decern tunc 
fuisse dicit. Pighius. 

Optimam gloriam] Apnleius Apo- 
log. Cn. Fabricius, Cn. Scipio, Man- 
lius Curius, quorum filiae ob pauper- 
tatem de publico dotibus donatae ad 
maritosierunt, portantes gloriam do- 
mesticam, pecuniam publicam. Coler. 

Quod acceptum referrent] Quod as- 
criberent paternaB haereditati. 

§ 11 Marcus autem Scaurus] De 
hoc viro in capitulo de Fortitudine 
dictum est, exiguum apatre censum 
adeo recepit, ut per eum ad Senato- 
riam dignitatem non suffragante vir- 
tute pervenire non potuisset. Con- 
stat autem ter Senatus principem 
raultis clarissimisque honoribus fnnc- 
turn esse. Oliver, 

Quos de vita sua] Hos libros ad Lu- 
cium Fufidium miserat, quos legen- 
dos censuit Cicero in Bruto. Tres 
fuisse idem scribit. Citant eosdem 
Plinius lib. xxxiii. cap. 1. et Asco- 
nius. Hoc etiam moneo, locum Ci- 
ceronis corrigendum esse et tollen- 
dam voculam ' acta.' Colerus. 

Parvi ponderis argentum] Sicut in 
^miliorum familia. 

Paucos servos] Sicut Fabricii, Pa- 
pirii, Scauri. 

Septem jugera] Ut Quinctii et Re- 
guli. 



VALERII MAXIMf LID. IV. CAP. 5. 



1151 



Arida terra} Ulpote in Pupinia. 

Indigenlia domestica] Ut Vakrii 
Piiblicolae, M. Mcnenii Agrippas. 

Publice impensti] Haec lectio a Pig- 
liio est. Milii niagis sincera est, quae 
in libro Daniclis et in dnabiis Piglii- 
anus : indigentia domeslicce impetisce 
funera. Coleins, 

Inopes datum filias] Ut Marci At- 
tilii Fabricii, Lnscini, Scipionis. 

Hisijue paria robora'] Horatius i. 
Od. 12. ' Fabritiumque, Hiinc et 
incompfis Curium capillis Utilem 
bello tulit, et Camlllum Saeva pau- 
pertas, et avitus apto Cum lare fun- 
dus.' CoUrus. 

Pristini temporis memoria] De vcte- 
rum Romanorum paupeitate mulla 
Plinius, ex Vanone, ni fallor, cujus 
et ilia De Vita Populi Romani lib. i. 
' Pecunia qufe erat parva ab ea 
panpeitas dicta, cujus paupertatis 
testimonium est,' &c. Idem eo- 
dem libro, fortasse non longe post : 
' Quid inter hos Joves intcrsit et eos 
qui ex marmore, ebore, auro nunc 
fiunt, potes aninio advcrtere, et ho- 
rnm temporum divitias et illorum 
paopertates.' Coltr. 

Veteris} Cum nondum magnificen- 
tia et luxuria Romana se proderet. 
Alioqui, ut Justus Lipsius notat, 
fait aliud vetus et novum, lllud 
in regione scxta Circi Flaminii a 
Numa constructum. Istud in regione 
octava fori Romani, a Tarquinio 
Prisco. 

Vesta; focos] Quis ignis colebatnr 
sempiternus. 

Cap. V. §1 A condila urhel Aprin- 
cipio nrbis ad hos consules quingen- 
tos et octo fluxissc annos ferunt. 

Promiscuns] Confusus sine digni- 
tatis discrimine, plebeiipatribus pcr- 
niixti spectabant. Primus autcin, 
qui in spectandis ludis i)lebcm a pa- 
tribus separavit, fnit Scipio Africa- 
nus, qui post id factum popularem 
auram penitus amisit, ut supra dix- 
imns. 

L. Flaminius] Hie frater fuit T. Q. 



Flaminii, qui devicto Pliilippo rcgc 
Macedonia?, omnes civitatcs Grzeciee 
libertate douavit. Sed quia hie Lu- 
cius in exercitn ad gratiam scorti 
jiisserat quendam seciiri percuti, 
Porcius Cato censor eum Senatn amo- 
verat, sicut supra lib. de Censoria 
nota diximas. Oliver. 

Quia a, Sfc] Contig. A.U. dclxix. 

§ 2 Confregit Rempublicatn TereU' 
tius] Dictum est in cap. de Neglecta 
religione, Terentium Varronem lanii 
cujusdam fuisse filium, qui adconsu- 
latum popular! aura perductus illo 
calamitoso Annibalis tempore, cum 
ipso Annibale apud Cannas infelicis- 
sime dimicavit, Paulo ^milio ejus 
collega dissuadente, atque etiam in- 
vito, qui niagis non probare, qnara 
non adjuvare ejus consilium poterat. 
Hie vero qui tantae cladis author 
extiterat, cum paucis admodum fugit, 
cui Senatus populusque Romanus 
obviam processit, et gratias cgit, 
quod de republica non dcsperasset, 
eidem dictaturam obtulit, quam, ve- 
recundia motus, recipere non susti- 
nuif. Frontinus lib. iv. do Constan- 
tia : ' Paulus,' inquit, ' aniisso ad Can- 
nas cxercitu, ofFerente equum Lcntulo 
quo fugeret, superesse cladi, quam- 
quam non per ipsuni contractae, no- 
luit : sed in eo saxo, cui vulneratus ac- 
clinavcrat, persedit, donee ab hostibus 
opprcssus confoderetur.' Varro colle- 
ga ejus vel niajore constantiapost ean- 
dem cladem vixit, gratia^que ei a 
Senatu et populo acta2 sunt, quia tiou 
desperasset de republica : non auteni 
vitae cupiditate, sed reipubl. amore 
se superfuisse reliquo ajtalis sua: 
tempore approbavit, et barbam ca- 
pilliiniquc submi.^it, ct postea nun- 
quam recubans cibum cepit, Iionori- 
busquc, cimi ei deferrentur a pop. 
rcnuntiavit, diccns, fclicioribus ma- 
gistratibus reipublicie opus esse. Oli- 
ver. 

Titulo imaginis] Imaginibus enim 
res gestae adnotabantur. 

§ 3 Magna cum invidia] Hoc cxcni- 



1152 



NOTiE VARIORUM IN 



plum supra inemoratuni est lib. in. 
cap. 5. nam Cicereius cum preetoriis 
comitiis competitor esset Cn. Scipi- 
onis filii superioris Afiicani, omnibus 
suffragiis illi praeponebatur. Hie 
ergo verecundia motus, se tanti viri 
filio praepositum, excompetitore suf- 
fragalorem se fecit. Oliver. 

Pratoriis comitiis] Convocationibus 
populi ad creandum praetorem. 

Scriham Cicereiwn] Scriba fuerat 
patris Africani, ut supra Valerius 
lib. in. cap. 6. Coler. 

Campum] Martium, ubi comitia lia- 
bebantur. 

Impotcns'] Insolens. 
Templo .descendit] Ex loco Marti 
consccrato, id est, campo Martio, 
quod templum erat ; nusquam enim 
cum populo agi licebat nisi in loco 
sacro, et omnis locus sacer templum 
dicitur. Oliver, 

Candida toga] Quia scilicet compe- 
litores semper amiciebantur. 

Cicereio tamen magis gratulati sunt] 
Alii legunt, tamen Cicereio 7iiugistratus 
lati sunt. 

^ A Ac ne protinus] Hoc quoque 
exemplum Cicero in libro de Orat. 
narrat : ' Cum mos esset candidato- 
rum, anibire populum, hoc est, unum- 
quemque eorum, qui sutfragia da- 
bant, manibus prehensare, atque 
orare, ut suum sibi suffragium prae- 
starent, quod profecto ineptum et;in- 
dignum videbatur, et erat, ut viri 
patricii cogerentur se subjicere ple- 
beiis.' Oliver. 

Q.SccEvola] Hie Scaevola filius P. 
Scaevolae Jurisperiti, et ab hoc dici- 
tur Cicero quam habebat juris civiiis 
scientiam, quantacunque foret, acce- 
pisse. Idem. 

§ 5 Pharsalica acie] In campis Phi- 
lippicis, juxta Pharsaliam urbem 
Thessaliae. 

Larissam] Thessaliae civitatem se 
contulit, quo Corneliam uxorem suam 
tantisper miserat, dum videretur exi- 
tus belli. Lucauus : ' Sed quid opus 
victo populis aut urbibus, inquit, 



Victorique prastare fidem.' Oliver. 

Larissam inlraret] Dion lib. XLii, 
non intrasset, et Plutarchus in vita 
hoc Mitylene dixisse rtfert. Corrad. 

§ 9 Quo divinus spiritus mortali liis- 
cernebatuf a corpore] Vulgo, secerne- 
batur. Lib. vett. onines, discernebatur, 
Iiabent. Et recte. Nam proprie dis- 
cernere significat separare etdividere. 
Unde discerniculum, acus quacapilli 
mulierum ante frontemdiscernuntur, 
Varrone ac Nonio Marcello auctori- 
bus. Pigh. 

Ut ivferiori parte] Suetonius : * Cae- 
sar,' inquit, ' ubi animadvertit se un- 
dique strictim pugionibus peti, toga 
caput obvolvit, siniul sinistra manu 
sinum ad ima crura deduxit, quo lio- 
nestius caderet, etiam inferiore cor- 
poris parte velata.' Oliver. 

Ext. § 1 Civitas] Ante quam cives 
Romani fierent Hetrusci ; nam con- 
stat Hetruiiae datam aliquando fuihse 
civitatem. 

§ 2 Athenis] Vide Ciceronem in 
Catone Majore. 

Cap. VI. Quia excellentissima] Vere, 
inquam, ardua, quia qui in aliis 
magna et solemnia recognoscit, eru- 
bescit, si ipse mediocria non praestcf. 
§ 1 Tiberius Gracchus] Plinins lib. 
VII. ' Gracchoruni,' inquit, ' pater 
anguibus comprehensis in domo, cum 
responderetur ipsum victurum alte- 
rius sexu interempto, immo vero, in- 
quit, meum necate: Cornelia enim 
juvenis est, et parere adhuc potest. 
Hoc erat uxori, patria?, et reipubli- 
cae consulere ; idque mox consecu- 
tum est.' Oliver. 

Occidi] Non quod cum illo statim 
exstinctus sit, sed quod paulo post 
se moritiirum ex augure didicerat. 

Corneliam] Hanc, ut supra diximus 
in cap. de Reconciliatis, Gracchus 
post factam ad sacras mensas recon- 
ciliationem accepit uxorem. 

O te Thessalice rex Admeie] Adme- 
tus rex Thessaliae gravi morbo im- 
plicitus per legatos Apoliinem de 
salute cousuluit. Apollo respondit 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. G, 



1153 



ita eum vivere posse, si quempiam in- 
veniret, qui vellet pro eo fata subiie. 
Tentatis igitur omnibus propinquis, 
amicis, clieiitibiis, et ipsls deiiiqiie 
servis, sola uxor inventa est, quae 
pro eo iDori voluerit. Reprehendit 
antem, et quodammodo detestatur 
eum Valerius, quod fidelissimae uxori 
siiperstes esse voluerit. Fuit haec 
Alcestls nomine Peliae Tliessalise re- 
gis filia ex Anaxibia, foemina quidera 
formosissima, ex qua natiis est Eu- 
melus Admeti filius, qui, ad Trojam 
cum aliis Graecorumducibus veniens, 
undecim praefuit navibus. Haec us- 
que adeo virum amavit, ut vohmta- 
riam pro illo mortem suscipere non 
recusaverit. De quo Seneca in Me- 
dea : * Conjugis fatum redimens Phe- 
riti Uxor impendit aniniam marito.' 
Ovidius de Ponto lib. iii. de uxore 
sua dixit : ' Si niea mors redimenda 
foret, quod al)ominor esse, Admeti 
ionjunx, quam sequereris, erat.' 
Hanc Plato dicit in Symposio prop- 
ter hoc factum meruisse a Diis im- 
niortalibus, ut ab inferis revocaretur 
ad superos. Oliver. 

Foeinineo animo impar'] Uxoris tua?, 
quae pro te mori voluit, cum tu pro 
parentum salute, quos pro te mori 
sollicitaveras, nee pro tua neces-si- 
tate, quia semel moriendum erat, 
mori velies. Bad. 

§ 2 Colligalusque] Habens vulnus, 
quod sibi in pectore fecerat, ab illis 
ligatum. 

Fasciis'] Panniculis, linteis, quibus 
vulnus ligatum erat. 

§ 3 Ejusdem ut notninis} Hoc con- 
tigit confecto jam bello Macedonico, 
in quo Kom. Asiae popnlorum armis 
et opera fuerant usi: debellata ergo 
provincia, et peractis rebus omnibus 
cum ad socios remitterentur, class! ei 
et legationi praefecerunt C. Plautiiun 
Senatorium viriirn, et in republica 
non obscurum. Oliver. 

Rogum] Uogum acccperimus non 
Delpk.etVur.Clns. Val. 



pro incensa pyra, sed parata in- 
cendi. 

U7igendi'] Apud majores et cada- 
vera pretiosis quibusdam unguentis 
deliniebantur, et in rogis multa simul 
aromata cum cadaveribus cremaban- 
tur. Unde legitnr de Sylla tantam 
multitudinem aromatiim in ejus rogo 
consumptam, ut imago ejus his un- 
guentis effigiem quandam contrax- 
erit, Virgilius ZEn. vr. de Miseno; 
' Corpusque lavant frigentis et un- 
gunt.' Oliver. 

Quorum ibi factum sepulchrum, Ta- 
renti etiumnutn conspi4:itur'\ Vox Ta- 
renti, a glossula est : dele. Nam de 
urbe ea ante statini sermo, et nunc 
addit, ibi. Lips. 

§4 jEdilitiis comitiis] Quibus crea- 
bantur aediles. 

Pompeii Magni] Plutarchus in Vita 
Pompeii sic tradit : ' Comitiis aedili- 
tiis cum manus quidani conseruissent, 
et circa Pompeiuni niulti cecidissent, 
cruore caesoriim perfusus, vestes mu- 
tavit, et cum multus servorum tu- 
multus ad aedes ejus fieret, inter fe- 
rendum vestes puella praegnans visa 
cruenta toga concidit, nee multo post 
abortivum enixa, periit.' Oliver. 

E cumpo\ Martio, ubi comitia ba- 
bebantiir. 

Orbis detrimenlo} Quia post htijus 
mortem secuta bella civilia inter Cae- 
sarem et Pompeiuni; qua; totum 
terrarum orbem gravi clade concus- 
serimt. 

Commanix sanguinis vinculo'\ Scili- 
cet affinitnte : quia, si vixisset Julia, 
potuit Pompeiuni cum socero patre 
suo in perpctua concordia tenere. 

§ 5 Portia] Hsec, ut in capitulo de 
Fortitudine diximus, cognito viri 
consilio, quod de interficiendo Cae- 
sare cum Cassio ceperat, priusquam 
tantum facinus aggrederetur Brutus, 
experiri voluit, nunquid posset for- 
titer mori, si res marito infeliciter 
cessissct, et acccpta novacnla, si- 
Mux. 4 r> 



1154 



NOTiE VARIORUM IN 



mnlans ungues velle praecidere, ma- 
nnm sibi non leviter sauciavit. Oli- 
vii\ 

Apud PldUppos] Sc. campos, vide- 
licet in Thessalia victum ab Antonio 
et Augusto. 

Virum tuum Brutum cognosceres'] 
M. Brutus, ut quidam volunt Servi- 
liae Catonis sororis filius, Porciam 
Catonis, defnncto priore marito, 
duxit uxorem. 

Ext. § 1 Sunt et aUenigeni] Trans- 
it ad externa, quorum primum id 
Artemisiae reginae filiae Ligdami Ha- 
licarnassei, et uxoris Mausoli regis 
Cariae, quae virum amasse fertur su- 
pra omnes amorum fabulas, ultraque 
affectionis iiumanae fideni. Mauso- 
lus autem fuit, ut Cicero refert, rex 
terras Cariae, ut quidam Historia- 
rum Grascarum Scriptores, provinciae 
Graeciae pr2efectus, quern Graeci a-a- 
rpdirriv vocant. Is Mausolus ubi fato 
perfunctns est, inter lamenta et ma- 
nus uxoris fimere magnifico sepuhus 
est. Artemisia, luctu et desiderio 
mariti flagraus, ossa ciueremque ejus 
mixta odoribus contusa, in pnlveris 
specie aquae imbibit, editque. Multa 
aliaviolenti amoris indicia fecisse di- 
citur. Molita quoque est ingenti im- 
petu opus conservandae mariti memo- 
riap,, sepulcrum illud meraoratissimum, 
dignatumque numerari inter septem 
omnium terrarum jniracula. Id mo. 
numeutum Artemisia cumDiis mani- 
bus sacris Mausoli dicaret, Agona, 
id est, certamen, laudibus ejus dicun- 
dis fecit, posuitque praemia pecuniae 
aliarumque reruni bonarum amplis- 
sima. Ad eas laudes decantandas ve- 
nisse dicuntur Theopompus, Theo- 
dotes, et Naucrates,et, ut quidam vo- 
lunt, Isocrates. Hujus autem certa- 
minis victorem Tlieopompum fuisse 
tradunt. Fuit Isocratis discipuliis. 
Cicero Tusc. lib. iii. ' Et Artemisia,' 
inquit, ' ilia Mausoli Cariae regis 
uxor, quae nobile illud Halicarnassi 
fecit sepnlclnum, quoad vixit semper 



vixit in luctu, eodemque ctiam con- 
fecta contabuit.' Huic erat illius opi- 
nio quotidie recens, quae turn deni- 
que appellabatiir recens, cum vetus- 
tate exaruit. Oliv. 

Artemisia] Hecatomnus Cariae rex 
tres habuit filios, Mausolum, Hidri- 
eum, et Pyxodarum, et filias duas, e 
quibus Artemisia grandior IMausolo 
ex fratribus grandiori nupsit ; se- 
cundo vero Hidrieo altera soror data 
est nomine Ada. INlausolus itaque 
regnavit ; quo mortuo uxor imperium 
habuit, quae illi sepulchrum construx- 
it. Artemisia tabe consumpta prop- 
ter luctum, quem ex viro sno susce- 
perat. Haec Strabo, qui non conve* 
nit cum Herodoto de Artemisia, nam 
Herodotus libro Hist. vii. dicit Ar- 
temisiani Ligdami Halicarnassei, non 
Hecatomni Cariae regis filiam fuisse. 
Idem. 

Ad septem miracula provecti'] Pli- 
nius Nat. Hist. lib. xxxvi. hoc inter 
septem mundi miracula connumerari 
dicit; sepulcrumque factum fuisse a 
quatuor praestantissimis artificibus, 
Scopa, Bryaxi, Timotheo, et Leo- 
chare : patere ab Austro et Septen- 
trione sexagenos ternos pedes, bre- 
vius a frontibus, toto circuitu pedes 
quadringentos undecim, attolli in al- 
titudinem xxxv. cubitis,cingi colum. 
nis XXXVI. ab oriente celasse Sco- 
pam, a Septentrione Bryaxin, a Me- 
ridie Timotheum, ab occasu Leocha- 
rem, et subjungit Artemisiam regi- 
nam tanti operis auctorem opere non- 
dum absoluto periisse. Sculptores 
tamen inde non recessisse, nisi per- 
fect© opere ; quod suae gloriae, et ip- 
sorum arti perpetuum niouumentuni 
fore viderent. Cujus rei multi me- 
minere Scriptores atque Poetae. Oli- 
veritis. 

Bibisse tradunt'] Tradidit Theopom- 
pus, ex quo fortasse sumsit Agellius 
et alii. Suidas ex eodem scribit 
(pOiffei demum mortuara. Idem affir- 
mat Strabo lib. xiv. Coler, 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 7. 



1155 



Mithridatem'] Mithridafes Ponti et 
BithynisB rex inclytus fuit, de quo 
Plinius Nat. Hist. lib. xxv. sic tra- 
dit : ' Mithridates niaximus sua jc- 
tate regum, qiiem debellavit Pom- 
peius, omnium ante se genitorum di- 
Jigentissiraus vitae fuisse argiimentis 
praeterquara fama intelligitur. Uni 
ei excogitatura quotidie venenum bi- 
bere praesumptis remediis, ut con- 
suetudine ipsa innoxium fieret.' De 
cujus memoria panlo infra sic in- 
quit; ' Istum solum mortalinm [Mi- 
thridatem] viginti duabus Unguis lo- 
cutum certum est, nee de subjectis 
gentibus ullum lioniinem per inter- 
pretem appcllatum ab eo annis 56. 
quibus regnavit.' Quod et Gell. et 
Solin. affirmavit, qui, quod majus est, 
unumquemque suo nomine ex tot mil- 
libus appellare solitum fuisse dicunt, 
perinde lingua et oratione imiuscu- 
jusque non minus scite quam si gen- 
tilis ejus fuisset locutuni fuisse. De 
cujus morte varia tradunt auctores : 
nam alii dicunt victum a Ponipeio, 
quum sibi mortem inferre decrevis- 
set, violentissima venena sumpsisse, 
denique se gladio transfixisse. Autor 
de Viris illustribus dicit ilium vene- 
num assumpsisse, quo tarde agente, 
percussorem Galium atrocivultu ter- 
ritum revocasse, et in caedem suam 
manura trepidantis adjuvisse. Alii 
vero acutissimo veneno extinctum 
fuisse asserunt, quorum opinionem 
Lucanus secntus est lib. i. quum dix- 
it : ' Post Cilicasque vagos, et lapsi 
Pontica regis Praelia barbarico vix 
consummata veneno.' Oliver. 

Conjugem swu»n] Sunt qui dicant, 
non Mithridatis uxorem fuisse, sed 
concubinam ; cujus sententiae Plutar- 
chus in vita Pompeii. 

Effusis charitatis habenis] Late ex- 
tensis. Sicut equus effusis liabenis 
late excurrit. 

§ 2 Totiusl Nam Lacedaemonii ali- 
quando Graecorum principes fuerunt 
subactis Atheniensibus. 



UxoricB fidei specimeiil Cleombroti 
uxorem intelligere videtur, de qua 
Plutarchus in Agide. Corradus. 

§ 3 Minya] Herodotus libro iv. 
Sed Plutarchus de Claris Mul. Tyr- 
rhenas vocat. Corradus. MinycE, quo- 
rum origo'\ Minyae populi Thessaliae 
nna cum Jasone et cieteris Argonau- 
tis ad insulam Colchosnavigarunt ad 
aureum vellus rapiendum. Unde 
Ovid. Met. xi. ' Jamque fretum 
Minyas Pagaszea puppe secabant.' 
Oliver. 

Insula concepta] Ibi enim Argonau- 
tae benigne except! fuere ab Hypsi- 
pyle regina Lemni. 

Cap. VII. Desertafulura] Quaestio 
erat apud veteres, an amicitia ua- 
tura an ab imbecillitate humana orta 
esset, et pro natura quidem Ci- 
cero praeclare disputat in Laelio. 
Coler. 

InfractcB fortunai] Pro ' valde frac- 
tae fortunae.' Nam in auget hoc loco. 
Virgilius: ' Turnus ut infractos ad- 
verso Marte Latinos.' 

Ihimamt] Scilicet suff*ragatione. 

Sardanapali] Sardanapalus rex ulti- 
mus Assyriorum fuit, muliere cor- 
ruptior, ad quem videndum, quod ne- 
mini concedebatur, cum praefectus 
ejus Arbactus nomine, quem Medis 
praeposuerat, magna ambitione ut in- 
tromitteretur aegre obtinuisset, inve- 
nit eum inter scortorum gregeni pur- 
puram colo nentem, et n)uliebri ha- 
bitu cum moUitie corporis et oculo- 
rum lascivia omnes fceminas autece- 
denteni, et pensa inter virgines par- 
tientem. Quibus visis, indignatus tali 
foeminse tantos viros esse subjectos, 
tractantique lanam ferruni et arma 
habentes parere, progressus ad so- 
cios, quid viderit refert : negat se ei 
parere posse, qui se foeminam malit 
esse quara virum. Fit igitur couju- 
ratio, bellum Sardanapalo infcrtur ; 
quo ille audito, non, ut vir, regnuni 
defensurus, sed metu mortis, ut mu- 
lieres solent, primo latebras circum- 



1156 



NOTiE VARIORUM IN 



spicit, mox deinde ciira paucis, et in- 
compositis, in bellum progreditur. 
Victiis in regiam se recepit, ubi ex- 
tnicta incensaque pyra, et se, et divi- 
tias suas prEccipitavit in igneni, hoc 
solum iiritatiis virum. Sed antequam 
moreretur, jnssit (teste Cicerone lib. 
V. Tusciilanar.) verba haec biisto suo 
inscribi : ' Haec habui, quas edi, quae- 
que exsaturata libido Hausit : at ilia 
jacent multa et praeclara relicta.' 
Oliver. 

Orestes Pyladel Pylades et Orestes 
inter admodum pauca veroruni ami- 
corum paria connumerantur. Qui, 
ut a Pactivio introducuntur, cum in 
Tauricam regionem venissent depo- 
nendi furoris gratia, quo post czesam 
luatrem vexabatur Orestes, et a rege 
comprehensi essent, quod simula- 
chrum Palladis inde auferre voluis- 
sent, idque culpa Orestis foret, quod 
cum sorore Iphigenia convenerat de 
furto, capitisque damnatus esset, 
tanto se invicem amore tuebantur, 
nt cum rex vellet Orestem interfi- 
cere, nee uter eorum esset, sciret, 
Pylades se Orestem esse asseveraret, 
ut pro Oreste interficeretur, nee mi- 
nus Orestes se profitebatur Orestem, 
De his ergo nulla setas conticescet. 
Tullius in LjpHo : ' Cum ignorante 
Hter esset Orestes, Pylades se Ores- 
tem esse diceret, ut pro illo necare- 
tur ; Orestes autem, ita ut erat, Ores- 
tem se esse perseveraret,stantesplaH- 
debant in re ficta.' Oliver. 

Patre notior est] Qui ipsnm in ad- 
versis nou deseruit, sed furentem in 
Tauricam usque regionem prosecu- 
tus est. 

%\ /nimicuspairitE] Saepius dictum 
est, duos Gracchos, Tiberium et 
Caium, fratres, ob gravissimas sedi- 
tiones, qnas in populo suis legibus 
excitabant, hostes a Senatufuisse ju- 
dicatos, et utrumque a nobilitate cae- 
sum, alterum a Nasica, alterum ab 
Opimio. Quo tandem caeso, Biosius 
ad Aristonicum regem confugit. Pro- 



fligatis deinde rebus Aristonici, mor- 
tem sibi conscivit. Unde Cicero: 
' Itaque hac amentia quaestione nova 
perterritus in Asiam profugit, et ad 
hostes se contulit, ubi poenas rei- 
publica? graves justasque persolvit.* 
Oliv. 

C. Biosius'] Cicero vocat C. Bios- 
slum. Emendo absque ulla haesita- 
tione : C. Blossius Campanus, non, 
Cumanus, Pro me est Cicero in Kul- 
liana : ' Hunc Capuee Campano super- 
cilio ac regio spiritu cum videremus, 
Magios, Blossios mihi videbar illos 
videre ac Jubellios.' sane Blossii spi- 
ritus vel ex hoc exemplo non vulga- 
ris. Coler. 

Cumanum] A Cuniis, civitate Cam- 
panile, juxta Baias. Dicimus Cuma- 
nus, et Cumeus. Virgilius: 'Ultima 
Cumei venit jam carminis setas.' 

^ 2 Trigemina porta] Dicta, per 
quam tergemini fratres Horatii ex- 
ierunt contra Curiatios, de summa 
imperii certaturi, ut inter impera- 
tores convenerat. 

Ponte sublicio] Vide supra. 

Horatius Codes] Qui Porsenae re- 
gis exercitum tam diu solus sustinuit 
in ponte, donee a tergo fractus pons, 
preeclususque liostibus aditus fuit, 
nt in cap. de Fortitudine diximus. 
Oliver. 

Adjecta vuluntaria morte] Cum Co- 
des salvus enataverit. 

Materni avi] Scipionis snperioris, 
cujus Cornelia mater Gracchorum 
erat filia. 

Sinistris quidem auspiciis] Infaustis 
inceptis, quia malum sortita sunt 
tinem. 

Lucius autem Rheginus] C. Man- 
lius et Q. Servius Caepio, procon- 
sules adversus Gallos, Cimbros, Se- 
nones et Teutones missi, prcelio victi, 
et binis castris exuti sunt, militnm 80. 
niillia caesa : juxta acta (Jjepionis, 
cujus temeritate clades accepta fue- 
rat, damnati, et eorum bona publi- 
cata sunt. Hie autem Fabio succes- 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 7. 



1157 



serat, qui rebus in Hispania prospere 
gestis labem imposuerat, pace cum 
Viriatd fiigitivoium duce asqiiis con- 
ditionibns facta, qui deinde Viriatns 
a proditoribus hiijus Servilii Csppio- 
nis consilio interfectus est, ab exer- 
cltu suo mnltum deploratus, ac nobi- 
{jter sepultiis, vir duxque niagnns, 
et per tres et viginti annos, qiiibus 
cum Romanis bella tractavit, frequen- 
ter superior. Hunc igitur Caepionem 
in vincula cnnjectum L. Rheginus vi 
amoris impnlsus custodia liberavit, et 
fiigae illi comiteni dedit. Oliver. Con- 
Sigit A. U. DCLViii. 

Cimbris et Teutonis] Adversus Gal- 
Sos male pugnatum dixit Sallustius 
in fine belli Jugurthini : alii autem, 
ut Orosius et Eutropins volunt, Man- 
Jium et Caepionem a Cimbris, Teuto- 
iiis, Tigurinis, et Ambronibus victos 
fuisse scribunt. Cum itaqne constet 
fuisse Cimbros et Teutonas Germa- 
nos, Tignrinos vero et Ambronas 
Gallos, utrumque verum contra Gal- 
Jos et Germanos simul male pug- 
natum. Quin et Gallos cum Ger- 
nianis non semel confudit Antiqui- 
tas. 

Sacrosanctus'i Inviolatus, cum tri- 
bnnus plebis esset. 

^ 4 Licentia] Facultate fugiendi. 
Consilii crimine'] Dati Luciillo. 
Theseum] Filium JEgei regis Atlie- 
narum. 

Pirithoi] Amici sni, qui Proserpi- 
nam Cereris filiam, et Orci sen Plu- 
tonis, id est, regis Inferorum, (ntfa- 
bulas praedicant, at qui ad historiam 
referre volunt, contendunt regis Mo- 
lossorum,) conjugem deperibat. Unde 
cum eo Theseus ad earn rapiendam 
descendit ; sed ambo capti dicuntur, 
et Theseus tandem ab Hercule libe- 
ratus. Badius. 

Vulneribus innexa vulnera] Quia ap- 
plicata sunt vulnera posterius C2esi 
ad vulnera prius cscsi. 

^ 5 Lucius quoque, fifc] Hoc conti- 
git civili bello, quod a Cinna et Ma- 



rio, post eorum exilium, factum est, 
cum Placentiani urbem expngnas- 
sent. Oliver. 

Placenlitv] Civitas Galliae togatae 
ad Trebiani amnem, in Padnm influ- 
entem. 

Ita alterius fato magnanimitas, alte- 
rius pietas causam prcEbuif] Ita in Win- 
cheiiano. Vulgo : Alterius fato vere- 
cundia. Prius raulto melius. Voluit 
enim mori Caelius, ne in hostinm ve 
niret potestatem : magnanimitas igi- 
tur, quae victori victum snbsterni non 
passa est, mortis causam praebnit. 
Pigh. 

Pietas'] Ne amico interempto su- 
perviveret. 

§ G Mutina] Galliae Togatae oppi- 
diim, vulgo nunc Modona et Modena 
vocitata. Memoratur Polybio, Cice- 
roni, Livio, Paterculo, Straboni, Me- 
lae, Pliiiio, Ptolemaso, aliisque. Co- 
loniam fuisse Romanorum complnres 
testantur autores. Cicero Philipp. 
V. Mutinam firmissimam et splendi- 
dissimam Populi Romani Coloniam 
appellavit. 

Jusfa' ■poencB] Ob interfectum Cae- 
sarem. 

Furari conabatur'] A morte surri- 
pere. Justa pcence debitum spiritum 
tenebris furari conabatur] Quis spiri- 
tum furatur ? me arbitro, parum apte 
dictum ant srriptiim. In veteri, /m- 
nerari. Ex quo bella metaphora erui- 
mus, fcenerari, Incrari videlicet et 
producere ad tempus latibuloillo spi- 
ritum Brutus voiebat. Lipsius. 

Brutum] Decium ; nam Marcus 
postea in Pharsalia periit. 

(}7 Ab hoc horrido] In hoc ultimo 
domesticorum exemplo charitateni 
et amicltiam La-lii cum Scipione et 
Agrippip cum Augusto sancte fideli- 
terque cultam multis laudibus extol- 
lit. Dicit autem non esse dc amici- 
tia, quse in tristibus rebus cognita 
fuerit, ulterius dicendum, sed ad jn- 
cundiorem stilum revocandum, ut 
earn quoqnc amici tiam coramcmore- 



1158 



NOT-S; VARIORUM IN 



mus, quee in felicitatis domicilio col- 
locata jucimdos sensit amicorum ef- 
fecttis, qualis fuit Scipionis et Laelii, 
August! et Agiippae. Nam Laelius 
ita Scipionem coluisse et a Scipione 
cultus ipse fertur, ut inter veroruni 
amicorum paria connnmerari merito 
possint ; quod idem Angusto et 
Agrippae evenisse dicit Valer. quip- 
pe inter quos snmma fuerit omnium 
rerum, et voluntatum consensio : nam 
et Agrippa sororem Augusti in ma- 
trimonium duxit, et in administra< 
lione regni par illi fuisse propemo- 
dum creditur. Unde Virgilius : ' Re- 
mo cum fratre Quirinus Jura dabunt.' 
Nam, teste Servio, de Augusto et 
Agrippa ibi intelligitur. Et in bello 
quod contra Cleopatrara et M. Anto- 
iiium gestum est, Augustus dextrnm, 
Agrippa sinistrum cornu retinentes, 
paribus auspiciis victoriam pepere- 
Punt. Unde Virgilius : ' Parte alia 
ventis, et Dis Agrippa secundis.' 
Oliver. 

Sanctorum umbris'] Quales crede- 
bantur Augustus, et Scipio, Jovis sa- 
tu, ut vulgo credebatnr, ortus; dice 
potius coelesti, eo quod dicit umbris, 
nam Capitolinasedesestvivis pervia, 
et non umbris, sed statuis defuncto- 
rum. Badius. 

Decime Lali] C. Laelium vocant 
omnes. 

Secundis ominibus] Id est, prospe- 
ris. 

Ext. § 1 Damon et Pythias] De 
his quoque Lactantius lib. v. divina- 
rum institutionum, cap. 18. ' Quid 
ergo,' inquit, ' illi familiares Pytha- 
gorei laudantur a vobis ? quorum al- 
ter se tyranno vadeni mortis pro al- 
ter© dedit; alter ad praestitutum 
tempus quum jam sponsor ejus duce- 
retur, praesentiam sui fecit, eumque 
inter ventu suo liberavit. Quorum 
virtus in tanta gloria non haberetur, 
quod alter pro amico, alter etiam pro 
fide mori voluerat, si stulti putaren- 
tur. Denique ob banc ipsam virtu- 



tem tyrannus his gratias retnlit, 
utrumque servando, et hominis cru- 
delissimi natura mutata est : quine- 
tiam deprecatns esse dicitur, ut se 
tertium in amicitiam reciperent; non 
ntiqne tanquam stultos, sed tanquam 
sapientes, et bonos viros. Itaque 
non video, quare, quum pro amicitia 
et fide mori summa gloria compute- 
tur, non etiam pro innocentia perire 
homini sit gloriosum.' Oliver. 

Odium in amorem convertere] Ut 
idem Dionysius, qui quos morti de- 
stinaverat, paulo post orare coepit, ut 
se tertium in eorum amicitiam ad- 
mitterent. 

Pcenam benejicio jtensare] Ut Diony- 
sius, qui mortem remisit fidei Damo- 
nis, et Pythiee. 

§ 2 Recreata'] Refocillata. Nam 
humi prostrata jacebat, captivitatem 
suam miseramque fortunam deplo- 
rans : sed iibi cognovit tantum re- 
gem ad se visendam venisse, aliquan- 
tulum recreata est. Oliver. 

Humi prostratum'] Quod erat sup- 
plicum. 

Quod privatim quoque merito t'eneror] 
Haec quidem superior! exemplo sunt 
oonnectenda, veluti etiam denion- 
strant exemplaria pleraque nianu- 
scripta. Non enim se cum Pompeio 
suo velut exeraplum amicitiae adducit, 
quod quidem facere sine arrogantiae 
nota non posset. Verum amicitiae 
Alexandri Magni atque Ephestionis 
occasione similem clarissimi viri Sex. 
Pompeii erga se benevolentiam et 
humanitatem gratitudinis causa tes- 
tatiir. Pigh. 

Pompeium] De Sexto Pompeio Me- 
cjenate suo loquitur, cujus meminit 
lib. II. cap. 1. Pompeium meum'] Aii- 
simne adfirmare hunc ilium Pom- 
peium esse Macrum, bibliothecarium 
Augusti, de quo Suetonius ? Ad eum 
et ilia Ovidium scripsisse in Tristi- 
bus autumant eruditi : ' Ecquid ab 
impressae cognoscis imagine cerae, 
Haec tibi Nasonem scribere verba. 



VALERII RIAXIMI LIB. IV. CAP. 8. 



1159 



Macer ?' Sed hie vix etiatn snb Tibe- 
rio vigiierit. An igitiir potins filius 
ejus Ponipeius item Macer, de quo 
Tacitus lib. i. Hoc profecto luben- 
tius ciediderini ; quod quasi casum 
adversum aut potius interitum Pom- 
peii videatur liic dolenter feire nos- 
ter Valerius. Multos autem sub Ti- 
berio illustres viros non sponte sua, 
turn coactos interiisse cognoscere li- 
cet ex Tacito, inter quos et frater 
Pompeiae Praptorius. Coler. 

Ultro oblatd] Quia non rogatus, 
sed sponte beneficia conferebat, nee 
iinquam petition! locum relinquebat. 
Infulis] Insignibus niisericordise. 
Est translatio stimpta a sacerdotibus, 
qui ornantur infulis, quo venerabili- 
ores fiant. 

Cap. VIII. § 1 Captivos ab Annilmle 
interposita, ^c] Ut pro unoquoque 
drachmas quinquaginta supra ducen- 
tos rependeret ; hac spe fretus, ut 
Senatus populusque Romanus rem 
istam probarent, et de publico pecu- 
niam erogarent. Sed cum ducentos 
et quadraginta plures recepisset. Fa- 
bius(|ue reddidisset, Senatus pactam 
pccuniam exolvere recusavit, atque 
insuper Fabium accusavit, quod inu- 
tiliter et inconsulto Senatu homines, 
qui hoslium praedae ex ignavia facti 
essent, redimere voluisset. Oliver. 

Ad catculos] Ad siipputationem, 
qua; per calculos, id est, lapillos olim 
fiebat, ut nunc per projectiles num- 
inos. 

Pupinid] Loco illo arido. 
Alter enim, quod prcestat, potest] Fal- 
lor an argutior prisca lectio, quod po- 
test, pnestat? Lips. 

^ 2 Itaque, Ifc] Contigit A. U. 
DXXXVII. 

Busa] Livius dicit Paulam fuisse 
nominatam, sed gencre Busam, id 
est, Cartliaginiensem. Oliver. 

(j 6 Propter tumultum] Omnesenim 
eo teniporis Pacis artes frigebant, 
omnia miscebantur, de qua re ditfuse 
Sallustius : ' Quibus rebus pcrmota 



civitas atque immutata facies urbis 
erat : ex siimma laetitia atque lascivia, 
quEe diuturna quies pepererat, re- 
pente omnes tristitia invasit. Fes- 
tinare, trepidare : neque loco, neque 
iiomini cuiquam satis credere : neque 
bellum gerere, neque pacem habere, 
suo quisque metu pericula inetiri,' 
&c. Colerus. 

De sorte] De ea summa quam ipse 
praestiterat, in foenns dederat, hoc 
est, de capitali,ut vulgo dicunt. 

Non civilis sanguinis] Egregium fa- 
cinus, et perpetua memoria dignLssi- 
mum. Civilem autem sanguinem ap- 
pellat totam substantiam civium ob- 
aeratorum. Ita loquitur Cicero pro 
Quintio : ' Fateatur se non pecuniam, 
sed vitam et sanguinem petere.' 
Graeci in eadem re at/xa koL ^j/uxV 
usurpant. Timocks, vetus Poeta : 
T' apyvpidv eWiv alixa Kal ^vxh iS/jotois. 

"OtJTLS 5e /U7J £%*' TOVTO, 117)1' iKTTlffaTO, 

OvTos jUeTR ^(Sivraiv TedvriKws neptiraTe'i. 
Id est : Pecunin sanguis et vita est 
mortalibus. Eampse qui vel haud ha- 
bet, aut non possidet, Is mortuus viven- 
tes inter ambulat. Ex his facile qui- 
vis intelliget, cur et pecuniam cru- 
entam dixerit Valerius foeneratorum. 
Colerus. 

Pecuniatn cruentam] Ex mediis pro- 
pe visceribus hominuni extractam. 

§ 4 Queri, ^c] Coutig. A. U. 

DLXIII. 

Asiam bello captam] Mortuo Eume- 
ne, Asiam bello captam pop. Roman, 
occupavit: cum jure belli retiuere 
posset, eam tamen totam Attalo Eu- 
menis filio dedit. Putavit enim ini- 
periumclarius fore atque pra>stantius, 
si pvovinciam locupletissimam potius 
alteri dono daret, quam in suos usus 
converteret. Justinus aliter sentit, 
dicens libro xxxvi. regem Attalnni 
ab Eumene non patre, sed patruo suo 
florentissimum regnum accepisse, et 
acceptum multis amicorum cacdibus 
et cognatorum suppliciis foedasse, 
nunc matrcm anum, nunc Beronicen 



1160 



NOTiE VARIORUM IN 



sponsam maleficiis eoniin necatas 
confingentem, aliaqne facinora iniilta 
patrasse. Strabo lib. xiii. de Eu- 
mene, non Attalo ita sciibit: 'Ex 
Etimene,' inqiiit, * natiis est Eiimenes 
de patiis nomine. Is Pergami suc- 
cessioneni habiiit, et jam loca ciicnin- 
circa teiiebat, unde apiid Sardes An- 
tioclium Seleuci filium snperavit, 
cum 60 congressus. Obiit antem 
cum XXII. annis imperasset. Atta- 
ins ex Attalo et Antiochide 7\clicei 
filia natus, successit imperio, et pri- 
mo rex est niincnpatns. Hie Gala- 
tas prcelio maximo snperavit, et 
Romanornm amicns fnit, et cum eis 
adversnsPhilippnmpngnavitinclasse 
Rhodiorum. Obiit jam senior cum 
annis XL. et tribus regnasset, filios 
quatuor reliqnit, Eumenem, Atta- 
liim, Philetaernm, et Athenaeum ; e 
quibus juniores privati vixernnt, 
Eiimenes natu grandior regnavit. 
Hie cum Romanis adversus Antio- 
chum Magnum et adversus Persen 
bclJLim gessit, a Romanis totam earn 
regionem accepit, quae sub Antiociio 
citra Tauruni erat.' Oliver. 

§ 5 PAiZjppo] Attains rex Pergami, 
et Rhodii, a Pliilippo rege injiiriis 
lacessiti, Romanes adversus regem 
concitarunt: quo facto, Graecia tota, 
fiducia Romanornm adversus Philip- 
pum, spe pristinae libertatis erecta, 
bellnm intulit regi ; atqne ita rex, 
cum undique urgeretur, pacem pe- 
tere cogitur; delude cum expositae 
conditiones pacis a Romanis essent, 
repetere sua, et Attalus, et Rhodii, 
et Achaei, et MtoVi coepere ; sed re- 
pudiata pace Philippns bellum reno- 
vat, qui tandem a Fiauiinino consule 
hello superatus ; et post hanc vlcto- 
riam Quinctius Flamininus, consen- 
tiente atque etiam jubente Senatu, 
omnes Graeciae urbes, quas Philippus 
subegerat Imperio, libertate donavit. 
Itaque praesente Grascia ferme tota, 
quae ad tantae victoriae spectaculnm 
convenerat, jussit Flamininus prae- 



conem magna voce pronuntiare, Se- 
natum populnnique Romannm et Q. 
Flamininuni Imperatorem velle ac 
jubere omnes Graeciae populos esse 
liberos et immnnes. Oliver. 

Ad Islhmicum spectaculum'] Isthmos 
ea terrae strictura dicitnr, quae inter 
duo maria conclusa iter porrigit ad 
Chersonesum, ut alio loco dixi, teste 
Ovidio Heroidibus : 'iEquora bina 
snis oppugnant fluctibus Isthnion, Et 
tenuis tellus audit utrumque mare.' 
In hoc igitur loco sunt qni dicant 
hidos fieri consuevisse in honorem 
matris Matutae atque Portuni, ad 
quod spectaculnm universa Graecia 
convenire solebat. Cum igitur con- 
venisset, vel ad hoc spectaculum, vel 
ad spectaculum victoriae, Flamininus 
verba Senatus recitare jussit. Oliver, 
Ad Isthmicum spectaculum] Ita in 
Atrebatensi aliisque. Sic etiam Plu- 
tarchus in Flaminino. Livius tamen 
Neniea dicit fuisse. Pigli. Isthmi- 
cm»m] Cave credas Pighio, qui ait 
Liviuni scribere, Nemea hos fuisse 
ludos. Nam Livius potius sentit 
Nemeae hos ludos factos. Nemeae 
civitalis meminit Strabo libro viii. et 
ex eo Stephanus. In ea ludi Isthmi- 
ci aliquandiu celebrati sunt, donee 
postea Corinthum translati, ut scribit 
Strabo. Florus libro ii. 'Cum hoc 
forte Nemeae in theatre Quinquenna- 
libus ludis a prascone caneretur, quo 
certavere plausu ? quid florum in 
consniem profuderunt ?' Colerus. 

Immunes] Sine ulla pensione tributi 
et stipendii. 

Aves] Plntarchus dicit fuisse cor- 
vos, qui ceciderunt in Theatrum. 

Sed etiam qiue alius ipso tribuente 
sensit commemorari] Labem et nubera 
huic loco veteres adimunt; in quibus 
sic ; qua alio tribuente sensit. Transi- 
tum enim et velut viam sibi facit 
(solitum id Valerio) ad exempla Ex- 
terna sequentia ; in quibus non Ro- 
manorum in alios, sed aliorum in 
Romanes liberalitas expressa. Earn 



VALERII MAXIMI LIB. IV. CAP. 8. 



IIGI 



aiitem, inquit, commemorari quoqne 
interest Romanse laudis, quia meruit. 
Lipsius. 

Ut enim illic collatiB, ita hie repetitce 
laudis commendalio est] Placet Win- 
clieliani et Coloniensis Codicum lec- 
tio, Ut enim illic collata ; et reliquam 
Campensis libris adjungo, ita hie re- 
petitcB laudis cornmendatio. Ex quibus 
primuin verbis bauries veram Valerii 
sententiam, quae quideni pertinet ad 
antedictam excnsationem. Ait enim 
Graecos, in conferenda Romanis ob 
libertatem datam laude, se quideni in 
eadem scriptis repetenda commen- 
dari debere. Lapsus profecto supine 
librarius priorem sententiam corrupte 
scriptam non intelligens ; etsic error 
errorem traxit, qui ex inepta repeti- 
tione verbi commemorari potest colli- 
gi. Pighius. 

Ext. §1 Hiero Sijracusanorum rex] 
Post cladem Roman, illatam ad 
Thrasymeniim lacum, legati ab Hie- 
rone Siciliie rege cum muneribus et 
commeatu ingenti Romammissi sunt, 
qui Senatui populoque Romano sig- 
nificarent Hieronem graviter etacer- 
be tulisse cladem illam, communem- 
que earn calamitatem existimasse. 
Itaque quamquam probe sciat mag- 
nitudinem pop. Rom. admirabilio- 
rem prope in adversis rebus quam iu 
secundis esse, missa tamen a se om- 
nia, quibus a bonis amicis fidelibus 
sociis bella juvari soleant, qua? ne 
accipere abnuant, raagnopere se pub- 
lice orare: jam omnium primum bo- 
noris gratia victoriam auream pondo 
cxx. afferre se ; acciperent eam, te- 
nerentque, et haberent propriam et 
perpetuam : advexisse etiam ccc. 
niillia modiorum tritici, cc. hordei, 
ne commeatus deesscnt, et quantum 
postea opus esset, et quo jussisset 
subvecturum: scire se, nisi Romani 
Latinique nominis milite non uti po- 
puliim Romanum; levium armatorum 
auxilia etiam externa vidisse in cas- 
tris Roman. Itaque missi sunt mille 



sagittariorum et fnnditornm, apta 
nianus adversus Baleares et Manros, 
pugnacesque alias gentes ; ad ea do- 
na consilium quoque addebat, ut 
praetor, cui Sicilia provincia esset, 
classem in Africam trajiceret, ut et 
bostes in terra sua belluni haberent, 
minusque laxamenti daretur bis ad 
auxilia Annibali mittenda. A Senatu 
ita responsum est regi, vinim bonum 
egregiumque socium Hieronem esse, 
atque uno tenore ex quo in amici- 
tiam populi Romani venerat fidem 
tenuisse, ac rem Romanam omni 
tempore et loco munifice juvisse, id 
perinde ac deberet gratum popnlo 
Romano esse: aurum et a (jiiibusdam 
civitatibus allattmi non accepisse po- 
pulum Romanum : gratia rcjjis victo- 
riam omenque accipere, sedem ei se 
dare Capitolium templumque Jovis 
Opt. Max. in arce urbis Romae sacra- 
tarn, volentem, propitiam, firmam et 
stabilem fore populo Romano, Fun- 
ditores, sagittariique, et frumentum 
traditum est consulibns. Hie, post- 
quam se Romanis conjiinxit, fidem 
semper constautissinie servavit. Oliv. 

Thrasimenum] Prope Perusiam. Qui 
lacus quinque fere miliaria patet. 

Trecenta millia medium tritici, et 
ducenta millia hordei, aurique ducenta 
et quadraginta pondo] In Atrebatensi, 
Gemblacensi, Pulmanniano, et Colo- 
niensi sic, plene ac correcte : Auri 
autem pondo fuisse Livius dicit 
cccxx. modo non fallant numerales 
notap. Pighius. 

Quod nollent accipere] Glossulam 
hoc totum sapit, dele, aut rescribe, 
ut nollent, sed dele niagis. Lipsius. 

Victoria] Statua haic aurcae Vic- 
toria3 in Jovis Capitolini templo po- 
sita. 

Religione] Metu mali ominis, si 
victoriam non admitterent. 

§ 2 Agrigentinum] Agrigentum el- 
vitas est Siciliac, quae Graece dicitur 
"Aypayav. Virgilius yEneid. III. ' Ar- 
duus inde Agragas.' 



1162 



NOT/E VARIORUM IN 



Gilliam'] Unus manuscriptiis : Cat- 
Ham. lego, Gallium ; qnamvis Athe- 
naeus scribat TfAA.i'oi'Ubio i. tibi et de 
qiiingentis illis equitibns. Hanc His- 
toriam de Gellia ex lib. xv. Tima-i 
sumptani esse, ait eruditissimus Cas- 
aubonns. Colerus. 

Grata populi oculis] Lib. Dan. ]m- 
pillorum oculis. Probarem, nisi veta- 
rent ilia quae sequuntur : Et cumhcec 
universis. A pud Sarisberiens. lib. viii. 
qui hunc locum ex Valerio exscripsit, 
legitur : publicis oculis. Colerus. 

Labentique annonce subsidia orieban- 
tur'] Veram lectionem prajfero, quse 
est in nianuscriptis omnibus. Vulgo : 
libentique animo annonw subsidia tri- 
buebantur. Pighius. 

Dotes virginibus paupertate pressis 
subsidia, detrimentorum incursu qtiassa- 
tis solatia erogabantur] Tolle voccm, 
subsidia, quae hand dubie ociosa su- 
perest, atque ita lege ex V. C. dotes 
virginibus paupertate pressis, detrimen- 
torum incursu quassatis solatia eroga- 
bantur. Solatium pro subsidio po- 
suit etiam L. Florns, anctor non 
contemnendus ; cujus verba, quia 
in vulgatis libris non habentur, ad- 
jungani. Sunt autem lib. ii. cap. 7. 
Ubi de Riiodiis: ' Aderant,' iiiquit, 



'Rhodii nauticus populus. Nam Rho- 
dos opinatissima insula, et totius 
Asiaeinsularum metropolis, cum pene 
omnibus Cycladibus arma pertimes- 
cens Romano jamdudum se foedera- 
tam populo illi conjunxerat, etnavali 
bello solatia condonabat.' Pulchre 
' opinatissimani' vocat Rhodon : quod 
victorias Konianorum opinari ac qua- 
si providere potuerat ; quia Soli sa- 
cra insula est, providentiae ac divina- 
tionum praesidi. Pighius. 

Geknsium] Gelenses a Gela fluvio 
dicti : est autem Gela fluvins Siciliae, 
a quo et oppidum, quod praeterfluit, 
denominatum est. Virgilius lEn. iii. 
' Apparet Camerina procul, campi- 
que Geloni, Immanisque Gela fluvii 
de nomine dicta.' Ovidius Fast. iii. 
' Et te vorticibus non adeunde Gela.' 
Oliver. 

Agrigentina civitas'] In Atrebaten- 
si codice, Agragantina habetur ; anti- 
que et Graeco more. Reperimus enim 
argenteos nummos cum titulo hujus 
civitatis AKPAFANTOS. Et Plinius 
Agragantinum bitumen dixit lib. iii. 
cap. 8. Item Virgilius ^neid. in. 
' Arduus inde Agragas ostendit maxi- 
ma longe.' Pighius. 



LIBER V. 



Cap. I. Occupatione] Praeventione. 

Ancipilifortuna'] Quia dementia est 
accepta injuria animi impetum repri- 
niere, imo ancipiti fortuna, quia ejus, 
qui te offenderit, vita in dubio est. 
Oliver. 

Ex ipso numine] Forsan, ex ipso ho- 
mine, ut humanitatem praeferat. 

§ 1 Ante omnia] De humanitate 
dicit pop. Roniani, qua erga Cartha- 
ginienses, hostes acerrimos, usus est 
primo Punico bello, quod ductu et 



anspicio Marci Attilii gestum fuiL 
Oliver. 

Illud quoque non parvum] Syphax 
Numidiae rex opulentissimus fuit, 
quem secundo Punico bello Scipio 
devicit et in triumphum duxit. Fuit 
autem in Nuniidia tantae potentiae, 
ut ejus aniicitiam et societatem Ro- 
mani pariter et Carthaginienses sum- 
nio studio conquisierint, ut in eo bello 
maximum ad victoriam momentum 
esse videretur,quibu3 ille se adjunx- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 1. 



11G3 



isset. Ttaque tantum ejus majestati 
duo potentissimi in terris populi tri- 
buenint, Romanus ct Carthaginien- 
sis, ut uno tempore et Scipio Inipe- 
rator ad amicitiain ejus petendam, 
relicta provincia Hispania, exercitu- 
qiie, cum diiabns quinqneremibiis in 
Africam trajecerit, et Hasdriibal Poe- 
norum dux non ipse modo ad eum ve- 
nerit, sed fiiiam quoque ei nuptum 
dederit; quibiis nuptiis a Romaiia 
societate defecit, sicut planius et 
diffusius dicturi sumus in cap. de 
Mutatione casus et fortunse. Hunc 
igiturSyphacem, a Scipione victuni et 
captivura Roniani missum, Tiburi in 
custodia habendum Senatus curavit, 
ibique niortuum publico et regio fu- 
nere efferendum censuit. Oliver. 

Tiburi mortuum} Mcerore mortuum 
esse scribit Appianus lib. i. verum 
Polybius et Zouaras Albee decessisse 
adfirmant. Quibus non invitus adsen- 
tior. Eo enim custodise causa mitte- 
bantnr illustriores. Eodem ablega- 
tus Betultus Arvernorum rex, teste 
Valerio lib. ix. cap. 6. Coler, 

VilcB dono'\ Cum statim in ipso 
triumpho occidere ilium licuisset. 

Perse] Rege Macedoniae a Paulo 
^milio in triumpbum ducto. 

Albal Dufe sunt hujus noniinis 
celebres in Italia urbes, quas a Junio- 
ribus confnndi saepissime observavi. 
Una est in Latio, sub monte Albano, 
ab Ascanio condita in Via Appia, ut 
Tidetur ex Appiano Civil, lib. i. duo- 
decimo ab Urbe niiliario, ut liabet 
Eutropius. Hanc ' Longam ' cogno- 
minant auctores, incolasque Albanos 
vocant, uti apud Virgilium, Liviuni, 
Plinium, et Suidam videre est. Anos 
prius dictos, postea Albanos dicit non 
docet Hist. Miscell. "AAjSa quoque 
Graecis scribitur, ctsi \fvKa. dicerent ; 
ut inquit Halicarnassa^us, (|ui earn 
inter nionteiu et lacum collocat. 
iEquorum mctropolim et coloniam 
Homanam faciunt Livius, et Appia- 
nus in Anuibalicis ; qui eandcm quo- 



que "AAjSjjc, et incolas 'AAj3r)(reas no- 
minat. Hodie, si Leandro creditur, 
Sanello nomen habet. Alii putant cir- 
ca Castellum Gandolfi fuisse, ut 
raibi Roma significavit Philip. Wing- 
hius, juvenis longiori, si per fata licu- 
isset, vita dignus. Hanc hodie Albano 
tamen vocari, scribit ad me Roma 
Celsus Cittadinus. Alba alia est in 
Marsis, ad Fucinum lacum, via Vale- 
ria, circa Anienis fontes, ubi eam de- 
scribitStrabo. Hanc Plinius Alben- 
siura cognominat. Incolae Albanen- 
ses, testibus Plinio, Livio, et Festo. 
Albenses vocat Varro. Eadem Alba 
Fucentis a Sosipatro vocatur, a Fu- 
cino, ni fallor, lacu vicino. Ortel. 

Decessisset] Certa fama est inedia 
mortuum. Plutarchus ait illud etiam 
vulgatum fuisse, a niilitibus custodi- 
bus insomnia necatum. Quod et Sal- 
lustius scripsit in Hist. Oral. Mithri- 
datis : ' Persen deinde Philippi lilium, 
post multa et varia certamina, apud 
SamothracasDeos acceptuminfideni, 
callidi repertores perfidies, quia pac- 
to vitam dederant, insomnia occi- 
dere.' Coler. 

Publico funere'] Publica impensa in- 
structo. 

Musicanes] Liber Dan. Musophanes. 
In edit. Venet. Musocanes. Colerus. 
Musicanes] Misagenes dicitur a Livio 
lib. XLV. Corradus. 

Massanissce] Numidiae regis, quem 
amicissimum populo Romano fuisse 
constat, et in amicitia usque ad ulti- 
mum sui fati diem permansisse. Mu- 
sicanes vero ejus filius moritur ante- 
quam pater. Oliver. 

Brundusium] Oppidum Calabriae, 
ad mare Adriaticum situm. 

Capitam] Urbs haec Campaniae no- 
bilissima, a Capye Samiiitiuni duce 
capta, cum ante Vulturnus diceretur, 
nomen accepit. 

Ptolcmaus] Sunt qui velint hunc 
fuisse Ptok'Uia^uni ultimuni omnium, 
cognomento Uionysium, Auletae <i- 
lium, qui Pompeium jussit occidi, cu- 



1164 



NOTiE VARIORUM IN 



jns opibus et auctoritate fuerat ejus 
pater per Gabiniiim restitutiis in reg- 
iium. Qiiocl ex Cssaris cominentariis 
de Alexandrino bello colligi posse di- 
cunt, iibi lijfic inscripta sunt [B. C. iii. 
108.]: ' 111 testamento Ptolemaei pa- 
tris hasredeserant script! ex duobusfi. 
liis, major, et ex diiabiiseaquagantece- 
debat Ha?ciitifierentperomnesDeos, 
perque foedera, quae Romae fecisset, 
eodem testamento Ptolemseus popu- 
Iiim Romaiium obtestabatur. tabulae 
testamenti una per legates ejus Ko- 
mam erant allatae, ut in arario pone- 
rentur. Qua; cum propter occupatio- 
nes publicas poni non potuissent, 
apud Pompeiuni sunt deposltae ; al- 
teree eodem exemplo relictae atque 
obsignatee Alexandrias profereban- 
tur.' Ex quibus verbis oonjici posse 
dicnnt a niinore fratre, per conspira- 
tionem regno pulsum, quod ego nee 
atfirmare, nee omnino refellereausim, 
quippe qui hujus liistoriae certum 
adliuc autorem non invenerim : ve- 
rum illud me movet, quomodo resti- 
tutus fuerit, et cur Pompeii patroci- 
nio non fiierit usus, cum apud ilium 
testamenti tabulae essent depositae ; 
aut si usus, cur a Valerio, caeterisque 
auctoribus, ingratitudinis non dam- 
natns, cum pationum suumjusserit 
occidi ? Extat praeterea apud ipsum, 
quern auctorem referunt, Caesarem, 
iisdem cominentariis, ad liunc ipsum 
PtolemEeum Pompeii legatio,qui post 
Pharsalicam profligationem in jEgyp- 
tum profectus, ab hoc puero ad versus 
Caesarem opem suppliciter implorat, 
et eum per erogata tantum patri be- 
neficia rogat, ut Alexandria recipia- 
tur, ubi ne verbum quidem facit, ex 
quo intelligi aut conjici possit, eum 
Romae aliquando fuisse. Quod satis 
admirari non possum, cum res tanta 
foret, quae a Senatu magnopere cura- 
retur, et ad Pompeium pertinere 
inaxime videretur, propter tabulas 
testamenti depositas. Omitto quod 
Caesar tunc eum puerum aetate fuisse 



ostendit, cum Pompeius ad eum pro. 
fugit. Valerius verojuvenem appel- 
lat. Quare cum baec omnia obscura 
et incerta niilii esse videntur, aliis ex- 
cutienda relinquam. Oliver. 

Quastorem'] Eorum haec fere fuere 
munera, e quibus praecipuum pecu- 
niae publicae acceptio et expensio : 
Livius lib. iv. et vii. item signorum 
militarium (ex argento et auro, non 
enim velisutebantur) in aerario obser- 
vatio, praedae venditio, etsubhastatio. 
Dionysius lib. iv. et P. Faber lib. ii. 
Semestr. Legatorum exceptio, de- 
ductio, hospitii assignatio. Piutar- 
chus Quaest. XLiii. et apud Livium 
variis locis, et apud Valerium hie nos- 
trum, seta ex decreto Augusti iis 
asservanda qnoque concessa sunt. 
Dio in fine lib. liv, 

Sordihus] Squalore et situ deposi- 
tis. 

§ 2 Olbiain oppidutn] Invenio tria 
hujus nominis oppida: Unum, teste 
Stiabone, in Massiliensi agio. Alte- 
rum, eodem teste, in Scythia, quod 
etiam Berta civitas dicebatur. Ter- 
tiuro, teste Solino, in Sardinia. Dicit 
enim : ' Hie Iphycles lolaum creat, 
qui Sardiniam ingressus, palantes in- 
colarum animos ad concordiam eblan- 
ditus, Olbiam atque alia Graeca 
oppida exstruxit. Sardiniae autem 
hie oppidum intelligitur.' Oliver. 

§ 3 Quid de Quinctio Crispinol Hoc 
contigit secundo Punico bello, cum 
Capua obsideretur a Romanis. T. Q. 
Ciispino Badius Campanus hospes 
erat perfamiliari hospitio conjunctus ; 
ere verat etiam consuetudo, quod asger 
RoiniE apud Crispinum Badius ante 
defectiouem Campanorum liberaliter 
coiniteique curatus fuerat; tum Ba- 
dius progressus ante stationes, qua 
pro porta stabant, evocari Crispinum 
jussit ; quod ubi est Crispino nuntia- 
tum, ratus colloquium amicum ac fa- 
miliare quaeri, manente memoria, 
etiam in dissidio publicorum fcede- 
rum, privati juris, paulum a caeteris 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 1. 



11G5 



processit. Postqiiam in conspectum 
venit, Provoco te, inquit Badius, ad 
pugnam, Crispine : coiiscendamus e- 
quos, et uter sit bello melior decer- 
namus, summotis aliis. Ad ea Cris- 
pinus, Nee sibi, nee illi, ait, hostes 
deesse, in quibus virtutem ostendant : 
se etiara, si in acie occurreiit, decli- 
naturmn, ne hospital! casde dextram 
Tiolet: conversusque abibat. Enim- 
vero ferociiis turn instaie Campanus, 
increpatmollitiem et ignaviam, et se 
digna probra in insontenijaCiere,hos- 
pitalem hostem appellans, sininlan- 
temqiie parceie, cum sciat se non 
parem esse. Si parum publicis fcede- 
ribus ruptis, direpta simiil et pvivata 
jura esse putat : Badium Canipanum, 
T. Quinctio Crispino Koni. palam 
omnibus duobns exeicitibus audienti- 
bus renuntiare hospitium, nihil sibi 
cum eo consociatum, nihil fcederatum 
hospiti cum hoste, cujus patriam et 
penates pnblicos oppugnatum venis- 
set. Si vir esset, congrederetur. Diu 
cunctantem Crispinum perpulere tur- 
males, ne impune insultare Canipa- 
num pateietur. Itaque tantum mo- 
ratus dum Imperatores consuleret, 
permitterenlne sibi extra ordinera in 
provocantem hostem pugnare, per- 
missu eoruni arma cepit, equumque 
conscendit, et Badium nomine eoni- 
pellans, ad pugnam evocavit. Nulla 
mora Campano facta est, infestis ar- 
mis equisque concurrnut, Crispinus 
super scutum sinistrum liumernm 
Badio hasta transfixit, superque de- 
lapsum cum vulnere equo desiluit, ut 
pedes jacentem conficeret. Badius 
priusquam opprimerctur, parva par- 
ma atque equo relictis, ad suos aufu- 
git. Crispinus equmn, armaque capta, 
et cruentuni cuspidem insignis spoliis 
ostentans cum magna laude et gratu- 
latione niilitum ad Consules est de- 
ductus, laudatusque ibi, magnifice 
etiam donis donatus. Ita Livius. Oli- 
ver. 

Campanoniml Scilicet a Romanis ad 



Hannibalem. 

Diique hospitales'] Quorum princeps 
est Jnpiter, Virgilius : 'Jupiter, hos- 
pitiis nam te dare jura loquuntur.' 

Obtriincutus esf] Non a Crispino : 
nam aufugit antequam opprimerctur, 
nt supra diximus, sed ab aliis. 

§ 4 Age, Marci Marcelli dementia] 
Marcellus consul Romanus cnm diu 
obsedisset Syracusas, tandem urbera 
illam cepit cum assiduitate laboris, 
tum etiam proditione. Cnm igitur 
mcenia ingressus esf, ac e superiori- 
bus locis uibem ferme omnium ilia 
tempestate puicherrimam subjectam 
oculis vidit, lachrymasse dicitur, par- 
tim gandio tantae perpetrataj rei, 
partim vetusta gloria urbis. Athe- 
niensium classes demersce, et duo 
ingentes exercitns cum duobus cla- 
rissimis ducibus deleti occurrebant, 
tot bella Carthaginiensibus tanto cum 
discrimine gesta, tot ac tam opulenti 
tyranni regesque, praeter caeteros 
Hiero cum recentissimiK memoriae 
regum, tum ante omnia quae virtus ei 
fortunaque sua dederat, beneficiis 
in populum Ronianum insignis. Ea 
cum universaoccurrerent animo, siib- 
iretque cogitatio jam ilia momento 
boras arsura omnia, et ad cineres 
reditura, priusquam signa Acradinem 
admoveret, praemittit Syracusanos, 
qui intra Romanum prassidium aufu- 
gerant, ut alloquio leni pellicerent 
hostes ad dedendam nrbem, quod 
obtinere nequivit. Ita Livius. Oli- 
ver. 

§ 5 Centobricam] Centobrica Celti- 
berorum «irbs, in Hispania. Contre- 
biam eandem vocat Patercnlus, et L. 
Florns. Contrebice etiam Livius me- 
minit. An Contributa Ptoleniaei sit, 
videant alii : ego nee aio, nee nego. 
Contrebiam Livii, Complegam Appi- 
ani esse scio. Ortelius. Centobricam] 
Florus Versobrigas vocat lib. ii. cap. 
27. Plinius Vertobrigam. Eadcm 
civitas Concordia quoquc Julia dicta 
fuit, teste Plinio lib. ii. cap. 1. Seria 



3166 



NOT/E VARIORUM IN 



qii£E dicitur Faiiia Julia, Vertobriga, 
Concordia Julia. Coler. 

§ 7 Hide facto par ejusdem viri hu- 
manitas] Hoc quidem loco duoruiu 
Scipionum acta perperain uni JEm'i- 
liano adscribuutur ; nam exeniplum 
lioc posteiius, Livio teste, nou ad 
^niilianunijsed avuin ejus superioreui 
Africanum, qui eo huuianitatis edito 
exemplo Massanissam, turn adliuc 
hostem, Romanis primum conciliavit. 
Atqui hunc tarn pudendum eiioieni, 
non imperitiae vel negligentiae aucto- 
ris adscribo, qui imnierito sappe vapu- 
lat a doctis, sed eorum temeritati 
atque ignorantiae, quibus hoc tain 
concinnum opus destrnere, atque in 
epitomeu contraheie visum fuit, sicut 
et antea conquestus sum. Constat 
autem consuta haec exempla esse, 
vel hoc indicio, quod in Campensi 
legatur, Huic facto par ejusdein avi 
humanitas. Verissime. Nam de su- 
peiiore Afiicano hie loquitur Vale- 
rius. Sed qui hoc exemplum priori 
connectere voluerunt, Ejusdein viri, 
scripserunt, atque finem exempli in- 
super accommodantes pro sua libidine 
mutarunt, cum legi debeat hoc modo : 
Eos igitur victoria maximosfructus rati 
Romani, Diis templorum ornamenfa, 
regibus sanguinem suum restituere ; 
quemadmodum in Campensi legitur. 
Pighius. 

Hast{B suhjectosl Qui pnblice ven- 
debantur. Solebant enim in auctioni- 
bus hastae praefigi. 

Am.iciti(E regis fidissimi populo Ro- 
mano'] De Massanissa loquitur. Atqui 
ille, cum id contigit, infensissimus 
Romano nomini hostis. Itaque pa- 
rum attenta Valerii mens hjec scri- 
bentis. Lips. 

Annulo'\ Sic enim mos erat inge- 
nuos pueros annulo ornari. 

Fibula'] Qua in humeris militaris 
vestis nectebatur. 

Tunica laticlavia] Conjungit hie fi- 
bnlam auream ettunicamlaticlaviam, 
quia ea ab iitraque parte in humeris 



fibulis stringebatur. Unde Suetonius 
in Augusto : ' Tunica lati clavi resuta 
ex utraque parte ad pedes decidit.' 

Hispanoque sagulo] Sagu'.um vestis 
militaris, qua utunturHispani virgata 
et versicolore: et est diminutivum a 
sago. Virgilius : ' Virgatis lucent sa- 
gulis.' 

Ornato equo] Phaleris scil. et orna- 
mentis aliis. 

§ 8 L. etiam, ^c] Contig. A. U. 

DLXXX. 

Occurrit] Amphipolim ductum et 
ibi a Paulo conventum scribit Zona- 
ras Annal. ii. Coler, 

Imperii decoratus ornamentis'] Tan- 
quam honoris gratia illi regi non 
captivo prodiret obviam. Fuit autem 
captus Perses a Cn. Octavio cum 
duobus filiis Alexandre et Phiiippo, 
dum fugerent in Samothraciam cum 
decern milibus talentum, quod ad con- 
sulem iEmilium Paullum deduxit Oc- 
tavius. Oliverius. 

Et GrcEco sermone ad spem exhorlatus 
est] Recte in Mss. et Grceco sermone 
ad spem exhortalus est. Astipulatur 
Livius lib. xlv. idem referens : 
' HiECj'inquit, ' Graeco sermone Per- 
seo, Latine delude suis.' Nee ociose 
hoc annotatum ab Historicis, velut in 
humanitatis ac benignitatis indicium, 
cum alioquin ex majestate Romani 
populi, atque auctoritate magistra- 
tuum soleat esse, Graecos, exterosque 
nisi Latine alloqui, ut ipse Valerius 
lib. II. cap. 2. auctor est. Pigh. Grteco 
sermone] Humanitatis et clementiee 
causa. Nam alias Latine solebant, 
puta majestatis causa, ut alibi Vale- 
rius. Coler. 

^9 HacL.Paulli, ^c] Quum Mi- 
thridates a Ponipeioeprovincia pulsus 
ad Tigranem Armeniae regem confu- 
gisset, eum persequens Pompeius, 
celeriter in Armeniam contendit, a 
Tigrane juniore, qui a patre defece- 
rat, accersitus. Tigranes vero senior 
audito Pompeii adventu, cognitaque 
(jus cleiuentia, moribusque suavissi- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. I. 



1167 



mis, spe maxima fretus, ad Pom- 
peinm, nt sese dedat ipse pervenit. 
Porapeiiis, nbi castris jam adesse re- 
gem aiidivit, duos lictores obviam 
misit, qui regi nnntiarent, ut eqno 
descendeiet, pedibusque Romanum 
imperatorem adiret, quod nemo nn- 
quam ad earn diem peregrinus equo 
insidens Romana castra introiisset. 
Quibus noD solum facile paruit, sed 
ensem quoque nudatum illis tradidit, 
et Pompeium inermis adivit ; cujus 
cum ante ora stetisset, coronam e 
capite demptam ante illius pedes 
projecit, deinde, quod turpissimum 
fuit, se ad Pompeii genua piosternere 
voluit, ut ab eo supplex erroris ve- 
niam peteret, ni praevenisset Pom- 
peius,qui eum dextia porrecta eiexit, 
jussitque apud sese a;quali eum sella 
insideie, et, ut singulari hnmauitate 
praeditus erat, non ilium sibi suppli- 
cem esse sustinuit, sed suis ornatum 
insignibus in regnum, de quo ejectus 
fuerat, restituit. Hujus autem belli 
causa, teste Cicerone in Pompeiana, 
fuit, quod Mithridatem regem Ponti 
a L. Lucullo regno pulsum non solum 
ad se fugientem benigne suscepit, 
sed suis etiam opibus in regnum resti- 
tuere voluit : nam ingenti exercitu 
comparato post aliquot clades accep- 
tas, tandem copias Romanas victrices 
trucidavit, et gravissimam Romauis 
cladem intulit. Oliv. 

Armenice] Regio haec Asiae inter 
Taurum et Caucasum montem sita, 
et a Cappadocia usque ad Caspium 
mare protensa. Regio Minni, unde 
et Minyarum nomen, in sacra Scrip- 
tura dici videtur. Quasi dicas mon- 
tosam Minyam. -jn W'-"" cnim mon- 
tem Hebrajis denotat. 

Jacere supplicemi Florus lib. iii. 
cap. 5. plura ejus humanitatis exem- 
plaenuraerat. Iguovit Ibcriae : peper- 
cit Albanis : regem Colchorum, posi- 
tis Bub ipso Caucaso castris, jussit in 
plana descendcre. Lege Plutarcluim. 
L'oler. 



Diadema^ Insigne regis apud Ar- 
menios, quod fasciam, cui corona 
imponebatur, quidam esse volunt. 
Badius. Diadema] Plutarclio et Zo- 
nar« KiSapis est, Armeniae et Ponti 
regum proprium gestamen. Alio 
nomine Tiara nuncupatur. Suidas : 
KiSapts, t> KOL Tidpa vourai, Colevus. 

§ 10 Qitam prceclaruin] Pompeius 
qnidem hoc humanitatis specimen 
dedit, sed ipse postea fuit desideratas 
exemplum humanitatis, qiium a L. 
Septimio et Achilla Ptolemaei satelli- 
tibus occisus est, jubente rege. His- 
toria nota est in superioribus, sed 
quamobrem inducat exemplum Pom- 
peii base est ratio, quia subsequitur 
humanitas Julii Caesaris, qui cum 
Alexandriam venisset, et ei Tlieodo- 
rus Ptolemsei praeceptor Pompeii 
caput regis nomine obtulisset, lachry- 
mas continere non potuit, visogeneri 
sui capite. Oliver. 

Tribus coronis] Quia toties trium- 
phavit. Primo quidem de Africa, 
quam auspiciis L. Syllae subegit, cnni 
esset annorum viginti quatuor, ut qui- 
dam tradunt, missus contra Domi- 
tium. Deinde triumphavit de Serto- 
rio, vel de Piratis, qui niare totum 
infestabant, quod bellum quadraginta 
octo diebus confecit; postremo de 
Mithridate. Oliv. 

In suo modo terrarum orbe] Ita lege 
ex Manuscript, librorum consensu, 
Vulgo ; in summo terrarum orbe. Prius 
approbo ; non enim sine sale hoc 
dictum existimo: paulo ante imperii 
Romani summara Pompeius consensu 
Senatus rexerat, atque etiam tribus 
suis triumphis de toto terrarum orbe 
triumphasse vulgo fercbatur. De quo 
vide uostros Annales in ejus triumpho 
Asiatico. Pighius. 

Fi/jtf] Juliae, quai illi nupserat, et 
ilium tantum dilexerat, ut visa ejus 
tunica sanguinolenta, iuterfVctum 
verita, ahortum fecerit, sibique mor- 

tis causa fuerit. Badius. 

Liichrijmain] Quas tanien aut gaudii, 



1168 



NOTiE VARIORUM IN 



aut simulati amoris intcrpretatur. 

§ 11 3Iarci etiam Anlonii, ifc.'] Hoc 
contigit bello civili,quod gessit Anto- 
nius contra Briitum et Oassium Cae- 
saris interfectores, ubi profligatis 
veip. partibus, Brutus, ne veniret in 
potestatem Antonii, sibi ipsi mortem 
conscivit. Oliver. 

Paludamentuni] Quo Brutus in bello 
usus fuerat. 

Philippicum'i Qua in cainpis Phi- 
lippicis Brutnm vicit Antonins. 

Ext. § 1 Macedoniumi Res gesta 
est in campis Pliilippicis, qui sunt in 
Macedonia. 

Corpus frigore complicatum] Ita 
corrige, ut habent veteres plerique 
libri. Plghms. Frigore complicatum] 
Utinain mannm abstinuisset hie Pig- 
hius; elegantissima et acutissima lo- 
cntio non periisset. Editi nonnulli 
typis, et eximius ille Danielis jure 
adserunt: corpus frigore duplicatum. 
Corpus frigore duplicatum militis 
vocat senio confecti. Nam senectus 
per se frigida est : duplicatur frigore, 
accedente externo illo et biemali. 
Coler. 

Apud Persas capitale extitisset] Apud 
Persas lex est : Si quis in solio regie 
consederit, capital esto. Frontinus 
libro IV. 

Violentia morbid Cum tandem victo 
Dario, domitisque Parthi?, consuluis- 
set Aruspices de suarum rerum even- 
t», responderunt, ut diligentissime 
Babylonem vitaret. Ille, cum ali- 
quamdiu se ab ea regione abstinuis- 
set, tandem rapientibus fatis ejus 
urbismiro desideriocaptus est, et, ut 
est genus humanum in vetita pronum, 
Babylonem ire voluit, quo factum 
est, ut paucis post diebus Cassander 
venerit missus a patre Antipatro, ut 
Alexandrum veneno necaret, et cum 
Antipater in Macedonia plurimum 
auctoritate, et opibus valeret, etim 
benigne suscepit,pincernamque suum 
instituit, videlicet qui sibi pocula 
propinaret. Hie igitur, ut multi tra- 



dunt, venenatnm poculum dedit Alex- 
andre : venenum autem fuisse dicunt 
frigidissimam aquam de Nonacride 
regione sumptam, quae guttatim de 
petra stillat, quae quidem aqua non 
nisi in ungulis deferri potest. Hanc 
cum bausisset Alexander, subito do- 
lore perfusus est. Itaque abiit in 
cnbiculum, et universum exercitum 
ad se jussit acciri, et singulis dex- 
tram porrexit. Quod non mediocre 
huraanitatis specimen fuit: postea ve- 
ro mortuus est. Oliver. 

Quis autem illam osculari non curaret'] 
Veteres libri, non curreret, quod ha- 
bet majorem emphasim. Pigh. 

Spiritu] Quia spiritus perexiguus 
erat, humanitas vero magna. 

^ 2 Non tarn robusti generis] Ado- 
lescens quidam Pisistrati filiae amore 
correptus, eam in publico osculatus 
est, dum iret aquatum. Plutarchus 
enim dicit, principum filias aquatum 
ire solitas. Oliver. 

Osculatus] Certissimum hoc habi- 
tum impudicitiae signum apud calidi- 
ores gentes. Etiam ex osculo apud 
Neapolitanos adulterii accusatum et 
damnatum aliquem tradit Vivius in 
Decis. 

Ex ore tyranni] In simili injuria 
ejusdem mira humanitate conditum 
responsum lege apud Senecam lib. 
III. de ira cap. 2. Non enim videtur 
idem exemplum de Thrasippo. Coler. 

Male audire] Objurgari. 

§ 3 Pyrrhi] Pyrrhus, accitus a Ta- 
rentinis adversus Romanes, cum in 
castris esset, hoc contigit. 

Ab eadem altitudine] De ejusdem 
Pyrrhi humanitate loquitur, qui, ut 
supra dixi, cum multis millibus ho- 
niinum in auxiliuni Tarentinorum ve- 
nisset, et belluni strenue fortiterque 
gessisset, ingentem captivorum nu- 
merum multis cladibus illatis ceperat, 
ad quos redimendos cum Romani 
legates misissent, hac humanitate 
usus est in legatione, ut illis obviam 
honoratum virura honoris gratia mi- 



VALERIl MAXIMI LIB. V. CAP. 1. 



1169 



serit, ipse quoqiie cum equitatu extra 
portas occuirerit, atqiie illos, non ut 
victor secuudis rebus elatus, sed ut 
amicus benignissime siisceperit, cap- 
livos sine pretio leniiserit, dicens, ut 
est apud Enniuui : ' Non am um pos- 
co, nee mi pietium dedeiitis : Nee 
cauponantes bellum, sed belligeran- 
tes, FeiTO, non auro, vitam cerna- 
mus utrique ; Vosne velil an me reg- 
nare hera, quidve ferat fors Virtute 
experiamur, et hoc siuiul accipe dic- 
tum : Quorum virtuti belli fortuna 
pepercit, Horuudem me libertati 
parcere certum est : Dono, ducite, 
deque volentibus cum magnis Dis.' 
Regalis, inquit Cicero, et i'Eacidarum 
gente digna sententia. Oliver. Con- 
tigit A. U. ccccLxxiv. 

Ipse cum ornaio equitatu extra por- 
tarn occurrit'] Ita in Wincheliano, et 
aliis. Vulgo : cum ornatu equituni. 
Pigh. 

§ 4 Ctijus tarn mitis ingcnii'] Pyr- 
rhns Italia pulsus, in Siciliani trajecit 
exercitum, ubi navali pugna a Car- 
tliaginiensibus superatus, cum ab Ai>- 
tigono Macedoniaa rcge auxiiia non 
impetrasset, Macedonian! in va5it,An- 
tigonum vicit. Elatus delude victo- 
ria, statim ad Graecire et Asise totius 
imperiumadjecit animum, et primuni 
omnium Spartanos invadit, quorum 
cum urbem oppugnaret, tanta niulti- 
tudo foeminarum ad patriae tutelam 
accurrit, ut non fortius victus, quam 
verecundus recederet, et in ea op- 
pugnatione Ptolemanim filium stre- 
iiuum manuque fortem aniisit, cujus 
cadavere ad se delato, disisse fertur, 
aliquanto tardius cecidisse, quam ti- 
muerat. Pulsus igitur a Spartanis 
Argos petiit : ibi dum Antigonum in 
urbe clausum expugnare conatur, in- 
ter confertissimos violentissimc dinii- 
cans, saxo de muris jacto occiditur, 
caput ejus Antigono dcfertur, qui vic- 
toria mitius usus, tilium Helenum 
cum Epirotis sibi deditum in regiium 
dimisit, cique iuscpulti patris ossa in 
Dclph. et Var. Clas. Val. 



patriam referenda tradidit. Hac 
summatim Justinus. Sunt qui aliier 
tradunt banc historian! : Pyrrhum 
scilicet, du!!i Argos oppugnaret, per 
proditionem urbem ingressum, ad ar- 
ceui usque pervenisse, ubi cum acer- 
rime dimicaretur,muliereu! quandam 
e tectis i!iortarium den!isisse in ca- 
put Pyrihi, quo ictu niorihundus ce- 
cidit. Tunc dicunt Alcyoneum Anti- 
goni filium Pyrrhi caput abscissum 
ad patrem cuu! summa laetitia detu- 
lisse : Antigom!ni,corrcpto filio, regis 
caput, velaiuine tectum, corpori quam 
iionoratissime cremanduni restituisse, 
filiumque Helenum captivu!ii liberimi 
esse, et regiu!n animum gerere jussis- 
se, ossaque Pyrrhi aurea urna iuclusa 
in patriam ad fratrem reportanda cu- 
lasse. Quae magna profecto fuit re- 
gis dementia. Plutarclius in Vita 
Pyrrhi, dicit ilium, dum Argos op- 
pugnaret, per proditionem nocte ur- 
bem ingressum, una cum Galatis in 
forum usque pervenisse; qi!od scu- 
tientes Argivi, Clypeum et alia n!u- 
nita urbis loca ceperunt, Antigonum 
in nrbem acciveruut. Tunc Pyrrhus, 
ubi vidit Clypeuii! hostilibus armis 
refertum, et alia esse ii!unita urbis 
loca, prodigiis quibusdam territus, 
retrocedere, et urbem egredi statuit; 
sed cui!i angustias portarum for!nida- 
ret, nuniium prsemittitad filium He- 
lenuu!, (jui cum magna manu extra 
iiKvuia sedebat, ut dejectis mctnibus 
aditum sibi apeiiret, suosque tutare- 
tur: tilius non recte accepto nuntio 
ad opem fcrendam urbem ingreditur, 
tt ita fugientibus iiigredientes occur- 
runt, impediuntque fugam. Pyrrhus 
ubi cvadtndi difficultatem vidit, in 
perstquentes hostes conversusa gie- 
gario milite Argivo hasta leviter per- 
cussus, equum adegit in illui!i. Wa- 
ter ejus, qua? forte desuper pugnam 
speclabat, coguito filii periculo, te- 
gulam, vel ut alii dicunt, mortarium, 
de speculis in Pyrrhi caput conjecit ; 
quo iciu moribuudus cecidit. Tunc 
Max. 4 E 



1170 



NOT^ VARIORUM IN 



Zophiius qnidani Antigoni miles cog- 
uitum legem apprehendeiis, illi caput 
abscidit ; Alcyonens vero Antigoni 
filiiis acciinens, abscissnm regis ca- 
put ad patrem cum siimma alacritate 
depoitat ; pater filium baciilo percns- 
sit, ac a se repulit, barbarum et pol- 
lutum appellans, Regis caput et 
corpus magnifice cremavit, Helentmi 
quoque Pynlii filium benigne et hu- 
nianiter exceptiim, cum eum com- 
plexus esset, bene speraie jnssit, et 
eum statim in piiorem habitum or- 
natumque restituit, atqne in Epirum 
remisit, et erga amicos quoqiie Pynki 
beuignus fuit. Oliver. 

Causea'] Velum capitis, quod circa 
caput gestabant. 

More 3Iacedo7ium'] An igitur causea 
vox Macedonibus propria? Militare 
tegumentum capitis fuisse et ex hoc 
locoetex Vegetio discas,imoex Plau- 
ti Persa, et Milite. Scena: ' Sequi- 
mini. Causeam habeas ferrugineam, 
culcitram ob oculos laneam.' Ute- 
bantur ea pugnatores, ne oculi a so- 
ils radiis perstringerentur. Fuisse 
tameu et Romae gestamen signifieat 
Martialis lib. xiv. hoc lenunate : 
' Cavsea. In Pompeiauo tectus 
spectabo theatro : Nam veutus po- 
pulo vela negare solet.' Graeca ori- 
gine esse vocem non dubito, anb rod 
Kaletv. Suidas : Kavaia, elSos tt'iAov 
Bupl3apLKov. Colerus. 

Vrna] Urna est, quae pro conuen- 
dis defunctorum cineribus solebat 
adhiberi. 

§ 5 Campani autctn] Livius lib. ix. 
circa principium : Cum Aulus Post- 
humius et T. Veturius consules opem 
Luceriae ferre vellent, inter furculas 
Caudinas inclusi sunt. Locus erat 
sylvis undique obsitus : nam saltus 
duo alti augusti sylvosique sunt, mon- 
tibus arctisperpetuis inter sejuncti; 
in medio campus est herbidus et aquo- 
sus, per quern medium iter est : sed an- 
tequamveniasadeum,intranda;angus- 
tiie sunt, et aut eadem, qua te iusinua- 



veris, retro via repetenda est, ant, si 
ireporro pergas, peraliumsaltumarc- 
tioreui impeditioremque, evadendum. 
In eum campum via alia per cavam 
rupem cum Romani venissent, et in 
alias angustias ire pergerent, eas sep- 
tas dejectu arborum saxorumque in- 
gentiura objacente mole iuvenerunt. 
tunc fraus hostilis apparuit, et iu 
sunmio saltu praesidium conspicitur. 
In insidias praecipitati, cum evadere 
nullo modo possent, foidam et igno- 
miniosam deditionem accipere com- 
pulsi sunt, ut cum singulis vestimen- 
tis sub jugum raissi abirent ineolu- 
mes : qua conditione accepta, cum 
ante noctem Capuam pervenire pos- 
sent, incerti de fidesociorum, et quod 
pudor praepediebat, circa viam, hand 
procul a Capua, omnium egena cor- 
pora humi prostraverunt. Quod ubi 
est Capuam nuntiatum, hac in eos 
humanitate usi sunt Campani, ut, so- 
ciorum justa miseratione commoti, 
deposita statim ingenita superbia, 
mitterent confestim insignia sua con- 
sulibus, fasces, lictores, arma, equos, 
vestimenta commeatusque militibus 
omnibus, et venieutibus Capuam, 
cunctus Senatus populusque obviam 
egressus, justis omnibus liospitalibus, 
et publicis et privatis fungerentur 
officiis. Quam mentem si secundo 
Punico bello adversus Romanos ser- 
vassent, Fulvius Flaccus consul se- 
cures suas Campanorum sanguine 
non cruentasset, ut illorum perfidiam 
vindicaret. De quo in cap. de Con- 
stantia largius dictum est. Olive- 
rius. 

Caudinas Furcasi Furcae vel fau- 
ces Caudinai a Caudio Samnitium op- 
pido nomen accepere. 

Jugum] Jugum tribus hastis fit, 
duabus humi defixis, superque eas 
una transversa ligata. 

Quo animo, Sfc] Contigit A. U. 

UXLII. 

§ G Facta, Sfc] Coutigit A. U. 

UXXVII. 



VALERII MAXIMI LIU. V, CAP. 2. 



117JL 



Inhumatum jacere'] Laiidavit etiam 
pro fnnere, si iion magis Poetica 
quam Historica fide ista scripsit Si- 
]jus lib. X. ' Jamque Annibal iimis 
Sat decoris laudator eiat; fulgentia 
pingui Miirice suspirans illicit vela- 
mina, et amo Intextam chlamydem, 
ac supremo affatiir honore.' Hunc lo- 
cum Valerii non tacitus praeteriit 
Plutarchus dum ait : Tavra /xev ovv 
irepl KopvijXiov NeTrcora koL Ova\r]pioi> 
Md^ifiov icrTop-i'iKaffi. A liter narrare 
ait ibidem Livium et Caesarem Au- 
gustum. Coler. 

Aimibal Tiberium Gracchim] Quo 
pacto Gracchus proditus hosti fuerit 
a Flavio Lucano ejus hospite, in ca- 
pitulo de prodigiis ostendimus : nam 
cum majorem Lucaniae partem, quae 
ad Anuibalem defecerat, virtute sua 
in potestatem pop. Roman! redegis- 
set, ad reliqnara capiendam invitatus, 
ab hospite Flavio, cui jure veteris 
hospitii fidem non derogabat, in insi- 
dias deductus, et occisus est, de cujus 
fnnere duplex fama est. Alii enim 
tradunt in castris Komanis sepiiltum 
a suis, alii ab Annibale. Et ea vul- 
gatior fama est. Traduut in vesti- 
bulo Punicorum castrorum rogum 
instructum fuisse, armatum exerci- 
tum decurrisse cum tripudiis Hispa- 
norum motibusque armorum et cor- 
porum, suae cuique genti assuetis, ip- 
soque Annibale onini rerum verbo- 
rumque honore exequias celebrante. 
Alii aliter tradunt, et dicunt inipera- 
toris capite hostes tantummodo poti- 
tos ad Annibalem detulisse, et ab eo 
.statim Cartalo missum, qui ad Cn. 
Cornelium quaestorem Romanum de- 
ferret ; quaestorem deindc summis 
im|)ensis exequias iraperatoris in cas- 
tris, celebrantibus cum cxercitu lie- 
nevcntanis, fecisse. Ol.ivcrius, 

Annibal M. flfarcellum] De IM. Mar- 
cello quoquc dictum est eodcm capi- 
tulo. Cum inter bina castra, Puni- 
ca atque Romana, tumulus Sylvester 
esset,aneutiispiimooccupdtu6; quod 



Romani, qualis esset pars ilia, quje 
ad hostes vergeret, ignorarent : An- 
nibal insidiis, quam castris aptiorem 
eum putabat : Romani in castris fre- 
mebant, occupandum eum locum esse, 
et castello firmandum, ne, si occupa- 
tus ab Annibale foret, veliit in cervi- 
cibus hostem haberent. Movit ea 
res Marcellum et Crispinum ejus col- 
legam. Itaque cum paucis equitibus 
exploratum profecti, in insidias prae- 
cipitarunt, quae pauIo ante fuerant 
ab Annibale eo loco collocatae ; ubi 
Marcellus cum aliquot fortissimis vi- 
ris in medio caesus, collega vulnera- 
tiis, filius quoque consulis graviter 
saucius, aliquot etiam capti fuerunt, 
sed paulo post Annibal Marcelli cor- 
pus inventum sepulturae mandavit. 
Cicero in Catone Majore : ' M. Mar- 
celli interitum nee crudelissimusqui- 
dem hostis honore sepulturae carere 
passus est.' Oliver, Contigit A. U. 

DXLV. 

In agro Brutio] In Apulia, inquit 
Livius libro xxvii. Corrad. 

Sagulo] Veste militari. Quae om- 
nia simul honoris causa in rogum con- 
jiciebantur. 

Coronal Qi'ia saepius victor evasc- 
ral : nam Marcellus ad Nolam pri- 
mus Annibalem vinci posse docuit, 
et de illo saepe victoriam in castra 
reportavit. 

Lachrymis] Ut in Caesare patuit 
erga Pompeium. 

Arhitria statuentis] Dantis arbitra- 
riam scntentiam. 

Cap. II. § 1 Atque ut a publicis actlt 
ordiar'\ Cum aunona' caiitas urbeni 
incessisset, Senatus frumentatum in 
percgrinas rcgiones legalos dimisit : 
qui cum frumenti copiam advexis- 
scnt, Cn. M. Coriolanus plebi semper 
infensus, censebat, non prius divi- 
dendum inter plcbcm esse fVunien- 
tum, quant per secessionem usurpata 
jura restituisscnt patribus. Quam- 
obreni ira plebis in exilium actus, ad 
Volscos profectus, paulo post bellum 



1172 



NOT^ VARIORUM IN 



intiilit patiiaR, quap, cum gravi obsidi- 
one prenieretiir, nulla alia ratione, 
quani mulienim beneficio, liberari 
potuit, lit diximus in cap. de Miracu- 
lis, et latins dictuii snnius in cap. de 
Pietate. Quaie Senatus, gratiim ani- 
mum gerens, nuillis honoribus niatro- 
nas honestavit. Oliver. Contigit A. 

U. CCLXV. 

Vetustitsque aitrium'] Lipsins ad Ta- 
citi Annal. iii. legit crinium insignibus; 
cni nondnra subsciibo. Inaures in- 
telligit, quaium nsus perantiqiius, et 
hand dubie a Graecis. Dependebant 
niargaritaj et uniones. Abusus pos- 
tea mirus, et magna luxuria piofliixit. 
De quo Plinius lib. ix. cap. 34. et 
lib. XI. cap. 37. Tertullianus de Cul- 
tu Fceininar. ' Scrupulosa Deus au- 
ribus vuluera intulit ; et tanti habuit 
vexationem operis sui, et cruciatus 
iiifantiae tunc primum dolentis, ut ex 
illis ad ferium nati corporis cicatri- 
cibus giana nescio qna penderent.' 
Similiter Cyprianus de habitn Virgin. 
' Elenchos' etiam appeliabant. GIos- 
sa; veteres, fxapyapirai ixeyd\oi, Mar- 
garitce eleuchi. Juvenalis, Censorius 
ille vates : ' etcnm Anribus extensis 
magiios commisit elenchos.' Plinius 
ita describit : ' Elenchos appellant 
fastigiata longitudine, alabastroruni 
figura in pleniorem orbem desinen- 
tes. Hos digitis suspendere, et bi- 
nes ac ternos auribus,foeniinarum glo- 
ria est.' Coler. 

Aurium insignibus] Margaritls vel 
annulis ex anribus pendentibns, qute 
et inaures dicuntur: nam inaures sunt 
auriinn ornamenta. 

Segmentis'] Ornamentis. Nam seg- 
tnenta dicuntur redimicula mulierum 
versicoloria, quibus utuntur ad capi- 
tis oinamentum. Sunt etiam qui 
dicant, segmenla esse fasciolas, qui- 
bus involvuntur infantes. Unde Ju- 
venalis : ' Et segiiientatis dormisset 
parvula cunis.' Segmenla vero sunt 
fascivE quil)us circundatur caput, id 
est, redimicula mulierum nobilium. 



Inde segnientatus ornatus et instruc- 
tus. Si'gmentum etiam dicitur monile, 
a collo in pectus descendens. Stg- 
menta zonis quibusdam, quasi ador- 
nanientis, ornata : naui particulas cn- 
jusque materiae abscissas prffsegmina 
vocant. Oliver. 

Cum enim a, Sfc.'] Contigit A. U. 

DXLI, 

Vestia Opidia] Liber Danielis, Op- 
pia. Lavermannus, Vestigia Opidia. 
An scribendum, Vestilia? Vestilias 
cujusdam Romana? mulieris meniinit 
Plinius lib. vii. Coler. 

XJrbe ilia oppressa] Contigit A. U. 

DXLIII. 

§ 1 Quid ilia, ^r.] Contig. A. U. 
ccxcv. 

2 QucB Nautio et Minulio Coss.] Vul- 
go, Quintio. Perperam. Non enim 
collegium hoc consilium eo saeculo 
reperitur. At in Campensi recte: 
Nautio et Minutio, Et in aliis exem- 
plaribus ejusdem nominis remanent 
reliquiae. Nam in Atrebatensi et 
Coloniensi, Nunco, in Wincheliar.o, 
Nattio, in aliis Genutio legitur, pro 
C. Naiicio. Sed discrepat in historia 
Valerius a Livio et Dionysio, alios 
forte sequntus annales; hi enim tri- 
ennio postea Tusculanis datum aux- 
ilium tradunt, verum his Coss. juven- 
tntcm nltro arma cepisse contra Sa- 
binos scribit Livius. Quod etiam in 
Annalibus magistratuuni suo loco an- 
notavi. Pigh. Nautio et Minutio 
Coss.] Manuscriptus Dan. Nautio et 
Minutio. Nautius is fuit Sp. F. Sp. 
N. llutilns. Coler. 

3 jEqui] Italiae populi Sabinis pro- 
ximi, ad Orieutem. De quibus Pli- 
nius lib. III. 

4 Magnum grati populi specimen in 
Q. 8fc.] Minutium magistrum equitum 
Fabio Maximo Dictatoii aequatum 
imperio fiiisse, diximus in cap. de 
Constantia. Miuutius igitur alternis 
cum Fabio diebus imperare volebat, 
vel, si etiam majora placerent inter- 
valla, partitis temporibus alternis 



VALKRH MAXIM I LIB. V. CAP. 2. 



1173 



summum jus et imperiuni esse, quod 
jieqnaquam o lepnblica esse existi- 
mavit Fabius, ut militts siii in alte- 
liiis potestate, ct suinnia reriini in 
hominis temerarii nianibiis posita fo- 
ret. Itaqiie partitis copiis castra 
diviserunt; quod Annibali duplex gau- 
clium fuerat, qui Minucii temeritateni 
liberain factani esse videbat, et Fabii 
prudentiamviiibusdiminutam. Misit 
igitur niilites quosdam ad tuinuluin 
capienduni, qui medius erat inter 
wtraque castra, magis lacessendae 
pugnae, quam tumuli capiendi gratia; 
nam looaverat alios in insidiis, et con- 
serto praelio, quum utrinque totis vi- 
ribus certaretnr, ex insidiis orti nii- 
lites cum ingenti clamore tantum ter- 
rorem intulere Romanis, ut nee ani- 
mus ad pugnam, nee ad fugam spes 
cuiqnani snperesset. Turn Fabius, 
audito paventium clamore, * Non cele- 
rius, quam timui,deprehendit fortuna 
temeritatem, sed objurgandi non est 
tempusjsedlaborantibussuccnrrendi.' 
Ita instructa acie de vertice montis 
in hostes impetuni fecit, suos ab eflfusa 
fuga revocavit, aciem rcstituit, hostes 
profligavit, et victoriam prope par- 
tam ex eorum manibus extorsit, cives 
suos et Iinperatorem partim a caede, 
partim a captivitate liberavir. Pro 
cnjus beneficii referenda gratia Mi- 
nulius Fabium parentem semper ap- 
pellavit; exercitnscommilitones, quo- 
rum opera servati fuerant, patronos 
vocaverunt. Annibalem quoque ex 
acie discedentem dixisse ferunt : 
tandem earn nubcm, quae sederet in 
jugis montium, soUicitatani procella; 
jmbrem dedisse. Oliver. Contigit 

A. U. CCCCLXIV. 

^4 Fabio alteri etiam incolumi] Non 
8olum, inqnit, mortuo Fabio, sed 
etiam vivo, secundi Punici belli tem- 
pore, populus se gratum exliibuit- 
Cum enim Dictator ille in Samnio 
contra Annibalem missus, more suo, 
bellum protraheret, ne reip. statuni 
in (liscrimen sisterct, Minutius nia- 



gister equitum, adolescens, fervore 
quodam nictitis provectus, dixit, Fa- 
bium producere bellum, quo in eo 
nuigistratu dintius permaneret; qui, 
>-i sibi daretur potestas dimicandi, se 
paulo post Annibalem debellaturuni 
asseveravit ; et quod virtuti Faliii at- 
tribui debuerat, ipse Minntins ambi- 
tioni assignabat. Verba ilia exerci- 
tus prime excepit, deinde ad Sena- 
tum delata sunt. Populus jam tsedio 
afi'ectus, quod Annibal tarn diu in 
Italia versaretur, magistrum equi- 
tum Dictator! adaequavit. Oliver. 
Fabio autem etiam incolumi'] Legen- 
dum, Fabio alteri etiam incolumi. Alio- 
quin etiam Rulliano, cujus ante nie- 
minit, haec adscribi videbuntur. 
Pighius. 

In Samnio'] In agro Larinati, in- 
quit Livius. Corrad. 

Jugo] yEquilibrio. Jugo] Onere 
gravi imperii. 

Tarn, Sfc] Contigit A. U. um. 

Quiritius Terentius Culeo] Livius in 
fine secundi Punici belli : ' Cartlia- 
ginienses,' inquit, ' longas naves, ele- 
pliantos perfugas, fugitives captives, 
cai)tivorum quatuor niillia tradide- 
runt, inter quos Q. Terentius Culeo 
Senator fuit.' Oliver. 

Pileiim capite gerens] Pileum gerere, 
signum erat, fuisse libertate donatum ; 
significabat enim se virtute Scipionis 
tempestatem servitutis evasisse. Oli' 
ver. 

(^ At Flaminini de Philippo] Plii- 
lippus rex Macedoniaj secundo Pu- 
nico bello cum Carthaginiensibus 
consensit, et belbmi Romanis intulit, 
ubi per varies casus niulta Romano- 
rum civiuu) capita ccpit, quae deinde 
Q. Flaminini virtute et felicitate rc- 
cuporata ejus triumphantis curruni 
pileata scqui voiuerunt, qui quidem 
triumphus non minus gloriosus eb 
superatos liostes, quam liberos cives 
Flaminino fuisse videtur. Idem. 

Vc Philippo rcge"] Plutarchus de 
Nabide; sed male. Cum Valerie 



1174 



NOTvE VARIORUM IN 



sentit Liviiis, Entropins lib. iv. cap. 
1. Orosius lib. iv. cap. 18. Coler. 

Duo tnillia civium Romanorutn] Li- 
viiis lib. XXXIV. non poiiit niimeriim, 
sed Plutaichusiu vita 1200. ait fuisse. 
Corradus, 

^ 7 Metellus vero Pius] Hie ejus 
Metelii filiiis fiiit, qui Jiigurtham 
primus dare terga coijgit, ut diximus 
in cap. de Disciplina militari, et Nu- 
itiidiciis dicttis est ; qnippe, nt in cap. 
de Coiistantia diximus, maluit in ex- 
ilium proficisci, quam in Saturnini 
leges jurare. Fuerunt auteni Metelii 
viri clarissimi quatuor, Maccdonicus, 
NuniidicHs,Creticiis, et liic"Pius, qui, 
adversns Sardonicnm missus, ilium 
bello superavit. Oliver. Metellus vero 
Pius] Plinius lib. vii. capite 43. et 
44, Solinus cap. 7. Patercnlus lib. 
II. Coler. 

Quam alii victoriis cognomen assecu- 
tus] Non puto Q. Metellnm victoriis 
aliquod cognomen assecutiim fuisse, 
lit hie Valerius videtur dicere ; sed 
Numidici patris per injuriam pulsi 
reditum contiiiuis lachrymis et pre- 
cibus efflagitando Pii cognomen me- 
ruit, velut etiam autor de Viris II- 
lustr. cap. 63. scribit. Legendiim 
igitur, ut in Campensi aliisque Ma- 
nuscriptis habetur : Tarn clarum la- 
chrymis, quam alii victoriis cognomen 
assecutus. Pigli. 

§ 8 Nain C. ^-c] Contigit A. U. 

DCLI. 

Adversns conditionem] Quia foedus 
erat, ne Camertini possent Romana 
civitate donari. Oliver. Adveisus con- 
ditionem] Foedus illud Camertinnm 
jcquissimum et sanctissimum fuisse 
dicit Cicero. Coler. 

§ 9 C. Marii vestigia, 8j-c.] Pompeius 
Strabo, Magni Pompeii pater, bello 
civili, quod gestum est inter Marium 
et Syllam, partes Syllanas secutus 
est. A quo deinde Pompeius, vix de- 
cinium octavum natus annum, tribus 
legionibus acceptis, tantum ad victo- 
riam momenti Syllae tulisse dicitur. 



ut post id tempus semper ilium Sylla 
fuerit veneratus. Oliver. Contigit 
anno urbis dclxxvii. 

Etiam privato] Sallust. Hist. iir. 
* Quibus de causis Sullam Dictato- 
rem in victoria equo descendere, sibi 
uni assurgere de sella, caput aperire 
solitum.' Coler. 

Sijllam sui oblivisci] Suae naturae 
superbae et ferocis. 

§ 10 Sit aliquis, Sfc] Contigit A. U. 

DCX. 

Hirtii et Pansa] Romani Consules, 
qui bello civili, quod adversns M. 
Antonium gerebatur, Csesaris in- 
terfcctores, Brutum et Cassium, per- 
sequebantur, dum forte Mutinae ob- 
siderentur, fortiter diniicantes ceci- 
derant. Oliver. 

Quorum laudem adjecia lege conditio 
auget magis quam extenuat] Quae haec 
conditio adjecta lege? frustra quae- 
ras. Scribe, abjecta. Haec est mens 
Valeriana: Libitinarii, inquit, etsi 
lege et more abjectum ac vile id ge- 
nus, tamen, &c. Sane in vilibus ha- 
biti semper: ideoque mox etiam ap- 
pellat, contemptum gregem. Lipsius. 

Ext. ^ 1 Amiculo] Genus vesti- 
menti, ab amiciendo dictum. 

Urban ct insulam] Il6\tv (pn^ixov ei a 
Dario traditam, scribit Herodotus. 
Strabo vero ob Sylosontis seevitiam 
desertam fuisse auctor est. Coler. 

Samiorum] Sam us erat TerpairoA/y, 
inter quas et nrbs Samus, quaa postea 
a Romanis fnnditus deleta. Plinius 
lib. IV. cap. 12. et Strabo lib. x. 

^ 2 A Rhodiis] Nam tempore quo 
Asiam occupavit, et M. Plocium, et 
C. Apuleium in vincula conjecit, om- 
nesque Romanos in Asiee partibiis in- 
ventos trucidavit ; Rhodios quoque 
invasit, a quibus aliquot navalibus 
pra?liis superatusest,et Leonicus iste 
amicus captus. Oliv. 

§ 3 Liberalis populus, Sfc] Contigit 

A. U. DCXX. 

Testamenti] Ita Velleius libro ii. 
Orosius lib. v. cap. 6. Epitome Livj- 



VALKRII MAXIMI LIB. V. CAP. 2. 



1175 



ana, lib. lviii. Justinus lib. xxxvr. 
Strabo libro xiii. Florus lib. ii. cap- 
20. qui banc hajreditatis aditionem 
inusitatam et incognitam quandani 
fclicitatem non diibitat appellare. 
Coler. 

§ 4 Caterum nescio, ^c] Satis con- 
stat Massanisam Numidaium regem 
varia fortiina regno pulsum, bello 
Punico secnndo, African! superioris 
beneficio in regnum fiiisse restitutum, 
et victo Syphace, Cirtha oppido, et 
caeteris nrbibus et agris, qui regni 
fuerant Syphacis, totius denique Nu- 
midiae imperio fuisse donatum, con- 
sentiente ac etiam approbante Sena- 
tn. Deinde cum post foedus cerneret 
ilium avidioreni in imperio suo dila- 
tando, legem ferri jussit, quae Massa- 
nisafi ab imperio pop. Romani solu- 
tam libertatem tribueret: quo bene- 
ficio provoratus Massanisa, nnum in 
terris populum Romanum prascipua 
fide, singularique benevolentia per- 
petuo coluit et observavit, adeo ut 
Hispano bello, quod imperatore Lu- 
cullo gerebatur, cum ipse quoque 
tarn gravi et periculoso Carthagini- 
ensium bello premeretur, auxilia 
tamen Romanis petentibus miserit, 
eoque propensius, quod ^milianus 
Scipio ad ea petenda legatus venis- 
set. Nam maluit in regni et salutis 
suae discrimine versari, quam Roma- 
nis et Scipioni ingratus aliqua ex 
parte videri. Fuerat enim cum fa- 
miiia Soipionum et hospitalitatis et 
amicitias summo jnre conjunctus, ut 
diximus. Unde Cicero in somnio 
Scipionis ita loquentem Scipionem 
inducit : ' Cum in Africam venissem, 
A. Manlio consule, ad quartam legio- 
nem tribunus, ut scitis, niilitum, niliil 
niibi potius fnit, quam ut Massanisam 
convenirem regem familiaG nostric 
justis de causis amicissimiim ; ad 
quern cum veni,coniplexiis me scnex, 
coUaclirymavit, aliquantoque post 
suspexit in coilnm, et, Grates ago, 
inquit, summe Sol, vobisque re!i(|iii 



coelites, quod antequam ex hac vita 
migro, conspicio in regno meo et bis 
tectis P.Cornelium Scipionem, cujus 
ego nomine ipso recreor. Itaque 
nunquam ex animo meo discedet il- 
lius optimi atqiie invictissimi viri me- 
moria,' &c. Idem ictate, quam ad 
centesimum extenderat annum, et 
valetudine pariter confectus, cum 
videret se non diutius superesse pos- 
se; Scipionem, qui turn sub Marco 
Manlio in Hispania militabat, per li- 
teras ab imperatore accivit, nt in 
ejus amplexu extremum spiritum sua- 
qne omnia reponeret. Sic enim se 
feliciter moritnrum dicebat. Cujus 
fatis pra?currentibns adventum Sci- 
pionis, ut vult Valerius, (nam aliter 
sentit Cicero in libro de Somnio Sci- 
pionis, ut supra vidimus,) ei testamen- 
to reliquit rerum omnium suarum po- 
testateni, et inter filios, quos ad qua- 
tuor et quinquaginta habuisse dici- 
tur, dividendi regni arbitrium ita 
legavit, ut quicquid ille statuisset, 
immobile sanctumque foret. Man- 
davit insuper liberis et uxori, ut po- 
pulum Romanum et Scipionum fami- 
liam perpetua fide et observantia 
prosequerenfur. Oliver. 

Beneficio enim Scipionis] Locus est 
mutilus, ut exemplar Caucliianum 
demonstrat, in quo sic : Beneficio 
enim Scipionis, et Romnnorum amicitia, 
et Persei Regis liberalitate uiictus. In 
aliis vero exemplaribus habetur, Per- 
nasi regni modo liberius. Mendose 
utrobique ; non enim Persei, sed 
Sypbacis regno auctus Massanisa 
fuit. Quare legendum arbitror, et 
perampli regni modo lileraliler auctus. 
Pigbius. 

Romanorum amicitite'] Liber Daniel, 
et Lavernii : Romanorum amicitia; et 
pervasi regni modo. Varii etiam miris 
modis codices Pigliii. Miiii arridet 
lectio, quam adscripsi, pra; caeteris 
omnibus. Etenim quis Pigliii cor- 
rectionem toleret ? aut illud admit- 
tat: persuasu? vel quis denique Per- 



1176 



HOTM VARIORUM IN 



sei nomen hue loci intius:im non ri- 
deat ? Peisiiadere vero M.-issanisae, 
nt regnuni acciperet quid opus fuit? 
Pertasum itaque regmim rectius dice- 
tiir, quod assiduis belloinra incursio- 
nil)us penetratum et vexatum. Hinc 
in Jure uostro ' Pervasiones.' De 
qua voce jam olim ad Cassiodonim 
disseruit eruditissimus Fornerius. 
Coler. 

2 Fatis suis prtscuirentibus] Id est, 
pjEBveniente nioi te. Dissentit a Ci- 
cerone, nt dixiraus. 

Cap. III. § I Urbis noslrcB paren- 
tent Senatus] De ingratitudine diclt 
populi Roman!, quod Roniulum Ur- 
bis sua? conditorem dilaceravit. Va- 
riae sunt de Romuli morte sententiee 
apud Scriptores. Alii enim dicunt 
ilium post multas res gestas, pra?cla- 
raque facinora, parta jam inmiortali- 
tatis gloria, raptum fuisse, et, quod 
incredibile dictu, e mediis civium 
oculis evannisse Nonis Quintilibus, 
nullum prorsns mortis suae vestigium 
relinquentem. Alii, inter quos Li- 
vius, dicunt ilium a nimbis e media 
concione raptum, cum ad recensen- 
dum exercitum in Capream paludem 
convenisset, ubi repente exorta tem- 
pestas cum tonitribus et ingenti 
ventorum fragore terram undique 
operuisset, Sol quoque, veluli nocte 
intempesta, penitus defecisset ; at- 
que eo spectaculo conversls inter se 
patribus, reliquam multitudinein an- 
fiigisse ; sedata deinde procella, ubi 
ex tarn turbido die serena lux rediif, 
regem nusquam apparuisse ; famam 
deinde non obscure vulgatam de illo, 
a patribus infeusis fuisse direptum. 
Alii non in Caprea palude, sed in 
Vuicani templo dilaceratum tradnnt, 
cum forte Senatuin coegisset, de Re- 
publica consulturus, et ex patribus 
suam quemque regis partem in sinu 
clam abstuiisse. Ad cujus rei tarn 
atrocis suspicionem ex homiiium men- 
tibus omnino tollendam, curarunt 
patres, ut quidam Julius Proculns, 



Alba oriundus, genere, opibus, et dig- 
nitate primariiis inter omnes, tuni 
etiam cum rege, fide, benevolentia et 
affinitate conjunctus, in concionem 
descenderet, et jurejurando affirma. 
ret Komulum desceiidenti sibi in fo- 
rum occurrisse, forma longe augus- 
tiore Immana, dixisseque in Deorum 
se numerum esse translatum, et jus- 
sisse nuntiare patribns populoque 
suo, ut rem militarem diiigentissime 
colerent, quia nulla; opes tantae fu- 
turae essent, quae illorum armis re- 
sistere possent ; se vero progeniem 
suam propitio munere sospitaturuni 
esse perpetuo. Cui vero dicunt mi- 
rara tidem traditam esse ob conjunc- 
tam cum rege affinitatem, turn etiam 
ejusdem probitatem, et acceptum 
jusjurandum, et hoc modo depositara 
fuisse suspicionem, creditumque Ro- 
mnlum Deum esse, quem Quirinum 
appellantes, perpetuo coluerunt. 
Oliver. Contigit A. U. xxxvi. 
§ 2 Hinic, Sfc] Contig. A. U. 

CCCLXll. 

Consentanea nostrcB civitalis] Quia 
conveniens fuit, ut poeniteret. 

Pcenitentiu'] Poenitentia quodam 
modo pro peccato hie accipitur, hoc 
est, eft'ectus pro causa, poena pro 
commisso ; nam non est poenitentia, 
nisi praecesserit peccatum. Badius. 

Virium Rnmanarum incremenimn] 
Quia Capenatcs et Phaliscos adjecit 
imperio pop. Rom. et, quod omni- 
um maximum fuit virtutum suarum 
opus, Veios, urbem ea tenipestate 
potentissimam et imperii Romani 
oemulam, decern annos a Romanis 
obsessam eo tempore cepit, quo diffi- 
cilior obsidentiijus quam obsessis 
erat obsidio. i)la\ 

Depeculator] Plutavchus ilium dicit 
accusatum fuisse de spoliorum ty- 
rannorum expilatione, quod fama 
esset portas quasdam aeneas ex He- 
truscis spoliis apud ilium esse inven- 
tas. Olir. 

Fcrreis sententiis] Rigidis, immuta- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 3. 



1177 



bilibus. Sic Ferrea Fata apiid Prn- 
dentium contra Symmach. lib. ii. 
* Quos ferrea fata cogiint ad facinus.' 
Coler. 

Optimo juvene] Hinc igitiir publico, 
hinc privato incoinmodo affectiis, 
Ardeam in exiliuni profectiis est. 
Hie tanta in patriani pietate fuisse 
dicitnr, ut captis Veils, cum magnam 
vel apnd Deos ex tanta felicitate 
invidiam contraxisse videretiir, Jo- 
vem optimum maximum cffiterosque 
Deos precatus sit, ut si qua tantae 
felicitatis ultio Romanis deberetur, 
cam totam in se unum converterent. 
Qua imprecatione facta, dicitnr 
gravi casn in terram esse prolap- 
sus. Quod illi fuit certissimum futu- 
rae damnationis et exilii prodigium. 
Oliv. 

Quindecim millia cerisl Absens dam- 
natus est quindecim assinm millia, 
qui nimierus ad argenti rationem 
conficit mille et quingentas drach- 
mas. Oliver. 

Priore adhuc querela vihranie'] De 
ingratitudine loquitur populi Roma- 
ni erga Scipioncm Africanum supe- 
riorem ; quam eo graviorem ostendit, 
quo plura illius merita in rempubli- 
cam et majoia fuisse demonstrat. 
Namideo Scipionis laudes commemo- 
rat, ut indignitatem ipsam exaggeret 
et ingratitudinem quodanimodo de- 
testetur. Fuit autem, ut diximus, 
accusatus, quod Antiochcnsem pras- 
dam usurpasset, et a rege Antioclio 
pecuniam accepissct, ut conditioni- 
bus gratiosis et mollibus pax cum 
eo populi Romaui nomine ficret. 
Oliver. 

Vibranle'\ Translatio sumpta a telo, 

sive sagitta, quod, cum missum fue- 

rit, vibratur, et antequam vibrare 

desierit, aliud telum mittitiir. Oliv. 

Africnnus superior, ifc] f'ontigit A. 

U. DU. 

Africce, Sfc.'\ Contigit A. U. dlt. 
Vici eum ignobilis] Disscntit a Stra- 
bone Valer. Nou tnim vicum, sed 



oppidum Linternnm dicit esse Strabo 
lib. V. in descriptione Campaniae : 
' Prope mare,' inquit, ' post Sinues- 
sam Linternnm est oppidum. Ubi 
prioris cognomento Scipionis Afri- 
cani sepulchrum jacet : ibi enim ex- 
tremam consumpsit aetatem, omissis 
propter aliqnonim simultatem rei- 
publicae negotiis.' Oliv. Vici ignobi- 
lis] Videtur non civitas Linternnm, 
sed Linternnm Campaniae vicus ob- 
scurns intelligi. 

Desertw paludis^ Silius lib. vi. de 
Linterno, Scipionis nido: ' Hie dum 
stagnosi spectas templumque domos- 
que Linterni.' Coler. 

Volu7itarii exsilii] Verba exeuntis 
ita Seneca concepit Epistol. 87. 'Ni- 
hil volo derogare legibus, nihil insti- 
tutis : aequum inter omnes civesjus 
sit : utere sine me beneficio meo pa- 
tria. Causa tibi libertatis fni, ero et 
argumentum. Exeo, si plus quam 
tibi expediet crevi.' Colerus. 

Sepulchro sua inscribi jubendo] Sic 
enim testamento legaverat, ut sepul- 
turae suae titulus ille inscriberetur : 

INGRATA. PATRIA. NE. OSSA. QVI- 

DEM. MEA. HABEBis. De ingrati- 
tudine ista alii alia sentiunt ; ego 
vero nee maligna relatione insectan- 
dam, nee prorsus excusandam esse 
duco ; neque enim civitatem illam 
gratam unquam dicere ansim, quae 
praestantissimi viri simul et innocen- 
tissimi, tamque de se optinie meriti, 
negligenter adeo et abjecte tulerit 
ignominiam, ut servatorem sui cedere 
ex (irbe maluerit, quam paucoruui 
fnrorem audaciamquereprimere; nee 
tarn vituperare, quam vituperandam 
ccnserem, si ad eani injuriam infe- 
reudam tulisset manus : varum Sena- 
tus, ut auctores asseverant, Tiberio 
Graccho, Scipionibus opem ferenti 
adversus accusatores,gratias egit, et 
plebs, relictis tribuuis accusatoribus, 
per omnia tcmpla urbis Africanum 
secuta, facile declaravit, quanta be- 
ne volcntia,qnautoque honore dignum 



1178 



NOT^ VARIORUM IN 



censeret Scipionnm nomen. Quid 
illnd, quod amplissimos illi et piope 
divinos lionores aliquando detulisse 
fertur, qnos ille recipere iion snsti- 
nuit, eum perpetuum consuleni, Dic- 
tatorenique cieare voluerint, cum 
statuas illi in comitio, in rostiis, in 
curia, in Capitolio fieri decreverit ; 
nonne grati aninii signa sunt non ob- 
scura? Quod si ex talibus indiciis 
civium aninii metiendi sunt, non tarn 
ingrata civitas in abjicienda benefi- 
ciorum menioria, quani in toleranda 
injuria lenis nioUisque censenda erit. 
Panel enim fnere, qui reliquis indig- 
nautibus tale facinus audenduni puta- 
runt. Sunt etiani qui putant nun- 
quam Scipionem fuisse damnatum, 
sed gloriae satietate captum consti- 
tuisse procul a foro et ambitione 
quietani agere vitam : et hunc sibi 
locum quasi ad id aptum delegisse. 
Caeterum illud verosimiliifs est, Sci- 
pionem, ut erat magni et sapientis 
animi homo, inimicorum invidiam fa- 
cile contemnentem cedere ex urbe 
maluisse, quam intestinis discordiis 
civitatem evertere. Oliver. 

Ingrata ])atria\ De sepulchre et exi- 
tu Scipionis varia tradidere scripto- 
res. Alii Romae mortuum relatnm 
fuisse scrlbunt, et ad fidem hujus rei 
nionumeutum ad portara Capenam el 
factum, et tres statnas superlocatas 
ferunt ; quarum duae, P. et L. Scipio- 
num dicantur esse, tertia Ennii Poe- 
tae. Hulc sententlae illud Clceronls 
sufFragari videtur : ' Chains,' inquit, 
' African© superior! fuit noster En- 
nius.' Et Plinlus Nat. Hist- lib. iv. 
' Prior,' inquit, ' Africanus Q. Ennii 
statuam sepulchre suo imponi jussit ; 
clarum illud nomen, imo vere spolium 
ex tertia orbis parte raptnm, in cinere 
supremo cum Poelae titulo legi.' Alii 
auctores sunt, inter quos et Valerius, 
et ea vulgatior fama est, Linterni 
Africanum mortuum, ibique sepul- 
tum, ut supra diximus ; monumentuni 
ei factum ac statuam suppositam, 



quam tempestate disjectam Livius se 
vidisse testatur. Propterea apud Caje- 
tam ill niarmoreo sepulchro a-neaque 
urna lia>c scripta reperiiintur : ' De- 
victo Annibale, et capta Carthagine, 
et aucto Imperio, hoc cineres mar- 
more lector liabes : Cui non Europe, 
non obstitit Africa quondam, Respi- 
ceres liominem, quem brevis urna 
premit.' Periit autem Scipio lx. et i. 
sua? ffitatis anno. Oliv. 

Quid ista autem necessitate] Quia in- 
vitus de patria conquestiis est. 

Ultione'] Quia hoc modo denegando 
patriae suae ossa, illani quodammodo 
ultus esse videtur, cum magna quidem 
modestia, qui nonarmis,non bello,non 
denique ulla vi injuriam vindicandam 
esse censuit, ut Coriolanus, ut Alci- 
biades, ut niulti alii, qui patria pulsi, 
patriaj bellum intulerunt. Oliv. 

Talia passo, ^c] Contigit A. U. 

DCXVI. 

In carcerem d«ci] Cui judicio, tam 
impio tamque iniquo, Tib. Gracchus 
Scipionis iuimicus, rei indignitate 
commotus, non dissimnlanter inter- 
cessit, et L. Scipionem e lictorum 
manibus eripuit. Oliv. Et in carce- 
rem duci'\ Non tamen ductus est, ve- 
tante id Tiberio Graccho, ut superius 
dictum est. Badius. 

Ruptorem] Respondet objectioni : 
Posset aliquis dicere, nihil est quod 
ingratitudiuis populum Romanum ac- 
cuses. Neque enim Scipioni fecit in- 
juriam, sed innocens fuit. Nam ita 
est, inquit; nam in eo qui de ejus 
niorte nullam in foro quaestionem 
habuit, injuriam Scipioni maximam 
fecit : nam passus est indignam et ne- 
fandam ejus caedem inultam. Varia 
suspicati sunt homines de morte ejus. 
Alii Carbonem, aliiSemproniam uxo- 
lem, ut supra diximus, auctorem mor- 
tis fuisse credidernnt. Oliv. 

Quis ignoratffyc.l Hicjunioris Afri- 
cani patruelis fuit, qui totius populi 
judicio optimus omnium judicatus est, 
quo tempore Deorum mater Pessi- 



VALERII MAXl.Ml LIB. V. CAF. 3. 



1179 



lumte Romam advecta est. Cum 
nondiim in iiibe templimi illi dicatum 
esset, et ex oracnlo Apollinis ah om- 
nium Optimo suscipieiida foret, din 
qna!sitnin est, quisnam in uibe tanto 
titulo dignus haberetur, ad hnnc Sci- 
pionem snmmo omnium judicio ven- 
tum est, qui tantisper numen piivato 
snsciperet hospitio, donee iilic pub- 
Jice templnm conslitueietur. Hie 
quoque Tiberii Gracchi seditiosissimi 
liominis furores repressit ; nam ilium 
Jeges agrarias contra Senatus auctori- 
tateni, nt diximus, ferre molientem, 
cum multitndine bonornm impetu 
facto, subselllorum fragmentis occi- 
dit, multaque alia in rempubl. merita 
contulit. Illiim tamen falso accusa- 
tum sub titulo legationis voluntarium 
in Asiam exilium sibi deligere coi'ge- 
runt. Oliver, 

Qui pesti/era, Ifc] Contigit A. U. 

DCXX. 

Faucibtis apprehensam rempublicaml 
Ita opinor legendum esse. In Cam- 
pensi legitur n/j;»ren«am; quam vocem 
scioli imperite mutarunt in oppressam. 
Pigh. 

Strangulari] SufFocari et extingui 
ab ea. 

Iniquissimam] Quia tribunis agita- 
batur. 

Titulo legationis'] Ut tutus iret. Nam 
cum gravis plebi foret Tiberii mors, 
jamque vindicta adversus interfec- 
tores,et inprimis Nasicam,pararetur, 
sollicitus de salute Nasicae, Senatus 
liberam sibi in Asiam Icgationem de- 
crevit. Nasica, quanquam maximo 
sacerdotio esset alligatus, tamen Ita- 
lian! dcseruit, et in Asiam profectus, 
hand multo post circa Pergamum in- 
teiiit. Oliveriiis. 

Pergamum] Civitatem Asiae, Est 
enim Pergamum, teste Strabone lib. 
xm. Asiae civitas admodimi illustris, 
quae din sub Attaiicis regibus fortu- 
nata fuit. Hanc pr;cterfluit Cairus 
per canipuni qui Caicus appellalur. 
Oliver. 



In eodem nomine versoi"] Hie P. Len- 
tulus de genfe Cornelia fuit, de qua 
Lentulus ille natus est, qui cmn Ca- 
tilina in rempubl. conjnraverat, et a 
Cicerone consule cum aliis conjuratis 
necari jussus est: nam ea causa in 
conjurationem venerat, quia se prin- 
cipem omnium fiiturum speraret, eo 
quod oracnlum, tribus e gente Corne- 
lia deberi remp. Romanani, et unum 
ex bis se tertium esse existimabat, 
sed est opinione deceptus. Hie ergo 
Lentulus, de quo loquimur, primus 
C. Gracchi et Fulvii, qui per seditio- 
nem Aventinum cum armata manti 
occupaverant, impetum furoresque 
repressit, consule L. Opimio, cui 
summa potestas aSenatu data fuerat, 
utcaveret, nequid detrimenti respub- 
lica caperet. Hin igitur pro repub- 
lica a tanta seditione liberata id 
preemii recepit, ut paulo post sub 
specie legationis in exilium missus 
fuerit. Oliv. 

In Avenlino] Quo Gracchus et Ful- 
vius ejus coUega cum caeteris conju- 
ratis se receperant. Idem. 

Piapugna] Quia pro salute reip. 

Aliala vero, ^c] Fames urbeni in- 
vaserat, vel nialignitate temporum, 
quod anni fuissent segetibus adversi, 
velncgligentia plebis, quap,concionuni 
dulcedine capta, deserto agrorum 
cultu, coluerat nrbem : (nam utrani- 
que traditur:) Spurius Moellus eques 
Rom. illis temporibus pra;dives rem 
ntilem, pessimo exemplo, pejore con- 
silio, est aggressus : nam frumenlo 
privata pecunia coeuipto, largitiones 
frumenti in populum fame laboran- 
tem facere instituit; ut hoc munere 
plebes sibi obnoxia facta honores de- 
mandaret; nee hoc contentiis, de reg- 
no coepit agitare ; jamque conjuratio 
parabatur. Nam tela in ejus domuni 
conferri, concionesque liaberi, et non 
dubia de regno consilia : quod cum 
senatui nuutiatum esset, prinio cou- 
sules increpare, quod eas largitiones 
cretusque in privata domo fieri per- 



1180 



NOT^ VARIORUM IN 



initterent : deinde dictatoieni di- 
cendum censuit. Creatus est L. Q. 
Cincinnatus, qui C. Servilium Alialam 
niagistrum equitum dixit ; qui missus 
a dictatoie ad Mcelium, ut ilium ad 
se duceret, cum venire recusasset, 
eum stricto gladio insecutus obtrun- 
cat ; reversus deinde a dictatoie, lau- 
dator, quod rempubl. liberasset: ve- 
rum paulo post damnatum Ahalam 
populus Romanus in exilium ire coe- 
git. Cicero in Catone Majore : ' Lucii 
Quinctii Cincinnati jussu magister 
equitum Servilius Ahala Spuriura reg- 
num affectantem occupatum intere- 
mit.' Autor de Viris Illustr. ' Quinc- 
tius Cincinnatus, deposita dictatura, 
ad agriculturam reversus, iteruni post 
viginti annos dictator dictus Spnrium 
Maelium regnum affectantem a Ser- 
vilio Ahala niagistro equitum occidi 
jussit, domum ejus solo adaequavit. 
Unde locus yEquimelium dicitur.' OH- 
ver. Ahala vero, ^-c] Lege sic : Ahala 
vero, cum magister equitum. Ipse enim 
magister equitum, non Spnrius Moe- 
lius erat. In Coloniensi vocatur 
Habala. Pigli. 

§ 3 Quo enim nimbo] Q. hie Sexti- 
lias postnlatus fuerat majestatis con- 
tra Syllam : Lucius Caesar tunc Ora- 
tor eximius in ea accusatione eum 
defendit ; oi ta deinde inter Cinnam 
et Carbonem consules seditione pes- 
tifera pulsus ex urbe Cinna, cum 
paulo post Mario conjunctus urbcm 
cepisset, inimicos graviter nltus est: 
quorum alios in uibe trucidavit, alios 
in tabella |jroscriptos exposuit, inter 
quos C. Cassar Orator, quTTarquinios 
in Hetruriam fugiens, ad Sextilium 
veterem clientem suum divertit ; apud 
quem tntam salutem suam fore spera- 
bat, cujus ipse salutem aliquando 
protexisset. Ille vero contra ingra- 
tissimus et impius homo hospitem 
perdidit. Oliver. Quo enim nimbo, 
qua procella verborum^ Nimbum verbo- 
rum nescio an quis dixerit. Malo 
itaque legere ut est in Atrebalensi, 



Quo enim lambo, qua procella verbo- 
rum. Nam airo tov la/UjSifeij' dicitur, 
id est, a proscindendo. Horatius, 
' Archilochum proprio rabies armavit 
lambo.' Pighius. Nimbo] Pighius 
lambo correxit. At nihil ego rnuta- 
rini. Ecquis enim vel in medio Latio 
erubescat dicere nimbum ac procellam 
verborum? Coler. 

C. Casarem'] Hie est Caesar, cujus 
raeminit Cicero in libro de Oratore, 
et ilium introducit de arte disputan- 
tem. Oliv. C. Ccesarem] Sic eum Ma- 
nuscripti codices appellant. Recte ; 
fuit enim C. Caesar orator a cliente 
suo proditus, et in villa occisus, cum 
aedilis curulis tantum fuisset: frater 
L. Caesar consularis et censorius ad 
bustum Vaiii occisus est, ut idem 
noster lib. ix. cap. 2. asserit : utrius- 
que capita C. Marius victor in rostris 
exponi jussit, ut Cicero de Oratore 
tertio, et Appianus civil, primo. 
Pis': 

Tarquiniensi] Et ita in Hetruria. 

Truculento viciori] Videlicet Cin- 
nae. 

Metu mortis] Quia in tabella pro- 
scriptorum ascribuutur generali clau- 
sula omnes qui proscriptos celave- 
riut, protexerint, aut quavis ope 
juverint. Badius. 

§ 4 Sed ut ad alium] M. Tullius 
Cicero I'opilium Laenatem defendit 
parricidii rcum, ut vult Plutarchus in 
Vita Ciceronis. Octavianns Caesar 
pacem et fcedus cum Antonio et Lepi- 
do fecit, ita ut hi triumviri rei con- 
stituendze per quinquennium essent, 
et suosquisqiie inimicos proscriberet. 
In qua prosciiplione cxx. Senatorum 
nomina fuerunt, reliqui fuerunt eqnes- 
tris ordiuis viri. Ex plebe pauci ad- 
modum : nam ad ccc. cives proscripti 
sunt. Inter hos igitur Lucius Caesar 
avunculus Antonii,et Paulus Lepidus, 
M. Lepidi frater, et Cicero noster 
proscripti sunt, et a Popilio Laenatc 
occisi. Dicitur Octavianus diu ac 
nmltum resiitisse, ne Cicero in pro- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 3, 



1181 



scriptoium niimeio esset, adductiis 
vereciindia, quod eum patieiu appcl- 
laie consueverat, et quod ejus ope ad 
id poteritiae pervenisset ; sed victus 
tandem obstinata nimis Antonii vo- 
Inntate, qui Ciceronem piK caeteris 
iinum deposcebat, propter Pliilippicas 
in eum scriptas. Unde Juvenalis : 
' Antonl gladios potuit contemnere, 
si sic Omnia dixisset.' Ergo cedere 
coactus est Cicero ; nbi intellexit quae 
facta erant, una cum Quinto fratre 
adBrutuni in Macedonian! ire consti- 
tuit; fraterveroquimoerore confectus 
non se satis viatici sumpsisse putabat, 
domum reversus, ut accepta pecunia 
Ciceronem consequeretur, proditus a 
servis, una cum filio interfectus est. 
Cicero vero dum ad navem in lectica 
deferretur, a satellitibus Antonianis, 
quos Popilius ille ducebat, quem, ut 
diximus, Cicero in judicio defenderat, 
initinere interceptus est, baud procul 
a portu Cajetae, qui Popilio, jugulum 
ejus poscenti, cum barbam dextra 
prius divulsisset, fortis et intrepidus 
porrexit. Juvenalis tamen dicit non 
caput solum, sed etiam manum abscis- 
sam fuisse Ciceroni. Dicit enim in 
Satyra x. ' Ingenio manus est et cer- 
vix capsa, nee unquam Sanguine cau- 
sidici maduernnt rostra pusilli.' Bru- 
tus vero, audita Ciceronis morte, C. 
Antonium, M. Antonii fratrem, quem 
captivum habebat, Ciceroni filio ad 
vindictam concessit. Oliver. 

PiccnaJ Regie Itali* trans Apen- 
niniim, ab ipsis montibus usque ad 
mare Adriaticum extensa, inter ^sin 
et Leastrum fluvios, teste Strabone 
lib. V. 

M. Ca?/jt] Qui amantissimus Cice- 
ronis erat. 

Hie Popilius'] Sicet reliqui. Solus 
Plutarchusliomicidium hoc Hcrennio 
centurioni adtribiiit. Coler. 

Cajetam] Est bite urbs non longe a 
Bajano sinu. 

Dextram] Ideo dextram amputatam 
ad Antonium attulit, quod ea Pbilippi- 



cas scripserat. Antonius caput et dex- 
tram pro rostris affigi jussit. Bad. 

Tanquam o})imis spoliisi Tanquam 
dux diicem cecidisset. 

^ b Quo te nunc modo, ^-c] Pompei- 
us Strabo, Magni Pompeii pater, 
Latino bello dux cxercitus, prastcr 
alia oppida cepit et Asculuin, atque 
diripuit. Deinde post aliquot annos, 
60 mortuo, Pompeius accusatus est 
peculatus, eo quod expendendo sibi 
aliquid usurpasset pater. Afferebant 
aliquos libellos, qui missi fuerant do- 
mum Strabonis. In eo judicio a Cn. 
Carbone defensus est ; et ipse pariter 
adeo perspicax, et praeter aetatera 
promptus visus est, ut inde gloriara 
benevolentiamque multam reporta- 
ret. Postea vero, cum Sylla rem- 
publ. occupasset,Pompeium adversus 
Carbonem, qui classe Siciliam occu- 
paverat, cum exercitu misit ; quem 
superatum, cum se Pompeio victori 
supplex subjiceret, dicitur Pompeius 
eum ingrate nimis et crudeliter 
tractasse ; nam ilium victum pro- 
duxit in medium, et pro tribunali 
sedens, damnavit; damnatum deinde 
ad necem pertractum interfici jussit. 
Dicitur iste Carbo cum ad necem 
duceretur, ut ensem strictum immi- 
nere vidit, cupiditate vitae commo- 
timi, locum et boram perbrevem 
orasse, tantisper dum exoneraret 
ventrcm. De hoc Carbone Cicero in 
Epistolis Familiaribus lib. ix. Epis- 
tola quaj incipit : 'Tandem infamia.' 
' Cognoscimus,' inquit, ' Cn. Carbo- 
nem, et fratrem ejus Scurram, quid 
his improbiusr' Et paulopost : ' Hoc 
qui a Pompeio nostro interfectus est, 
nemo improbior meo judicio fuit.' 
Oliver. 

Turn ingrato facto] Nam si occiden- 
do Carbonem tuas vires aiixis.ses, 
tolerandum esset. 

Ext. § 1 Carthaginienses] Cum 
Annibal tot victoriis patriam illus- 
trasset, tamen ilium et Romanis ac- 
cusarunt, tanquam vioiati frederis 



1182 



NOTiE VARIORUM IN 



aiictorem, et in exiliuni ire cotigormit. 
Sunt etiam qni diciint, cum Annibal 
se in vicum sunm lecepisset, Cartlia- 
giuienses, suniptis arniis, euni petere 
voliiisse ad necem. Quod nbi intel- 
lexit Annibal, confugit in Asiam ad 
Antiochuni, cui se tantopere insinu- 
avit, ut hospitaliter lionorificc(jue 
susceptus, in omnibus publicis et pi i- 
vatis consiiiis adiiibeietur; qui non 
prius destitit, qnani regem inipulit, 
lit Romanis belluni infeiret. Cicero 
in Orat. xiii. circa finem : ' Quis Car- 
thaginiensium pluris fuit Annibale, 
consilio, virtute, rebus gestis? qui 
iinus cum populo Romano tot annos 
de imperio, de gloria decertavit. 
Hunc sui cives de civitate ejeceruut.' 
Oliver. 

§ 2 Lycurgo] Rempubl. Lacedre- 
moniorum hie ita constituit, ut nulla 
melior, nulla sanctior, quoad Lycurgi 
legibus obtemperavit, in totaGraecia 
posset inveniri ; tamen in luinc virura 
Lacedaemonii adeo ingrati fuerunt, ut 
ilium seepe injuriis lacessierint, atque 
in primis locupletes, qui ejus leges 
graviter ferentes, pulsatum a fore 
szepe perturbaverint, et illi oculum 
eruerint; quas quidem injurias leni 
tulisse animo dicitur, adeo, ut ctiani 
effossorem oculi perpetuo dilexerit, 
sibique ministruni feeerit, et ex im- 
probo ac temerario viro exactissi- 
mum et continentissimum reddiderit. 
Cum igitnr Lacedzemonii conquere- 
rentur, quod leges illee durae nimium 
essent et immites, Lycurgus simula- 
vit eas se velle mutare ; consulto 
tamen prius oraculo, neque enim 
absque Dei consilio se quicquam 
facturum esse dicebat. Cum igitur 
Delphos ire constituisset, advocata 
concione, cives omnes jiirejurando 
adegit, servaturos inviolatas, quoad 
rediret in patriara, Profectus dein- 
de, cum accepisset ab oraculo pias 
sanctasque leges et nullo modo per- 
mutandas ; sed civitatem illam fore 
clarissimam, quoad Lycurgi legibus 



uteretur; Vaticinium scripsit, et 
Spartam misit. Deinde, ne sacra- 
mento solveretur civitas, in Cretam 
proficiscitur, ibique perpetuum egit 
exilium, ac moriens jussit in mare 
spargi cineres suos, ne, si foite in pa- 
triani reportarentur, rediisse credere- 
tur, et sic jurejurando civitas libera 
foret. Oliver. 

Utiliorem viru)n] De hoc mulia 
Plutarchus, Herodotus, Dionysins, 
Justinus lib. iii. et xviii. Strabo lib. 
VIII. et X. Tertullianus, Clemens 
Alexandrinus, Augustinus lib. ii. cap. 
16. Velleio quidem Paterculo est 
DisciplinEB convenientissimae vir, id 
est, utilissimae. Unde et Valerius 
ait ejus leges salutariter excogitatas 
esse. Non immerito igitur liic "Swrrip 
civium suoruni dictus : sicut Aristi- 
des SiKatos, Epaminondas 6ehs, teste 
Epicteto. Coler. 

Apollo Pythius] Pythonis serpentis 
interemptor, cujus pelle tripodes in 
templo Delphico tectae eranl. Badius. 
Sinccritas} Nam pie semper vixit, 
et avunculo fidem summam servavit. 
Constantissimus] Perse verantissi- 
mus ; exilium enim elegit, ne leges, 
quae patriae saiubres erant, tolli pos- 
sent. Oliver, 

Privatus ociilo] Ser\\n^ aliter; scri- 
bit enim ob injuriam vitibus sive Bac- 
cho iulatam a Jove eluscatum esse. 
Sed istha;c fabulae sint. Colerus. 

§ 3 Ille vicatim dispersos cives suos 
in unam urbem contraxif] In veteribus 
e%t,illc locatim. Neutra vox ad verum, 
et facile ex hac inconst^intia odoror 
suppositas illas pro gerniana ista, 
pugatim. Atlienienses enim anteTlie- 
sea in pagis habitarunt : ita Plntar- 
chns. Et clarissime Livius lib. xxxi. 
' Delubra sibi fuisse,' (Atlienienses 
loquitur) ' quae quondam pagatim 
habitantes, in parvis iilis castellis 
vicisque consecrarint.' Idem de iis- 
dem: ' Templa Denm, quae pagatim 
sacrata habebant.' Lipsius. 

Idem steva] Cum Androgeiim athle- 



VALERH MAXIMI LIB. V. CAP. 3. 



1183 



tam foitissiUiuni, regis Minois filium, 
Athenienses per invidiam e tiirri 
prsecipitassent, quod omnes in agoni- 
biis superasset; Minos yEgeo, Tliesei 
patri, tunc regnanti, belliim intulit, 
et Atlienienses longa obsidione pres- 
ses paceni petere coegit, quain diiris 
conditionibus a Minoe tandem acce- 
penint ; nt septena qiiotannis corpora 
natorum Minotauro devoranda, se- 
cundum fabiilas, re aiitem vera, in 
servituteni niitterent, qu£e in Laby- 
rintl'.o servabantur. Erat auteni Mi- 
notanrns Imperator ; qui, cum in 
agonibus omnes superaret, ejusmodi 
pueri victoria; prtemium dabantnr, 
in quos saevissimnm fuisse constat, 
lit inde fictuni sit a Minotauro fuisse 
devoratos, qui cum sorte deligeren- 
tur, tertio anno sors evenit Tbeseo, 
qui beneficio Ariadnes,quae illius pnl- 
chritudine capta docuit iter lilo re- 
gere, periculum evasit, et patriam 
ab eo tributo et servitnte liberavit. 
Ovidius : ' Jam lamentabile Atiienae 
Pendere desierant Thesea Jaude tri- 
butum.' Oliver. 

Idem effranatam, 8fc.'] Sicut apud 
Statium legimus, quum Cieon rex 
Tliebanorum proliii)eret Gra?corum 
cadavera, quae in bello Etlieonlis et 
PoUinlcis pugnando ceciderant, se- 
pultura' demandari, uxores et liberi 
mortuorum ad Tiieseum confugerunt, 
qui quum, legatis missis, benigne 
inipetrare non potuisset, Tliebanis 
bellum intulit, quibus victis, corpora 
suis omnibus sepelienda tradidit. 
Idem, 

Idem opcm, ^c] Cum tyrannos, 
lafrones, et nionstra ex terris niulta 
subegissct Hercules, ob fortia facta 
maximam invidiam liberis suis reli- 
quit : nam (]ui fucrant ab illo injuria 
affecti filios ejus, post mortem, inse- 
qnebantur ; qui cum pr<£sidium tntum 
non invenirent, Atlienas, ad Aram 
Misericordia;, quam Theseus consti- 
tuerat, se contiilerunt, et ibi salvi ab 
omui injuria fuere. Nam Athenis 



aram Misericord iae Theseus consecra- 
vit, quern locum Asylum appellavit, 
eo quod nemo inde abstrahi posset : 
Romulus deinde, Theseum imitatus, 
Romas idem apernit. Sunt tamen qui 
dicant Asylum Athenis condidisse 
filios Herciilis. Cujus scntentia? Sta- 
tins est, qui ait: 'Famaest defessos 
acie post busta paterni Numinis Her- 
culei sedem fundasse nepotes : Sic 
sacrasse loco commune animantibus 
a>gris Confiigium,' Oliver. 

Et quicqidd ubiqne monstri aut sceleris 
fuit, (Sfc] Sicut Marathoniiim et Cre- 
tenseni Taurum, in Epidauro Peri- 
phetem, quern davatum dicebant, in 
Isthnio Sinnin, qui se in varias figuras 
vertebat : haiid longo a Megara Sci- 
ronem latroneni in monte Cit-o, quern 
ille occupaverat, et iliac transeuntes 
omnes cogebat sibi in praecipiti rupe 
sedenti pedes osculari, qnos ad oscu- 
inni inclinatos, elato pede, per an- 
fractas rupes detrudebat in profun- 
dam vallem. Theseus cum ad hunc 
venisset, simulavit se velle pedes 
osculari, et ilium pedibus captum de- 
jecit. In Peloponneso Sinnin eo ge- 
nere mortis affecit, quo ipse hospites 
et viatores afficere solitiis fuerat ; 
nam cum fortissinnis esset, arbores 
immensae magnitudinis flectebat in 
terram, etcaptos homilies illarum ver- 
ticibus alligabat, deinde, tanquam 
funda, illos immittebat ; jacti in niul- 
tas partes scindebantur. Hunc alii 
Pityocamptem appellatum fuisse 
dicunt a flectendis arboribus. Pro- 
cvnsten qiioque interfccit, qui lecti- 
cas habebat humana statura brevi- 
ores, in qiiibus susceptos hospites 
collocabat, et illos extendi jub('i)at, 
et quicquid extra leclicas eminebat, 
totnm amputabat. Idem. 

Scijros] In quam Insulam cum di- 
vertisset, post exilium a patria indie- 
tum, Lycomedes ejus Insula: prin- 
ceps ilium de rupe priccipitavit. 
Insula est in mari JE^eo posita, de 
qua Strabo lib. ix. nicntiontni fecil, 



1184 



NOT^ VARIORUM IN 



et earn multis innominatis insulis et 
urbibus omnium clarissimam esse 
dicit, propter Lycomedis cum Acliil- 
le affinitatem, et AchiUis filium Neop- 
tolemuni ibi procreatuni et enutri- 
tnm. Ovidins Met. vii. deTheseo : 
• Te, maxime Theseu, Mirata est Ma- 
rathon Creta-i sanguine Tauri ; Qiiod- 
que suam secuius arat Cremyona 
colonus, Munns opusque tuum est : 
tellns Epidauria per te Clavigeram 
vidit Vulcani occumbere prolem : 
Vidit et iramitem Cepliisias ora Pio- 
cnistem ; Cereyonis letum vidit Ce- 
leaiis Eleusis : Occidit ille Sciuis 
inagnis male viribus usus, Qui poteiat 
curvare trabes, et agebat ab alto Ad 
terram late sparsuias corpora pinus. 
Tutus ad Alcathoen, Lelegeia moenia, 
limes Composite Scirone patet, spar- 
sisque latronis Terra negat sedem, 
sedem negat ossibus unda; Qua? jac- 
tata diu fertur durasse vetustas In 
scopulos : scopulis uomen Scironis 
inbasret.' Oliver. 

Jam Solon, Sfc.'] Solon cur exulave- 
rit, haec esthistoria: Simulavit navi- 
gandi causam, ut diversos hominum 
mores videret ; sed vohintarium fuit 
exilium, quod cives sentiebatlegibus, 
quas tulerat, vehementer oft'ensos. 
Pisistratum etiam, propinquum suum, 
cum sibi tyrannidem parare intellige- 
ret, quantum in se fuit, prohibuit ; 
nam convocata concione protectus in 
publicum, lorica armatus et clypeo, 
Pisistrati insidias, et impiuni coua- 
tum, aperuit; neque id solum, verum 
etiam sejuvare paratum, ac pro li- 
bertate pugnaturumasseveravit. Viri, 
inquit, Atlienienses, aliis quidem sa- 
pientior, aliis vero fortior sum. Sa- 
pientior illis qui Pisistratum istum 
non animadvertunt ; fortior his, qui 
sciunt ilium, sed metu reticent. Se- 
natus vero, quod Pisistrato studeret, 
ilium insanire proclamabat. At ille, 
Meam, inquit, insaniam civibus breve 
tempus ostendet, cum Veritas in hi- 
ceui venerit ; jam vero Pisistrato 



rerum potito minime obtemperans, 
ante curiam arma deposuit, dicens- 
que illud : O patria, tibi equidem 
verbo et opera auxiliatus sum. De- 
inde in illgyptum navigavit, atque 
inde in Cyprum profectus, postremo 
ad Croesum pervenit. Obiit autem in 
Cypro Lxxx. aetatis suae anno, hoc 
suis mandans, ut Salamina ejus 
ossa transferrent, atque in cinerem 
soluta per provinciam dissemina- 
rent. Celeberrimum est ejus hoc 
factum : cum de proprietate Sala- 
miuaj ipsius patrijp, inter Atheuien- 
ses et Megareuses ferme usque ad 
interitum diuiicatum esset, multisque 
cladibus acceptis, capitale esse cce- 
pisset, si quis legem de vindicanda 
ferre auderet ; soUicitus Solon, nevel 
tacendo parum reipubl. consuleret, 
vel cousulendo sibi noceret, subito 
dementiam simulat; cujus venia quaa 
prohibebatur non modo dicturus, sed 
etiam facturus erat. Deformis ore 
habituque vecordium evolat, facto- 
que concursu hominum, quo magis 
consilium simulet, versibus sibi inso- 
litis per praeconem suadere ccepit, 
quod vt'tabatur, omniumque animos 
ira incendit, ut adversus Megarenses 
bellum extemplo decerneretur, insu- 
laque, devictis hostibus, Athenien- 
sium fieret. Oliver. 

Salamina] Salamin, et Salamis, et 
Salamina declinatur. Haec insula in 
Euboico mari posita, in qua Telamon 
Ajacis et Teucri pater regnavit. 
Quamvis et Salamina dicatur civitas 
in Cypro, condita a Teucro postquam 
a patre regno pulsus, quod in patriam 
sine fratre rediisset, profugit in Cy- 
prum. Cujus meminit Horatius in 
primo Carminum : * Nildesperandum 
Teucro duce, et auspice Teucro : 
Certus enin> promisit Apollo, Ambi- 
guam tellure nova Salamina futuram.' 
Hffic autem insula fuit inter Athe- 
nienses et Megarenses, quam utrique 
sibi vendicabant. Oliver. 

Bene egissent Atlienienses] Miltia- 



VALERII MAXIMI LIU. V. CAP. 3. 



1185 



des Atheniensis, rerum gestanim glo- 
ria insignis, pro lepnblica Athcnlensi 
imilta et prirclara facinora edidit ; 
atque illud maximum, quod Artaplier- 
nem et Dathim, Darii regis Persanim 
prsefecfos, qui cum ducentis millibns 
peditum, decern millibus equitum in 
totius Graeciae, ac in primis Athena- 
rum, venerant excidium, cum parvis 
admodum copiis, utpote decern milli- 
bus armatorum, apud Marathonem 
fluvium superavit : in cujus rei me- 
moriani porticus Athenis constructa, 
et in ea tota historia depicfa fuit, 
referta quoque aliarum rerum et 
scientiae pictura, quae Stoa porticus 
dicta. Unde Stoici postea nominati 
sunt. Frontinus de Miltiade libro 
IV. ' Miltiades,' inqnit, ' cum ingentem 
Persarum niultitudinem apud Mara- 
tbona fudisset, Athenienses, circa 
gratulationem morantes, compulit, ut 
festinarent ad opem urbi ferendam, 
qTiam Persarum classis petebat, cum- 
que praecurrisseut implessentque moe- 
nia armatis, Persae rati ingentem esse 
numerum Atheniensium, et alio mi- 
lite apud Marathona pugnatum, alium 
pro muris suis opponi, circumactis 
extemplo navibns Asiaui repetierunt.' 
Fuit autem lia?c victoria, teste A. 
Gellio, anno ab urbe condita cc. et 
LX. Hie igitur Miltiades, post tantam 
victoriam accusatus, quod Pbaron 
Insulam caperenoluisset, vel, ut Jus- 
tinus tradit, ob crimen peculatus, 
quod rempublicam expilasset, primo 
capitali, deinde mutata sententia, pe- 
ciiniaria poena damnatus est; quam 
cum exsolvere non posset, erant enim 
quiuquaginta talenta, quuni primum 
in patriam rediit, in vincula conjece- 
runt, ubi cum baud ita multo post 
esset morte cousumptus, ejus corpus 
insepultum esse voluerunt, donee 
filius, pietate motus, se pro patre car- 
cerem subiturum ultro promisit. Qui 
paulo post interrogatus a populo, an 
id libenterfecisset, quod patris poenas 
adiisset; cum libentissime se id fe- 
Delph. et Var. Clai. Vul. 



cisse respondisset, ut pater sepullurae 
maudaretur, carcere liberatus est, ut 
quidani dicunt ; alii vero, quibus 
magis credendum est, dicunt Calliam 
quendam, non tam generosum, quam 
pecuniosnm virum, pro eo pecuniam 
exsolvisse, impetrato sororis ejus 
Elpinicis matrimonio. Oliver. 

Post trecenta miliia Persarurn] Jus- 
tinus ducenta miliia barbarorum in ea 
pugna cecidissescribit. Herodotus : 
Kara efa«icrx'^^ofS Kol nrpaKocrtovs 
&vdpas. Videtur sane hie myriadum 
numerum omisisse. Coler. 

Marathone'\ Apud Marathona civi- 
tatem Atticae regionis. 

Ut puto hactenus scevire adversus 
optime meritum abunde duxeriint'] Ita 
vulgo. Falsa atque imperfecta est 
sententia, sed aliquanto melior in 
Susian. et Pulmann. Sed, ut puto, 
hactenus scevire adversus optime meri- 
tum, satis abunde duxerunt, Consta- 
bit omnino, si per negatioiiem finia- 
tur, alteroadverbio, quod superfluum 
est, abjecto ; sic, Sed, ut puto, hacte- 
nus scevire adversus optime meritum, 
abunde non duxerunt. Pigli. 

Hanc hcEreditatetn paternnm, Sfc. se 
sortitum} Optime vetus et ex veteri 
formula, Solum se crevisse. Heredita- 
tem cernere pernota jam et notata 
aliisdictio. Lipsius. 

Aristides etiam] Mos erat apud 
Athenienses, ut qui virtute sua maxi- 
mas opes in urbe consecutus esset, 
in exilium per decern annos mittere- 
tur, ne ille opibus elatus factiones 
in urbe moveret. Hac lege, quae 
ostracismus dicebatur, duo prajstan- 
tissimi duces relegati sunt : Aristi- 
des, qui nimium Justus esse videbatur, 
adeo ut justi cognomen impositum ei 
fuerit; Themistocles, qui virtute sua 
patriam ex manibus hostium sacpe 
liberavit. Sed prEecipuecum Xerxes 
in Europam cum tota ferme Asia 
transiit, quem Themistocles consiiio 
suo cum centum navibus apud Sala- 
niina superavit. Quibus fnsis, Aris- 
.V«.T. 4 F 



1186 



NOTiE VARIORUM IN 



tides servandae praedae Graecis prae- 
positus, continentiae et integritatis 
opinionem, quam de se maximam 
concitaverat, omnibus consnmmavit. 
Nam cum aigenti et auri vis passim 
et vestimentorum omnis generis esset 
in tabernaculis, quibus barbaros nii- 
daverant, nee ipse contrectare qiiip- 
piani voluit, nee, ut ab aliis attinge- 
retur, passus est. Paulo post urbis 
principatum consecutus, cum omnis 
virtutis, turn maxima aequitatis ac 
justitiae apud populum periculum fe- 
cit, ita ut omnium consensu justi 
cognomen sit assecutus : ex quo sibi 
non minorem gratiam et authorita- 
tem, quam odium et invidiam con- 
traxit. Nam Themistocles ejus ae- 
mulus et gravis adversarius sermo- 
nem jactabat in vulgus, Aristidem 
hac sua judiciaria consuetudine et 
forensi potestate, clam sublatis judi- 
ciis sine stipatoribus, sibi regnura 
comparasse. Quibus verbis commota 
civitas, Aristidem, non affectati regni, 
ut prae se ferebant, sed gloriae ejus 
invidia, ostracismo in exilium relega- 
runt. Erat autem ostracismus non 
improbitatis castigatio, sed ad hones- 
tandum facinus elatioris et gravioris 
potestatis moderatio, poena in decem 
annos data. Fiebat autem ostracis- 
mus hoc modo: Ostraca, id est, cal- 
culi, et testae viritim in concilio da- 
bantur, et in eis quisque quem ex 
urbe cedere vellent, Uteris indica- 
bant, quos postea in unum fori locum 
cancellis circumseptum deferebant. 
Maglstratus vero, quibus dabatur ne- 
gotium illud publicum, universos si- 
niul recensebant,qui nisi sex millium 
numerum excessissent, nihil confec- 
tum erat. Postea, uuiuscujusque cal- 
culis sepositis, cum quem pluribus 
sententiis damnatuni cognoscerent, 
decem annos extorrem fore declara- 
bant, ea tamen conditione, ut fructus 
suos capere liberum sibi relinquere- 
tur. In eo igitur judicio Aristides, 
cum niultitudinis adversus se conci- 



tatae stndium admiraretur, qnatsivit 
unum ab eo, quem in exilium mittere 
statuissent, an mali quicquam per- 
pessi essent ; cui nihil sibi niali fac- 
tum, nee a se virum cognitum esse ; 
sed moleste ferre dixerunt, quod om- 
nibus in locis hunc ipsnm justum 
audirent. Quod cum accepisset Aris- 
tides, nihil locutus est illis, sed urbe 
cedens, et manus ad coeluni tendens, 
non, sicut Achilles Griecis iratus, mala 
imprecatiis est; sed ut Atheniensibus 
quaecunque vellent sibi bene, fauste, 
feliciterqne evenirent, ut Aristides 
nunquam sibi veniret in mentem. 
Oliver. 

Totius GracicBJustitia] Cum ad con- 
ferendas in bellum pecunias totius 
Graeciae census constituendus esset, 
popnli universi Aristidem ab Atheni- 
ensibus petierunt, ut eo authore et 
censore singulis civitatii>us Justus 
census describeretur. Quid illud i 
quod cum in exilium ejectus fuit, 
Themistocles inimicus ejus acerrimus, 
utpote qui factione sua Aristidem 
ejecerat, cum referendi maleflcii et 
sumendas ultionis occasio maxima 
sibi foret oblata, sic in officio et de- 
core permansit, ut nee accusationis 
conscius, nee damnationis particeps 
esse voluerit, nee re, nee verbo quic- 
quam fecerit, unde ex afflictis inimici 
sui rebus voluptatem capere videre- 
tur. ' Oliver. 

ContinenticB specimen] Constat hunc 
in m^na paupertate vixisse, adeo 
ut Callias ejus propinquus, et omnium 
Atheniensium ferme ditissimus,accu- 
satus fuerit, quod Aristidem patere- 
tur fame plerumque laborare ; quem 
judices damnassenf, nisi dixisset 
Aristides se longe magis inopia, 
quam Calliam maximis opibus glori- 
ari, quia complures videret, qui divi- 
tias, quibus abundant, in usus vel 
turpes, vel inhonestos coUocent, qui 
vero paupertatem generosissime fe- 
rant, paucissimos esse. Hunc adeo 
panperem fuisse dicit Frontinus, uS 



VALKRII MAXIMI LIB. V. CAP. 3. 



1187 



ne tantum quidem pecuniae illi post 
mortem snperesset, quae siifficeret 
in dotem filianim ; quas publice dota- 
vit Senatus Atheniensis, post aniplis- 
simaram renim administrationem illo 
in sumnia paupertate defiincto. Oli- 
ver. 

Patria excedere] Plutarchus, Pro- 
bus, Cicero pro Sexto, Tusc. lib. v. 
Offic. lib. III. Justinus lib. ii. Muso- 
nius apiid Stobeeum irepi ^4vt]s. Coler. 

Themistocles, !fc.] Hie, nt dixinius, 
cum Xerxes terra marique bellnm 
universae Graecias cum (antis copiis 
inferret, quantas nee antea, nee post- 
ea quisquam habuit, non solum pa- 
triae et totius Graeciae salutem pro- 
texit consilio et calliditate sua, ve- 
runi etiam totius Europae. Nam cum 
maxime Atlienienses peti dicerentur, 
ob pngnam, scilicet Marathoniam, in 
qua Persae turpiter debellati fuerant, 
et ipsi Delplios consiiltum Apollinem 
de rebus suis misissent ; respondit 
Apollo, lit se moenibus ligneis muni- 
rent : quod cum nemo intelligeret, 
solus Themistocles interpretatus est, 
et persuasit omnibus, consilium esse 
Apollinis, ut in naves se suaqne con- 
ferrent ; quod ita fuisse compertum 
est ; nam sic quoque se componenti- 
bus, Xerxem sua virtute Themisto- 
cles navali proelio debellavit, et ex 
Europa discedere tanta calliditate et 
artificio curavit, ut a Themistocle 
coDservatum magis, quam superatum 
se fuisse existimaret, multaque alia 
praeclara fecit, et inprimis eversa pa- 
triae moenia, invitis Lacedaemoniis, 
restituit et renovavit. Quibus rebus 
populnm Atheuienseni clarum et 
Graeciae principem reddidit, et tamen 
ab ingrata patria in exilium ad ipsum 
Xerxem, quem paulo ante vicerat, 
ire coactus est. Legitur in Oratione 
Demosthenis : ' Themistocles Xer- 
xem decies centenis millibiis militum 
datum, quatuor millium et ducenta- 
rum navium numero terribilem, exi- 
gua rate fugere coegit.' Oliver. 



Phocion vero, S^c] Phocion cur pa- 
tria sepulturacaruit? Erant eo tem- 
pore Athenis duae factiones : quarum 
una populi causam agebat, altera 
optimatum : in hac erat Phocion et 
Demetrius Phalereus. Harum utra- 
que Macedonum patrocinio niteba- 
tur. Nam populares Polyperchonti 
favebant, optimates cum Cassandro 
sentiebant: interim a Polyperchonte 
Cassander Macedonia pulsus est : 
quo facto, populus Atheniensis supe- 
rior factus, statim duces adversae fac- 
tionis capitis damnatos patria pepu- 
lit : in his Phoclonem et Demetrium 
Phalereum, de eaque re legates ad 
Polyperchontem misit, qui ab eo pe- 
terent ut sua decreta confirmaret. 
Hue eodem profectus est Phocion ; 
quo ut venit, causam apud Philippum 
regem verbo, re autem ipsa, apud 
Polyperchontem jussus est dicere ; 
namque is turn regiis rebus praeerat. 
Hie cum ab Agnonide accnsatus esset 
quod Pyraeum Nicanori prodidisset, 
et consimili seutentia in custodiam 
conjectus, Athenas deductus est, ut 
ibi de eo legibus fieret judicium. Hue 
nbi perventum est, cum propter £eta- 
tera pedibus ire non valeret, vehicu- 
loque portaretur, magni concursus 
facti sunt; cum alii veteris famae remi- 
niscentes, commiserarentur, plurimi 
vero exacuerentur propter proditio- 
nis suspicionem, maxime quia adver- 
sns populi commoda in senectute 
stetisset. Qua de re non perorandi 
quidem ei est data facultas et dicen- 
di causam. inde judiciis legitiniis dam- 
natus traditiis undeciniviris, quibus 
ad supplicium more Atheuiensiuin 
publice damnati tradi solent. Hie 
cum ad mortem duceretur, obvius ei 
fuit Emphyletus, quo faniiliariter fue- 
rat usus : is cum lachrymans dixisset : 
O quam indigna perpeteris Phocion ! 
At non inopinata inqnit ; hunc eninj 
exituni plerique clari viii Atlienien- 
sium habuerunt. In hunc tantum 
fuit odium multitudinis, ut nemo sit 



1188 



NOTiE VARIORUM IN 



ausus Jiber enm sepelire ; itaque a 
suis est sepnltus. Ita Probus. Oli- 
ver. 

Qua ad pariendum honorem potentia- 
simcB judicantur, dementia et liberalitate 
instrudissimiis] Ita vulgo. In Cam- 
pensi et Atrebat. ad pariendum homi- 
nem. In Piilinanniano, et Susiano, 
ad pariendum hominum genus, mendose. 
Sed in Winthel. legitur, ad patiendum 
hominem. Hiiic piito restitni posse, 
ad pacandum hominem. Deinde, pro 
dementia et liberalitate, Campensis li- 
ber habet eloquentia et integritate : qnas 
virtutes in Phocione laudant mirifice 
Plntarehus et Probus, aliique ancto- 
res. Lil)eralis, me hercle, non po- 
tiiit esse, cum pauperrimus semper 
fiierit. Pigh. 

Eloquentia et integritate'] Testes 
sunt Plutarchus et Probus. Hinc 
ilia vox Denioslhenis concionantis : 
*H 7UI' (fxaov \6ywv ff<pvpa Kol Koirh fpx^' 
Tcu. Orationis mece malleus et ascia 
adventat. An tor Jamblichus apud 
Stobaeuin. Coler. 

Eculeol Instrumento tortorio. 

Ingeninsum et garrulum] Sallustins 
Catilin. ' Atheniensium res gestae, sic- 
uti ego existimo, satis aniplae mag- 
nificaeque fuerunt : vernm aliqnanto 
minores tainen, quani fauia feruntur. 
Sed quia provenere ibi scriptorum 
magna ingenia per terrarum orbem, 
Atheniensium facta pro maximis ce- 
lebrantur.' Ad haec lege Augustinum 
de Civitate Dei. lib. xviii. cap. 2. 
Coler. 

Discordes foci tui, pacisque dividtta 
tuguria Graciw facta sunt columen. 
Lucet Marathon Persicis trophceis] Ita 
vulgo. Locus est valde incorrectus 
ct obscurus, cujus veram lectionem 
ex scriptis exeniplaribus quodammo- 
do elicimus. Nam in Cauchiano, 
paucisque scribitur, pro pacisque. De- 
inde in eodem et Susiano aliisque, 
pro Grcecice habetur, O Gracia. Ita- 
que legendus est locus hoc modo, dis- 
tinguendusque queniadmoduni tres 



scripti codices demonstrant: Dis- 
cordes foci tui paucis dicidua tuguria o 
GrcEcia facta sunt. Columen lucet Ma- 
rathon Persicis trophais, Ifc. Pigh. 
Discordes feci tui, paucis dividua tugu- 
ria, Grcecia facta sunt. Columen lu- 
cet Marathon,!fC.] Curvus locus, qnem 
tentasti, Pighi, dirigere : sed ten- 
tasti. Nos, nisi fallor, propitio Phce- 
bi filio sanamus. Vetus unns habet, 
et paucis: alii aliquot, e< pads. Lego, 
et pagis. Hoc primnni. Sane quia 
referenda haec sint ad Theseum, qui 
pagatim habitantes Athenienses (su- 
pra dictum satis : et hie locus priori 
illi firmando item valeat) in urbem 
conduxit, nemo ambiget ex catenata 
hac priorum repetitione. Jam se- 
quentia ex prisco libro sic concinno : 
et pagis dividua tuguria tua, Grcecice 
facta sunt columen. Lucet Mnrathon, 
^c. Athenienses ipsos adfantur et 
increpant. Per nos, inquiunt, tua 
tuguria et pagi excnlti in caput 
Graeciae verterunt. Lipsius. 

Marathon] Civitas in Attica regi- 
one posita, baud procul Athenis, Fer- 
sarum clade nobilitata. 

PrcBvalidis mosnibus'] Themistocles 
reaedificavit urbem, qui interpreta- 
tus est oraculnm, quod erat, ut lig- 
neis mcenibus se defenderent, vel, ut 
alii dicunt, ligneis equis pugnarent. 
Quod cum omnibus videretur obscu- 
rius, solus Themistocles Dei senten- 
tiam intellexit, ut relicta urbe navi- 
bus pugnarent. Quod cum fecissent, 
barbari desertam urbem ceperunt, et 
earn solo adzequarunt. Deinde su- 
peratis barbaris virtute Themisto- 
clis, ejusdemquoque consilio restitu- 
ta et restaurata sunt nrbis moenia 
contra Lacedaemoniornm voluntatem, 
qui GrEeciae principatum tenere cu- 
pientes, nolebant reaedificari urbem. 
Oliv. 

CEdipodis] Qui Laium patrem suum 
inscius occiderat. Intendit argumen- 
tum a majori ad minus : Si parrici- 
das et inipios summa veneratione 



VALRRIl MAXIMI LIB. V. CAP. 4. 



1180 



tenes, qnanto magis de te bene me- 
rit! essent venerandi : cum antein 
illos ejeceris, cniciaveris, damnave- 
ris, qnanto graviore poena dignns 
videris? Oliv. 

3 Areopagum'] Pausan. lib. i. Apul. 
lib. X, Metam. ' Rlartinm jiidiriuni' 
appellat. Juvenalis ' Curiam Mai tis.' 
Quia a INIarte dictum illi putabant. 
Sed Saidas scribit : ^EK\7}d-o Se kuI 
"Apeios irdyos, '6ri eV t^ ■ira.'y(f iari koX 
iv t^ii SiKaffTrjpiov. De iiujus judicii 
integiitate tautum non Pioverbia 
sunt sublata. In causis perorandis 
iieqne Exordia audiebantur, neqne 
commiserationum affectus ulli adniit- 
tebantur, cujus rei initiuni fecerat 
Hyperides Orator, ut scribit Qiiinti- 
lianiis iibro ii. c. 17. et lib. iv. cap, 
1. Cicero gravitatem et constantiam 
senatus Romani axvi^^'^^x^^s ' Areo- 
pagum' appellat lib. i. ad Atticum : 
' Senatus "Apeioy iro7os: nihil constan- 
tius, nihil severius, nihil fortius.' Co- 
lerus. 

Divini, ^c] Quia certamen fait 
inter Neptunum et Palladem de no- 
mine Athenis imponendo, cum iile 
equum, haec vero olivam a terra mi- 
sit. Humani] Quia Areopagita illic 
disceptabant de rebus ad renipublic. 
pertinentibus. Oliver. 

Excelsis prasidiis] Mitalerius legit, 
et excelsam Prcesidis Minerva arcein. 
Significat autem Minervae woXtovxou 
templum vetustissimum Athenis. Co- 
ler. 

Honore aree decoratus cineres : sacro- 
sanctiores culis] Ita vulgo : cineres, 
in nullo vcterum librorum habetur. 
Atqui haec emendatissime in Susiano 
et Pulmanniano : honore nrce dccorata, 
quasi sacrosancta colis. (Hdipi enim 
ossa intelligit. Tip<fiov intra septum 
Areopagi, et ossa eo Thebis trauslata 
fnisse, scribit et Pausanias in Attica. 
Pigh. 

Tacent mutcB umbrce fati iiecessilrde 
constrictee. Atimmemores beneficiorum 
Athence reprehcnsione, lingua sermone 



licenti soluta non vacenf] Tta vulgo. 
Locus hie etiam corruptus atque 
luxatus sciolorum inscitia, cujus du^ 
plex reperitur in libris veteribns 
lectio, quarum altera in Pulmannia- 
no haec : Tacent mutce illoi-um umbrce 
fati necessitate constrictee ; at immemo- 
res beneficiorum Athence reprehensore, 
lingua sermone licenti soluta non caret. 
Altera Cauchiani libri est, quae mihi 
quidem videtur elegantior : Tacent 
mutcE illorum umbrce fati necessitate 
constrictee, at immemores beneficiorum 
Athenas omnis lingua sermone licenti in 
reprehensionem soluta non tacet. Atque 
hujus lectionis vestigia quaedam in 
aliis etiam exemplaribus remansere. 
Pigkius, 

Cap. IV. § 1 Coriolanus'] Causap, 
quibns exulaverit, hae sunt ; quarum 
unam tantum Livius tangit. Sed 
Plutarch, in ejus vita comuiemorat. 
Primo affectati regni accusatus est : 
quod cum probare neqnissent, tria 
objecenmt ejusininiici ; prinium quod 
frumentum inter plebem distribui 
vettiisset ; secundum, quod tribuna- 
tum plebis dolo intercipere voluisset ; 
teriium quod praedam ex Antiati 
agro in ierarium non contulisset : 
quibus omnibus convictus exulare 
coactus est. Tullius in Laglio : * Quis 
clarior in Gra^cia Themistocle? quis 
potentiorr qui cum Impcrator hello 
Persico Grzeciani servitute liberas- 
set, propterqne invidiam in exilium 
pulsus esset, ingrata? patrisp injuriam 
non tulit, quam ferre debuit. Fecit 
idem quod viginti annis ante apiid nos 
fecerat Coriolanus ; huic adjutor con- 
tra patriam inventus est nemo. Ita- 
que sibi mortem uterque conscivit.' 
Quibus Ciceronis verbis collieitur, 
Coriolanuuj sibi mortem intuiisse. 
At variiB sunt de hujus hominis exitu 
Scriptoruni senteniia?. Sunt cnini 
qui dicaut, statini abductis ex agro 
Rom. legionibus, iuvidia rei oppres- 
sum perisse : alii alio letho. Apud 
Fabium, longe antiquissimum auto- 



1190 



NOT^ VARIORUM IN 



leii), usque senectutem eiindem vix- 
isse, lectuin est. Tiaditnr etiam 
hanc sappe eum exacta aetate vocem 
usurpasse, 3Iulto viiserius seni exilium 
esse. Veruni constat, autore Diony- 
sio Halicaniassaeo, quod eum matro- 
nae annum, ut Brutum, Komae luxe- 
runt. Oliver. 

Cum infulis] Id est, ornatu sacer- 
dotal!, praesertlm in capite. 

Quam vbi filius aspexit (propere ut 
amens matris complexum petiit. Ilia 
ex precibus in iram versa ait, Sine, ut 
priusquam complexum accipiam, sciam 
an ad hostem, an ad filium venerim : 
captivane an mater in tuis castris sim. 
In hoc me longa vita, et infelix senecta 
traxit, ut exulem, deinde te hostem vi- 
derem 1 Potuisti populari hanc terram 
quce te genuit, atque aluit? Nisi te 
peperissem Roma non oppugnareturl 
Multaque insuper addidit, quibus et 
uxoris, ac parvulorum flelibus motus, 
matrem coniplexus) Expugnasti, inquit, 
^-c] Hapc omnia duobus semicirculis 
inclusa nugator aliquis e Livio quasi 
ad verbum desumpta Valerio in- 
texuit, quae in melioribus libris manu- 
scriptis non liabentur, in aliis postea 
in margine adjuncta sunt. Atque 
prius mihi videbatur tarn verbosa 
liaec altercatio Veturiae matris ab 
exempli brevitate discedere, atque 
ad demonstrandam Coriolani pieta- 
tem non admodum lequiri, verum ut 
veteribus llbiis penitus excludi, at- 
que non Valerii, sed fere Livii ipsis- 
sima esse verba animadvert!, liinc 
prorsus eliminanda putavi, tanquam 
quae sedes alienas occuparant. Pigh. 

Expugnasti, itiquit, et vicisti iram 
meam, pntria, precibus, Sfc.'j Ila vulgo. 
Confiisa haec, mala. Scribo: vicisti 
iram meam patria, precibus hujus admo- 
tis, cujus utero te, ^fc] O patria, ait, 
jam animum nieum vicisti telo hoc 
niaternarum precum. Lipsius, 

Precibus hujus admonitus, cujus utero 
conceptus sum, te, quamvis merito mihi 
mvisam dono'} Ita vulgo. Dicit se 



donare palrlam, sed non cui, vel qua- 
nam re. Haec item verba sane in- 
farcito glossemate sunt depravata, 
quae pure atque eleganter ita in Ma- 
nuscript, omnibus : precibus hujus ad- 
motis, cujus utero te, quamvis merito 
mihi invisam, dono. Pighius. 

Verecundia detrectundi ministerii] 
Scilicet ccepti, et Volscis promissi. 

§ 2 Africanum'] Qui postea Africa- 
nus dictus est. 

Annos puerilitatis'] Legilur et pu- 
bertatis. 

Intercessu sua] Interpositione sua, 
quod se medium inter patrem et hos- 
tem immisit. 

Coronam} Scilicet civicam, quae 
dabatur his, qui cives servassent a 
morte : erat autem querna, ut supra. 

§ 3 Ista] Sc. Coriolani et Scipio- 
nis. 

Ilia] QuEE sequuntur. 

L. Manlio Turquato ad diem popu- 
lum'] Ita Vulgo. Temere hie ex glos- 
sulis ineptis contextui ingestum est 
Torquati cognomen, quod nunquam 
L. Manlii fuit, qui Capitolinus et 
Iniperiossus vocabatur. Nee ipse fi- 
lius Titus, cum hoc exemplum pieta- 
lis ederet, Torquati cognomen ba- 
buif, postea singular! victoria sib! 
suisque illud adeptus. Quapropter 
ipsa Veritas efflagifat, ut hoc falsum 
ac supposititium nonien historiae exi- 
mamus. Constat autem diligenter 
advertentibus, ex Ciceronis Offic. 
III. hujus exempli filium a Valerio 
tractum esse, qui patrem L. Manlium 
A. P. vocat. Livius et Capitolina 
niarmora, L. Manlium Imperiossum, 
quod cognomen imprimis loco Tor- 
quati reponendum hie arbitror. At- 
que etiam postea, ubi legitiir perpe- 
ram : Eoque effectum est, ne Torquatus 
causam diceret. Pighius. 

Occasione bene faciendi belli] Nam 
cum in fine magistratus sui videret 
hostes non multos post dies debella- 
tum iri posse, si videlicet indictatura 
permaneret, alitor hostes respiratu- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 4. 



1191 



ros, non diibitavit sibi dictatiiram 
sine popiili et Senatiis auctoritate 
prorogare. Oliver. 

Manlius] T. Manliiis is est, qui ad 
Anienem Galli, quern ab eo provoca- 
tos occiderat, torque detracto, cog- 
nomen invenit : cujus tertio consula- 
tu Latini itidem fusi et fugati. Maj?- 
nns vir in piimis, et qui nuper indul- 
gens in patrem, idem acerbus et se- 
veriis in filium. Idem. 

ArlAtris] Id est, testibus remotis. 

§ 4 Hanc pietatem, ^c] Cn. Carbo 
M. Cottae patrem accusavit pecula- 
tus et repetundarum ; qua quidem 
accnsatione damnatus est. Cotta ve- 
ro, ubi per aetatem potuit, ultus est 
patris injuriam : nam quo die sump- 
sit viiilem togam in Capitolio, more 
majorum in forum descendit, Carbo- 
nem accusavit, quod triumvir cum 
Fulvio et Cn. Graccbo de dividendis 
agris seditionem creasset, quod cum 
exercitu a Cimbris in Illyrico fusus 
fuisset, quod provinciam ipsam expi- 
lasset. A qua quidem accusatione 
non prius destitit, quam Carbonem 
dainnari fecit. Oliver. 

Quce togam] Quae decimo septimo 
anno sumebatur, deposita praitexta. 

C. Carbonem a quo pater ejus damna- 
tus fueraf] In Manuscriptis omnibus 
Cn. Carbo vocatur, et ex temporum 
ratione videtur filius Cn. Carbouis 
ter Consulis. In Dionis tamen xxxvi. 
C. Carbo legitur, sed fallere potest 
hoc nnicum exemplar in praenominum 
notis, atque ideo multorum consensus 
pra^ferri solet. Pigh. 

Protractumque reum judicio afflixill 
Ita vulgo. In Campensi, peractum- 
que, Recte. Peragitur nanKpie reus, 
cnm damnatur. Et ut recenset Pan- 
lus JCtus, destitisse is videtur, qui 
intra definilum accusationis a prae- 
side tempus reuni suum non perege- 
rit. Sic Livius lib. iv. ' Vos autem 
si reum perago, quid acturi estis ?' 
Vide Budffium. Idem. 

§ 5 Viritim'] Id est, per singulos 



viros, aequis portionibus. 

Dividendo] Ut coloniae in agrum 
Gallicum mitterentur : erat autem 
Gallia Cisalpina. Agrum vero sunt 
qui velint esse Placentiuum. Oliver. 

Minimo quidem murmure] Nee eti- 
am concio, quae hujus legis cupida 
venerat, ne murmur quidem emisit, 
sed hanc pietatem tacita comproba- 
vit. Idem. 

§ 6 Magna sunt tiac, ^c] Appius 
Claudius Salassos gentem Alpinam 
domuit, sed non is de quo loquitur 
Valerius : nam alter fuit cognomento 
Audax, Caeci frater, qui consul ad 
Mamertinos liberandos missus, quo- 
rum arcem Carthagiuienses et Hiero 
Syracusanus obsidebant, primo ad 
explorandos hostes fretiim piscatoria 
nave trajecit, et cum duce Carthagi- 
niensium egit, ut praesidium arce de- 
duceretur. Regnum ingressus, ut in 
cap. de Fortitudine diximus, quiu- 
queremem hostium copiis pedestribns 
cepit, earn legionem in Siciliam tra- 
duxit, Carthaginienses expulit, Hie- 
ronem apud Syracusas prnelio vic- 
tum in deditionem accepit. Eo prae- 
lio territus, Romanorum amicitiam 
petiit, eisdemque postea fidelissimus 
fuit. Cum igitur Appius iste, de quo 
Valerius loquitur, devictis hostibus, 
triumpbaret contra tribunorum vo- 
luntatem, qui summis viribus inter- 
cesserant, quod dicerent victoriam 
illam non fuisse tantam ut trium- 
plium mereretur, injectis manibus, e 
curru eura trahere nitebantur. Quod 
ubi Claudia ejus filia sensit, nullo foe- 
mineo pudore deterrita, se inter 
patrem ct tribunum niira celeritate 
conjecit, ct a patre violentum tribu- 
num repulit, fecitque ut pater cum 
dignitate triumpbaret. Oliv. 

Qu(P quum patrem] Suetonius de 
XII, Ca'saribus dicit fratrem fuisse, 
non patrem. Dicit enim : ' Virgo 
Vestalis fratrem injussu populi tri- 
nmpliautem, asccnso simul curru, 
usque in Capitolium prosecuta est. 



1192 



NOT^ VARIORUM IN 



ne vetaie ant intercederefas ciiiqnam 
tribiinorum esset.' 

Amjilissimain] Sc. Tribunitiam. 
(j 7 Ad necessariam, Sfc] Carcereni 
dicit, mbi magis iiecessarinni, qiiani 
honestum, iibi serventur nocentes. 

Sanguinis ingenui] Plinius Nat. 
Hist. lib. VII. ' Pietatis, ' inquit, 
'exempla infinita quideni toto orbe 
exstitere, sed Romas unum, cui coni- 
parari cnncta non possint. Hiimilis 
in plebe, et ideo ignobilis piieipera, 
supplicii causa caiceri inclusa matie, 
qtium impetrasset aditum a janitore, 
semper exciissa neqnid infeiiet cibi, 
deprehensa est iiberibiis suis alens 
earn; quo miraculo matri saliis do- 
nata iilii pietateest: ainbce perpetiiis 
alimentis decoratae, et locus ille 
eidem consecratus est Dea?,C. Quin- 
tio, M. Atilio Coss. templo Pietatis 
exstructo in illius caiceris sede, 
nbi nuuc Marcelli theatrum est. ' 
Oliver. 

Exerto ubere] Nudata mamma. 
Virgilius : ' Exertae cingula mam- 
mae.' 

Triumviro] Erant Triumviri judices 
capitales, qui de nocentibus supplicia 
suniebant, et in carcere more raajo- 
rum. 

Ext. § 1 Idem preedicatmn de pie- 
tale ejus existimetur] Ita vulgo. Va- 
riant liic admodum exemplaria. Cam- 
pense, De pietate prius. Male. Item 
in Atrebatcnsi, rius. At in Winch, 
alia est lectio : Idem fecisse Pero pra- 
dicatur. Atque eadeni est annotata 
in Campensis libri margine panlo 
aliter : Idem de pietate Perus existi- 
metur. Quod vulgatae lectioni niiigis 
convenit. Nonien hoc apud Proper- 
tium legimus libro ii. atque Home- 
rum Odyssea ii. Pighius. 

Cimona] Virum Graecum, sed uon 
eum,qui carcerem spontesubivit, ut 
Miltiades ejus pater sepulturae man- 
daretur, de quo in sequent! exemplo 
dicturus est. Oliv. Cimona'^ Aliter, 
Conona. Cimonis nomen hue ascen- 



disse perperam ex inferiori exemplo 
vero simile est. Coler. 

Lineamentis] Quia ex lineamcntis 
picturaconsistit. 

Admonitu} Ita legendum. Vulgo, 
nhmonito. 

§ 2 Nee te quidem Cimnn'] Pro pa- 
tre vincuia subiit hie Miltiadis filius, 
ut in capitiilo de Ingratitudine dixi- 
inus. Duio admodum initio usus est 
adolescentiae : nam quuiu pater ejus 
litem aestimatam populo solvere non 
potuisset, ob eamque causam vinculis 
publicisdecessissetjCimoneademcus- 
todia tenebatur, ut pater sepulturae 
raandaretur; neque legibus Atheni- 
ensium emitti poterat,nisi pecuniam, 
qua pater mulctatus erat, solvisset, 
quam CjUias quidam, non tarn gene- 
rosus, quam pecuniosns, pro eo sol- 
vit, impetrato sororis ejus Eipenicis 
matrimonio. Miltiades auteni dara- 
natus est hac de causa: Post Arta- 
pherneni et Dathim, regis praetectos, 
Miltiadis auspieio terra marique vic- 
tos, classpui septuaginta navium ei- 
dem dedernnt, ut insulas, quae bar- 
baros juverant, bello persequeretur ; 
quo imperio plerasque ad officium 
redire coegit, nonnullas vi expugna" 
vit. Ex his Pharou insulam. Hanc 
tunc opibus elatam cum reconciliare 
non posset, copiam e navibus eduxit, 
urbemoperibusclausitjomniquecom- 
nieatu privavit ; deinde vineis ac 
testudinibus constitutis, propius mu- 
ris accessit ; quum jam in eo esset, ut 
oppido potiretur, procul in continen- 
ti lucus, qui ex insula conspiciebatur, 
nescio quo casu nocturno tempore 
incensus est ; cujus tlamnia ut ab op- 
pidanis et oppugnatoribua est visa, 
utrique venit in opiniouem signuni 
a classiariis regis datum ; quo factum 
est, ut Pharii a deditione deterreren- 
tur, et Miltiades timens, ne classis 
regia adventaret, incensis operibus, 
quae statuerat, cum totidem navibus, 
atque erat profectus Athenas, magna 
cumotfensioneciviumsuorumrediret^ 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 4. 



1193 



Accnsatns est ergo pioditionis,qnod, 
cum Paviim expiigiiare posset, a rege 
corruptiis, infectis rebus decessisset. 
Eo tempore aeger erat vulneribus, 
quae in oppugnando oppido accepe- 
rat. Itaque quoniam ipse per se 
dicere non posset, verba fecit frater 
ejus Stesagoras. Causa cognita, 
capite absolutus, pecunia mulctatns 
est; eaque lis quinquaginta talentis 
aestimata est, quantus in classem 
Bumptus factus erat. Hanc pecuni- 
am quod in praesentia solvere non 
posset, in vincula publica conjectus 
est, ibique diem obiit supremum. 
Justinus tamen dicit ilium peculatus 
fuisse damnatum. C'imon, inquit, 
Miltiadem patreni, ob crimen pecu- 
latus in carcerem conjectum, ibique 
defunctum, translatis in se viuculis, 
ad sepulturam redemit. Oliv. 

§ 3 Post mortem vestram'\ Quia non 
erat verosiniile, peracta caede tyran- 
ni, quin a stipatoribus et satellitibus 
ejus occiderentur. Bad. 

A Paciacis pacti'] Vulgo, afiliis Pa- 
tietis. Hie denuo glossula irrepsit ; 
nam in vetust. libris sic : A Paciacis 
pacti. Juvat et interlinearis annotatio 
libri Campensis, Paciacis, id est, ea 
parentela. At Atrebatense exemplar, 
quod in propriis nominibus correctius 
esse reperio, babet, a Pacicccis, Ali- 
quis sciolns, nt minus obscura haec 
essent, non solum nomen verum cor- 
rupit, sed et intermiscuit suas glos- 
sulas, scribens, A filiis Patietis pacti 
estis. Est auteni Paciaecorum fami- 
lia etiamnum nobilissima apud Hispa- 
nos, quam et olim C. Caesaris tem- 
pore fuisse illustrem, Epistola Cice- 
ronis ad Leptam familiar, vi. docet, 
in qua Pacia-ci cujusdam mcminit, 
qui bello civili Pompeianas partes 
secutus videtur. ' De Hispanis,' in- 
quit, ' novi nihil ; magnum tamen ex- 
ercitum Ponipeium habere constat. 
Nam Caesar ipse ad nos niisit exem- 
plum Paciasci literatum, in quo erat, 
illi undecim esse legiones.* Quo 



etiam loco corrigendum hoc modo 
nomen illud esse existimo. Pighius. 

§ 4 Cleobis et Bilonl Matreni ha- 
buere Junonis sacerdotein. Mos au- 
tem erat, ut extra urbcm ad ejus tem- 
plum, quod triginta stadiis, ut quidam 
dicunt,inde distabat, sacerdos non pe- 
dibus iret, sed currii velieretur : sed 
cum absuniptis gravi pestilenlia ju- 
nientis vehi non posset, hi filiimatris 
pietatecouinioti, collum subjecere ju- 
go, et matrem cervice ad templum 
traxernnt; ilia deinde, peractis sacri- 
ficiis, petiit a Junone, ut filiis daret 
quod optimum esset, qnandoquidem 
tantausi essent humanitateet pie tate. 
Illi ergo postero die inventi sunt 
mortui, et creditum est mortem op- 
timum bonum esse. Oliccr. 

Amphinomus et Anapus] Vide prae- 
ter Strabonem, et Pausaniam, JEV\a- 
num in variis, qui tamen <Pi\6vnfj.ov et 
KaXXiav vocat, citante etiani Stobteo. 
Solinus cap. 5. scribit Catanenses 
adserere Anaphium et Ampbinonum: 
Syracusanos Emanthiam etCritonem. 
Ego illani litem ambitiosam pendere 
sino. In edit. Venet. legitur Ana- 
phins. Sed Anaphium Claudianus quo- 
que celebrat : ' Cur non Anaphinonio, 
cur non tibi fortis Anaphi >' Coler. 

Hi, quod patrem, lfc.'\ Amphinomus 
et Anapus, cum in Sicilia vehemen- 
tiorem flammam iEtua mons forte 
fortuna edidisset, ut vicina loua cor- 
riperentur igne; et cum aliter eva- 
dere non possent, nisi per incendia 
transirent, erant quideni de parente 
solliciti, quern comitem secum habe- 
bant : tandem ilium humerissuscepe- 
runt, et per mediosignestrajecerunt. 
De quibus Solinus ita refert: ' In- 
ter Catinam et Syracusas ccrtamen 
est de illustrium fratrum niemoria, 
quorum nomina sibi diversae partes 
adoptant. si Catinenses audiamus, 
Anapus fuit et Amphinomus ; si quod 
nialuiit Syracusae, Emanthiam puta- 
bimus etCritonem. Catinensis tamen 
rcgio causam dedit facto, in quam 



1194 



NOT^ VARIORUM IN 



se cum incendia ^tnae protnlissent, 
juvenes duo sublatos parentes evexe- 
runt inter flammas illaesi ignibus. 
Horum menioriam ita venerata est 
posteritas, ut scpnlchri locus nonii- 
naretiir Campus piorum.' Oliver. 

§ 5 Nee ergo Argiva'] Quanivis su- 
perius exemplum clatius esse dix- 
erim tamen non diminuo laudem 
Graecornm ; uam Cleobis et Biton 
Argivi fuere. Idem. 

Sicut Scythis] Scythae populi Sep- 
tentiionales, dc quibns multa Justi. 
nus eleganter scripsit. Nam gentem 
illam dicit omnium antiquissimam, 
nulla libidinum cupiditate vexatam ; 
quippe qui aurum et argentiim non 
minus aspeinantur, quam alii concu- 
piscunt ; non domos illis, nee certas 
sedes esse : per incultas solitudines, 
cum armentis et gregibus, quibus se 
suosque alunt, semper vagari plaas- 
trisque vehi : apud quos nullum sce- 
lus furto gravius. Lanae usum igno- 
rant, ferinis tantum pellibus utentes. 
Fortissimos viros eos esse constat, 
qui alienas gentes saepius subegerunt ; 
ipsi vero perpetuo ab alieno imperio 
vel intacti niansere, vel invicti. De 
quibus Herodotus multo plura; sed 
illud imprimis memoria dignum, 
quod cum Cambyses Persarum rex 
illis bellum inferre cuperet, id prius 
consilio facers voluit. Itaque lega- 
tes tanquam exploratores cum mune- 
ribus niisit : munera vero fuernnt, 
arcus, sagittae, vasculiim vini, panes, 
et aureum monile. Introducti, cum 
legationem exposuissent, et mune- 
ra obtulissent, et Rex Scytharum 
arcum primo intendi jussisset, in 
partes fregit, qui tendebat: panes 
deinde cam gustasset, quaesivit ex 
eis, quid cibi genus esset : qui cum 
respondissent, quo commnn iter omnes 
vescerentiir, e terraque nasci : inter- 
rogavit quot annos vitam produce- 
rent: responderunt ad octogesimum 
paucos, ad centesimum nullos, vel 
eerie rarissimos. Turn ille : Non 



rairum est, inquit, nam eo genere ali- 
menti vescuntur iiomines vestri, nt 
mirum videatur eos posse tarn longe 
vitam producere. Deinde cum vinum 
gustasset, mirifice probavit: idque 
temperamentum alterius cibi esse 
dixit : ubi vero monile vidit, Mina- 
tur, inquit, mihi catenas. Et quia 
ferrum non habent Scythap, sed ex 
auro omnia fat)ricabant, duxit eos ad 
carcerem, ubi catenas erant cum 
coUariis, qua; ad similitudinem moni- 
liiim stmt : quod ad cibum pertinet, 
duxit eos ad mensam Solis, ubi carnes 
semper coctae, et lac appositum erat, 
ubi quicunque vellet, ibi vitam sus- 
tentaret. Solis appellant, qniaSolem 
unicum Deum esse credunt, et die 
reparatum dicunt quod nocte con- 
sumptum fuerit. Erat autem mensa 
Soli sacra, quam ctim legati vidissent, 
turn Rex, Melioribus, inquit, vesci- 
niur cibis, qui ad centum et viginti 
annos facile pervenimus. deinde ar- 
cum unum e suis eis tradi jussit, quern 
ad Cambysem regem deferrent, ac 
suis verbis nuntiarent, ut cum arcum 
teridere posset, et sagittani emittere, 
tum demum sibi bellum inferret. 
Cambyses ubi ea audivit, quae legati 
renuntiarnnt, et arcum intendere 
coepit, cum nee ipse, nee quisquam 
suorum flectere aut intendere posset, 
cognitishincScytliarum viribus,omne 
inferendi belli consilium deposuit. 
Quod vero ad hunc locum pertinet. 
Scythae praeter cactera illud diligen- 
tissime servant, ut sepulchra paren- 
tum, quae voluerunt habere commu- 
nia, intacta inviolataque perma- 
neant, quae non minus veuerantur 
quam sacra Deorum. Oliver. 

Dario, ^t".] Cum Darius armatis 
septingentis millibushominuni adver- 
sus Scythas dnxisset exercitum, illi 
autem se in loca tuta recepissent, 
legatos mi>it Darius, qui nuntiarent, 
ut sibi pugnandi copiam facerent. 
Illi responderunt, non facturos, nisi 
necessitate compulses. Nectssila- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 4. 



1195 



tem aulem intelligebant, si ad vio- 
landa parentiim sepulchra venissent ; 
tunc intellectunim Darinm, an sci- 
rent auderentqtie Scythae cum hoste 
pugnare. Darius igitur eo diixit cx- 
ercitum ; quod ubi senseiunt Scytiiae, 
tanto iinpetu irruenint in hostes, ut 
ccesis ampliiis octoginta millibus Iios- 
tiuni, Darius trepidus domuni refuge- 
rit. Oliv. 

Agros cultos'l Quia lacte et sanguine 
eqnino victitant. 

Quoniam quidem] Nam Plato vult 
una cum hominibns nasri virtutem. 

§ 6 Laniatu pecudum viventes'] Di- 
lacerando pecudes crudas dentibus 
suis in inodum feraruin. 

lUa nimirum, ^c] Duo fuerunt 
Croesi Lydoruni regis filii, quorum 
alter nulla arte custodiri potuit, quin 
ferro necarelur, ut ostendimus in cap. 
de Somniis. Alter natus elinguis, 
diuque mutus educatus, vi timoris pa- 
ternae necis vocalis evasit. Caplis 
enim Sardibus a Cyro, cum ab eo 
edictum esset,ne quis Croesum occi- 
deret, et forte quidani ignarus stricto 
ense in caedeni ejus irrueret, filius 
nomine Atys, qui ad id tempus, ut 
dixi, mutus extiterat, ubi vidit peri- 
culum patris, in hunc modiim clama- 
vit ; 'Cl dvOpunre ju^ KTflve rhv Kpolffov, 
O homo ne interficias Croesum. Et ita 
liberatus cstab instanti niorte pater: 
quanquam alii aliter tradant, ut Soli- 
nus in cap. de Homine : ' Cum,' in- 
quit, * Olympiade octava et quadra- 
gesima victor Cyrus intrasset Sardis 
Asiae oppidum, ubi tunc Crresus late- 
bat, Atys filius regis, mutus ad id 
usque tempori.s, iu vocem erupit vi 
timoris : exclamasse enim dicitur, 
Parce patri mco Cyre, et te hominem 
vel casibus nostris disce.' Dicitur 
Crcesus ApoUinom consuluisse de 
filio, futurusne uncjuani vocalis esset : 
cni sic Apollo respondit: ' O Croese 
demens, genere Lydius, miiltorum 
Rex, ne veils In regla domo vocem 
audire clamantis filli. Hoc culm 



multo melius est, ipsum sine voce esse. 
Nam loquetur in die qui tibi erit in- 
fell x.' Oliver. 

Defectum] Privatum. 

Caplis enim a Cyro Sardihus] De 
expugnatione liujus urbis Frontinus 
libro III. cap. 8. sic breviter : 'Cyrus 
rex Persarum, incluso Sardibus CrcE- 
so, qua praeruptus mons nullum adl- 
tum prabebat, ad moenia males adae- 
quantes altitudinem jugi subrexit, 
quibus simulachra liominum armata 
Persici liabitus imposnerat, noctuque 
eos monti admovit : tum prima luee 
ex altera parte niuros aggressus est, 
ubi, orto jam Sole, simulachra ilia, 
arniatorum referentia babltum, re- 
fulserunt. Oppidanl captam urbem 
a tergo credentes, et ob hoc in fugam 
dilapsi, victoriam hostibus concesse- 
runt.' Oliver. 

§ 7 Eadem charitas] Hoc contigit 
Italico bello, hoc est, sociall, cujus 
originem diximus. Itaque adversus 
Latinos mlssi sunt Strabo Pompeius, 
et Sylla duces, quonmi legatus Ma- 
mercus erat, qui vicit Italos cum 
Silone Popedio eorum duce. Sec5 
cum obsideretur Pinna oppidum, 
nee expugnari posset, Romanus im- 
peratorPiunensemcaptlvum Pultonis 
patrem, qui portis prjpsidebat, in filii 
conspectum adducl jusslt, mlnitatus- 
que est, ni hostes reseratis portis in- 
tromitteret, patrem occisurum. Fi- 
lius incertus quid ageret, patrlne an 
patriae magis consuleret, denique de- 
speratlone quadam ductus, in hostes, 
qui patrem vinctuni tenebant, impe- 
tinn fecit, eos dlssipavit, patrem libe- 
ravit, et patriae charltatem servavlt, 
Oliv. 

Pinncnsem juvenem, cui Pultoni erat 
cognomen] Ita vulgo. Atrcbat. col- 
legil codex alllque veteres Icgunt : 
Pinnensem juvenem, cui Pultoni erat 
cogtwmen. Kecte. Pinnenses Plinius 
Vestlnorum dicit esse, et in qnarta 
Italiap regione coUocat lib. in. cap> 
12. Pigh. 



il9G 



NOT^ VARIORUM IN 



Clauslris] Scilicet portarum. 
Cap. v. In eodem domicilio] In quo 
scil. et frater, hoc est, in ventre ma- 
tris. 

^ 1 Atque hac teste Scipione] Han- 
nibal devictis Carthaginiensibns, ciun 
ad rupti fcederis poenas deposceretur 
a Ronianis, ad Antiochum regem con- 
fugit, et ilium ad inferendum Roma- 
nis bellum iuduxit, ut diximus, quo 
tempore coiisnles erant L. Scipio, et 
C. Laelius; quorum uterque provin- 
ciam Asiam sibi decerni exoptabat, 
cujus gratia non parva inter eos vi- 
debatur futura contentio : sed res ad 
arbitrium senatus rejecta fuit, quas 
studia Patrum erexit, Senatoresque 
dubios reddidit de tantis viris judicia 
facturos ; verum tamen apud Fatres 
major Laslii gratia, majorque erat 
existimatio, et propterea Senatus ad 
eum inclinare, negotiumque deferre 
plane videbatur. Quod ubi sensit 
Scipio, fratris pietate niotus, ab eo 
deprecatus est illam ignominiam. 
Nam et in Senatu fratrem laudavit 
virum fortem et sapienteni. Et cum 
illo se iturum legatum in provinciam 
ultro professus est; qua voce omnem 
Patrum dubitationem de fratre, et 
demandandas provinciae cunctatio- 
neni excussit. Nam frequenti Sena- 
tu decretum est, ut L. Scipio in Grae- 
clam adversus yEtolos, deinde in Asi- 
am ad versus Antiochum cum Scipione 
fratre transiret, quern Annibali victo, 
et pro Auliocho Rege dimicanti, vic- 
torem opponeret. Qnis igitur P. 
Scipionis pietatem non jure niiretur ? 
quani non solum a prima adolescen- 
tia Cornelio patri, ut supra diximus, 
sed deinde quoque L, fratri id ai'tatis, 
hisque rebus egregiam praestitit, et 
quanquam erat Africanus et major 
natu, et qui Aunibalem vicerat, qui 
de Poenis trinmphaverat, qui omnes 
suae aetatis imperatores belli gloria 
et virtute auteibat, imperio tamen 
minoris natu se sponte submisit, ut 
is in honore obtinendac provinciaa 



gratioso coUegae praeferretur. Ex 
quo hello frater ipsius consilio et 
opera usus maximam gloriani in p»- 
triam reportavit. Oliver. 

Arclissima familiaritas] Adeo ut in- 
ter pauca ilia amicorum paria, quae 
tantopere admiratnr antiquitas, Sci- 
pionem et Lselium Cicero dicat esse 
connumerandos. Idem, 

Laiidis inopi] Fratri scilicet, quia 
nihil adhuc gloriosum gesserat. 

Nondum Asiatico'\ Quia noudum 
debtllaverat Asiam. 

Alteruin dedit} Scilicet Asiatici, 
quia ejus consilio et inlercessione 
Asia devicta est. 

Pratextam} Triumphalera vestem. 
§ 2 Marcus vera Fahius Consul] Li- 
vius lib. II. Cum M. Fahius consul 
adversus Hetruscos, qui tunc agros 
Ronianos invaserant, duxisset exer- 
citum, et praesertim contra Veientes 
et jEquiculos, eos ingenti praelio 
cum magna eorum strage superavit. 
Sed non fuit Romanorum incruenta 
victoria. Nam multi ex clavissimis 
viris in ea pugna ceciderunt; inter 
quos alter consul et Q. Fahius con- 
sulis frater, qui, cum inter confertis- 
sinios hostes fortiter dimicaret, vul- 
neratus pugna excessit, et panic post 
expiravit. Cum igitur triumphus a 
Senatu delatus esset consuli oh res 
niagnifice gestas, ille, amissi fratris 
gravissimo dolore confectus, trium- 
phum suscipere recusavit, quanquam 
tanta dignitas ab omnibus expeti 
consueverit. Oliver. Contigit A. U. 

CCLXXIl. 

Inclyta pugna Hetruscis et Veienti' 
bus superatis'] Veteres libri obscura 
vestigia verae lectionis retinent. Su- 
sianus enim et Atrehatensis ita : et 
amicis et Veientibus, Winchelianus 
aliique duo, et Amiclis et Veientibus. 
Mendose semper. In Campensi au- 
tem legitur, et amiculis, sed corrigen- 
dum esse opinor, et Mquicolis; bel- 
lum enim tunc temporis continuum 
fuisse cum jEquis, etiam ex Livii et 



VALKRII MAXIMi LIB. V. CAP. 5. 



1197 



Dionysii historia constat: cum Etriis- 
cis tamen cniento illo prcelio fuisse 
pngnatum, jam dicti quoque scribimt. 
Pigh. 

% 3 Hoc exemplo^ Geimania debel- 
lata erat a Druso Tiberii Neronis 
fratre, qui Germanicns d ictus est, qui 
paulo post, equo super crus ejus de- 
lapse, tiigesimo die vitam cum morte 
commutavit. Nero qui Ticiuum ad 
visendos parentes Liviam et Octa- 
vium venerat, et modo Ligurum vic- 
tor e provinciaredierat, a fratre gra- 
viter laborante per nuutios accitus, 
ad eum tanta celeritate pervenit,ut 
vix credi posset. Nam brevissimo 
temporis spatlo, utpote die ac nocte, 
ducenta millia passuum, Alpes Rhe- 
numque transgressus, uno tantuui 
comite locorum perito confecisse di- 
citur ; qui cum extiuctum fratrem in- 
venisset, corpus ejus Komam velii 
curavit, et in tumulo C. Caesaris se- 
pultus est, in cujus funere laudes 
ab Augusto Caesare ejus vitrico am- 
plissiraee datae sunt. Plinius Nat. 
Hist. lib. VII. cap. 20. * Niiper,' in- 
quit, ' Fonteio et Vipsano cousulibus, 
annos novem genitum puerum a me- 
lidie ad vesperum septnaginta quin- 
qae millia passuum cucnrrisse ; cujus 
rei admiratio ita demum solida per- 
veniret, si quis cogitet nocte ac die 
longissimuin iter vehiculis tribus Ti- 
berium emensum,fesiinautem adDru- 
sum fratrem, apgrotantem in Germa- 
nia. In eo fuerunt ducenta millia 
passuum.' Oliver. 

Fraternum jugutn] Parem societa- 
tem. 

Claudia prius] Nam utrumque ge- 
nus a Claudia gente trabebant : pa- 
ternum a Tibciio Nerone, maternum 
ab Appio PuUhro, qui ambo Caeci 
Appii filii fuerunt, teste Suetonio. 
Ergo cum Liviam Dj usillam, Neronis 
et Drusi matrem, Augustus Caesar 
duxisset uxoreni, et ejus precibus 
sibi Drusnm et Tiberium adoptasset, 
iu gentem Juliam per adoptionem 



venerunt, sed prius de gente Claudia 
nati ex Tiberio Nerone, Appii Clau- 
dii Caeci filio, et ex Livia, Appii Pul- 
clui filia. Oliv. 

Ticini Jluminis^ Qui praeterfluit Pa- 
piam. Nascitur ex lacu Lario, teste 
Strabone in tine quarti llbri. 

Mutato subinde equo] Pliuius: 'Tri- 
bus equis.' De eodem illud memo- 
rabile : ' Drusum fratrem in Germa- 
nia amisit, cujus corpus pedibus toto 
itinere priEgrediens, Romam usque 
pervexit.' Suetonius in Tiberio. Co- 
ler. 

Barbariem] Barbaram Germano- 
rum, utipse iuterpretatur, terrani. 

Frequentia defectum'] Lib. Danielis, 
adfectum. An rescribendum : morta- 
liumque infrequentia adfectum? Sed 
vulgata lectio per me stare potest : 
Defectus frequenta dictum, ut ' defec- 
tusannis' apud Pliaedrum, et 'de- 
fectus pills.' De quibus copiose Ni- 
colaus Rigaltius, cujus bene dlctis 
addo illud ex vetere Juvenalis inter- 
prete Terentianura : ' Usque adeo 
defect! sumus.' Non, ut vulgo, ' de- 
fessi sumus.' Coler. 

Castoris et Pollucis] Nota est fa- 
bula, qua alter immortalis, mortalein 
fratrem suae immortalitatis voluit esse 
participem. Unde Virgilius : ' Sic 
fratrem Pollux alterna morte rede- 
mit, Itque reditque viam toties.' 
Quod ideo fingitur, utinquit Servius, 
quia sunt duae stellae, quarum una 
oadente, altera oritur. Olic. 

^ 4 7s namque in castris] Abbre- 
viator Livii lib. i,xxix. ' L. Corn. 
Cinna, cum perniciosas leges per 
vim atque arma proferret, pulsus 
a Cn. Octavio coUega cum Sex. trib. 
pleb. imperiocpie ei abrogato, cor- 
rnptum Appii Claudii exercitum in 
potestalem suam redegit, et bellum 
urbi intulit, accersito C. Mario cum 
aliis exulibus ex Africa, in quo bello 
duo fratres, alter ex Pompeii exer- 
citu, alter ex Cinnae, ignorantes con- 
cunerunt, et cum victor spoliaiet 



1198 



NOTJE, VARIORUM IK 



occisum, agnito fratre, ingenti lainen- 
tatione edita, rogo ei exstructo, ipse 
supra roguni se trausfodit, et eodem 
igiie consumptus est.' Atit ergo Va- 
lerius dissent! t a Livio, ant dno fne- 
runt exempla siniilia, alter in exerci- 
tu Cinnae, alter Sertorii, ant, quod 
melius est, quia conjuncti fuerunt 
Clnna et Sei torius, ut nihil intersit 
utrum Cinuara dicat an Sertorium. 
Oliver. 

In acie'\ Legitur quoque, in aciem 
instantem, ut loquatur de acie oculo- 
ruui. 

Cap. VI. Intentalus'] Ita in Canch. 
cod. vel lege intemerutus. Vnlgo, in- 
terdum, quam voceni apposite nonnuUi 
codd. omittunt. 

§ 1 Brutus consul'\ Haec historia 
superius per transitum annotata fuit. 
Nam cum propter Lncretiap, stuprnm 
reges urbe Brutus ejecisset ; illi pri- 
mum fraude in patriam redire tenta- 
riint. Qui ubi obstructum sibi frau- 
dis iter intellexerunt, ad apertam 
vim et Hetruscorum auxilia confuge- 
runt : quibus freti, magno cum exer- 
citn in fines Romanorum irrupere. 
Profectus est igitur obviam Brutus, 
quern cum Aruns regis filius cum con- 
sularibus fulgentem insignibus con- 
spexisset, acerrimo dolore etprserep- 
ti regni memoriaexcitus et impulsus, 
equo calcaribus adacto, ruit in con- 
sulem. Quod illeadvertens, non mi- 
nori aniuio in hostem fertur, tan to- 
que impetu, et tam nulla sui prote- 
gendi, sed sola hostis feriendi cogita- 
tione concursum est, ut alternis con- 
fix! hastis, ambo parifer consterne- 
rentur, superque occisum sua raanu 
Aruntem ipse mutuo vulnere Brutus 
expiravit, et, ut Flori utar verbo, 
quasi consul adulterum, ut ille ait, 
seu verius adulter! fratrem, regno 
pulsum, vita quoque pelleret, et eura 
ad inferos sequeretur. Funus con- 
suli rebus omnibus praeclarum, sed 
nulla re magis, quam quod eum ma- 
tronae omnes ut parentem anno inte- 



gro luxernnt. Oliccr. 

Uterque moriifico vulnere ictus] Ali- 
ter, mortifero. Quatuor veteres libri, 
mortijico vulnere, legunt. Sic a Vir- 
gilio dictum TEneid. ' Vulnificusque 
chalybs.' Pighius. 

Merito] Jure, inquit, dixerim, mag- 
no libertafem constitisse, quia aucto- 
rem libertatis amisit. 

^ 2 Cum autem, ifc] Q. Servilio 
Ahala et L. Genucio Coss. forum 
medium Romanum, sive motu terrae, 
seu qua vi alia, dicitur specu vasto 
in immensam altiludinem fuisse col- 
lapsum, neque eam voragiiiem con- 
jectu terra?, cum pro se quisque 
congereret, expleri potuisse, prius 
quam Deum mouitu quaeri coeptum, 
quo plurimum populus Romanus pos- 
set, id vates canebant injiciendum, si 
remp. Romanam perpetuam esse vel- 
lent. Tum M. Curtium juvenem bello 
egregium castigasse ferunt dubitan- 
tes, an uUum majus Romanum bonum 
esset, quam arma virique. Silenlio 
deinde facto, templa Deornm imraor- 
talium, quae foro imniinebant, Capi- 
toliumque intuentem, et manus nunc 
in coelum, nunc in patentes terrje 
hiatus ad Deos Manes porrigentem se 
devovisse : equo deinde quam poterat 
ornatissimo insideutem arniatum se 
in specum immisisse, donaque et 
fruges super eum a multitudine con- 
gestas, lacnmque Curtium non ab 
antique illo T. Tatii milite Curtio 
Metio, sed ab hoc appellatum. Oli- 
verius. 

Pristinum habiluni] Minutius : * Tes- 
tis et Curtius, qui equi sui vel mole 
vel honore hiatum profundee voragi- 
nis adfequavit.' Falsum igitur quod 
Festus prodit de lacu Curtio. Coler, 

§ 3 Genucio Cipo pralori] Ita legen- 
dum. Vulgo, Cippo. Nam ita scri- 
bitur cognomen in argenteis bigatis 
antiquissimis, m. cipi. m. f. Vide 
Annales nostros. Atque idem con- 
firmant vetu.>.ti codices, Atrebatensis, 
Gemblacensis, et Coloniensis. Pigh, 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 6. 



1199 



Paluddto'} Veste iraperatoris in bel- 
Jiin) proficiscentis ornato. 

Inauditi] Non plane iiiauditi. Cor- 
nutus etiani Actseon fuerat, qtiem et 
Plinius adjungit Cippo. Coler. 

Cornua] Exemplum corniiti homi- 
nis e«;regium adfert Casaubonus de 
Satyrica Poesi, quando de Satyris 
agit. 

Capitis effigies csrecB porta, qua ex- 
cesserat, inclusa est, dictaque Raudus- 
culana, quod olitn rauda cera dicebantur] 
Ita vulgo. In Caiich. et Canipens. 
capitis effigies cerea. Recte. Non enim 
aarea fuit porta, sed aere vincta, ut 
ait Festus, vel jerata, sicnt Varro. 
Huic astipuiatiir Ovidius Met. xv. 
' Cornuaque aeratis mirani referentia 
formam Postibus inscnlpunt.' ^s 
infectiim ait Cincins de verbis priscis 
rudusculum dici. Jacnisse apud aedeni 
Apollinis aes conflatum, id auteni 
rudus appellasse veteres. M. Varro 
quidem et Festus aes omne raudiis 
vel rodus appellari, et in aestimatione 
ceusoria aes infectum, rudus. Jam 
vero Valerius noster, ut vulgo legitur, 
<sra rauda dici solere scribit, sed ma- 
nuscripta exemplaria uno consensu 
raudera prod unt: quani optime. Frus- 
ta eiiim aeris, aut etiam asses, signa- 
tive nunimi aerei, raudera vel rudera 
vocarunt antiqui : quod Livii autori- 
tate probabo. Namiibroxxvi, ';Eris 
acervi,' inquit, * quum rudera niilites 
religione inducti jacereut, post pro- 
fectioiieui Annibalis magiii inventi.' 
Non refragor, rauda etiani hie legi 
posse : sed consensus exeniplarium 
nonniliil hie vincerc videtur. Pighius. 
JErea] Lego, aratee. Vulgo, et quod 
miror, in edit. Antverpiana excudi- 
tur, auratis. Ea porta et Hauduscula 
dicta Varroni lib. iv. de L. L. Festo 
Raudusculana, quod raudo, id est, aere 
vincta. Vetus Glossarium : Raudus, 
BaJXos, X'^M*) ""^ x"'^^^ i,vfpyaffros, 
Ka\ T^s ffwpis. Coler. 

§ 4 Mlio] Hunc quidem non JEVi- 
uiTi, sed Lxlium fuissc, et Laelios non 



JEUos periisse credunt. 

Domus ipsius statum felicissinnim] 
y eteri, factum Jidelissimum. Probem, 
fat urn fdicissimum. Lips. 

In contrariuni] Aliter Plinius : ' Re- 
spondere vates, exitium iniperiopor- 
tendi, si dimitteretur : at si exanima- 
retur, Praetori. Et ille autem pro- 
tinus concerpsit.' Ubi trausiens e- 
mendo : Et ille avem protinus. Sic 
Valerius : ' e vestigio picum niorsu,' 
&c. Colerus. 

Decern et septem militum familiam 
eximicB fortitudinis viros^ Ita vulgo. 
Puto legendum esse : Decern et sep- 
tem milites sua familice eximia fortitu- 
dinis viros. Nam idem fere scribit 
Frontinus : ' Ipse cum septemdecim 
JElih, ex eadeni familia, in proelio est 
occisus.' Pighius. 

§ 5 Decius'] Tres fuere Decii,qui pro 
republica se devovere, ut supra dixi 
in capite de Soniniis. Pater bello 
Latino et Gallieo; filius bello He- 
trusco ; nepos bello Pyrrhi, quod 
gessit pro Tarentinis. Sed de patre 
tantuui et filio Valerius nientioncm 
facit; Cicero autem Tuscul. Quaest. 
lib. r. aliter : ' Si mors,' ait, * timere- 
tur, non cum Lalinis pater Decius 
decertans, cum Hetruscis filius, cum 
Pyrrho nepos hostium telis se objecis- 
set.' Idem lib. ii. de Finibus. Pari 
ralione in lib. de Natura Deorum et 
Divinatione. Oliver. 

^ 6 Unicum talis imperatoris speci- 
me7i] De patre hujus Decii in capite 
de Somniis dictum est. Nunc de 
filio, qui consul cum Q. Fabio colle- 
ga adversus Gallos Samnitesque pro- 
fecti, cum ad Clusium duxissent ex- 
ercitum, ibique diu incerto Marte 
pugnatum esset, eadem via, qua pa- 
ter, victoriam Romanis peperit : nam 
Fabius dextrum cornu adversus Sam- 
nites, Decius sinistrnm adversus Gal- 
los, quorum prima praelia plus quam 
virorum, postreina minus quara fae- 
minarum erant, forte tenebant. In 
id tempus igitur, quo vinci solebat 



1200 



NOTiTi VARIORUM IN 



hostes, qnam integerriinas vires po- 
tnit militi siio Fabins servavit. De- 
ciiis vero, et eefate et vigore animi 
ferocior, qiianturacnnqiie viriiini ha- 
biiit, piimo certamine effudit ; et 
quia lentior videbatiir pedestris pug- 
na, equitum pugnam concivit, et ipse, 
jiivenuni turmae immixtus, proceres 
juventutis, in liosteiii iit secnm impe- 
tiim faciant, concivit, duplicem illo- 
rum gloiiam fore, si ab iaevo cornn,et 
ab equite victoria incipiat. Bis aver- 
tenmt Gallicum eqnitatum, sed no- 
vum pugnse genus conterruit Roma- 
nes; esscdis carinisque superstans 
armatus hostis, ingenti sonitu equo- 
rum rotarumque venit. Insolitus 
ejus tninultus Romanornm terruit 
equos, ita victorem equitum veluti 
lympiiaticus pavor dissipat. Decius 
ubi suos terga dantes vidit, primo 
revocare fiustra conatus, deinde nbi 
nulla latione perculsos sustinere pos- 
se vidit, patrem Decium nomine com- 
pellans, Quid ultra moror, inquit, 
familiare fatiim datum nostrogeneri? 
ut luendis periculis publicis piacula 
simus. -Jam ego me et hostium le- 
giones mactandas telluri ac Diis Ma- 
nibus dabo. Haec locutus, a sacer- 
dote solenni devotionis imprecatione 
facta, in confertissimos hostes, sub- 
ditis calcaribus eqiio, incurrit. Ubi 
magna prius hostium caede facta, 
gloriose caesus tandem oceubuit. Cu- 
jus mors, non ut aiiis, terrori, sed 
audaciae Romanis fuit, qui restaurata 
pugna paulo ante victores Gallos in- 
secuti, ad viginti quinque millia ce- 
ciderunt, et octo millia ceperunt. 
Oliver. 

Facta dei-otione'l In qua quanta fue- 
rit daemonum illusio, pulchre edocet 
Sabellicus in Rbapsodia sua, hunc 
locum recitans. Devotione facta] Ci- 
cero Tuscul. lib. I. tertium etiam 
addit, qui vitam pro patria fortiter 
pugnando fuderit. Alii tantum du- 
orum meminere, ut et Servius ad 
,/Eneid. i. ' Horum alter Italico, alter 



Gallico bello se devovit pro Repub- 
lica.' Nonius citat Attium vEneadis 
sive Decio : ' Vim Gallicam obduc 
contra in acie exercitus Paratum 
hostili fusum sanguen sanguine/ Est 
et illud Attii : ' Patrio exemplo me 
dicabo : animam devQrabo hostibus.' 
Formulam sive carmen devotionis 
hujus, immenso exemplo, sua aetate 
durasse testatur Flinius lib., xxviii. 
cap. 2. Colerus. 

§ 7 Non est extinctus'] Post Can- 
nensem cladem, cum ad quatuor mil- 
lia hominum Canusium confugissent, 
ne omnino errantes sine duce forent, 
imperii summam ad P. Scipionem 
admodum adolescentem summo con- 
sensu Rom. deferunt ; cui, desumma 
rerum inter paucos consultant!, nun- 
tiatur, nequicquam ilium consultare, 
perditam spem esse, desperatam coni- 
ploratamque rempublicara, nobiles 
juvenes quosdam, quorum principem 
L. Caecilium Metellum, mare ac naves 
spectare, ut deserta Italia ad regum 
aliquem confugiant; quod malum, 
praeterquam quod atrox super tot cla- 
des etiam novum, cumstupore ac mi- 
raculo torpidos defixisset, etquiade- 
rant, concilium advocandum de eo 
censerent, negat concilii rem esse 
Scipio juvenis fatalis dux illius belli; 
audendum atque agendum, non con- 
sultandum, in tanto malo ait ; irent 
secum extemplo armati, qui remp. 
salvam esse vellent. Pergit ire se- 
quentibus panels ubi res agebatur ; 
et cum juvenum, de quibus allatum 
fuerat, concilium invenisset, stricto 
super eorum capita gladio. Ex mei 
animi sententia, inquit, juro, quod 
ego rempublicam non deseram, nee 
alium civem Romanum deserere pa« 
tiar: si sciens fallo, turn me Jupiter 
Optimus Maximus, domum, fami- 
liam, remque meam, leto pessimo 
afficiat. In haec verba jnrent omnes, 
expostulo : qui nonjurarit, in sehunc 
gladium strictum esse sciat. Hand 
secus pavidi, quani si victorem An- 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. G. 



1201 



uibalem cernerent, jnrant omnes, 
custodicndosque semetipsos contra 
Annibalem Scipioni tradmit. Oliver. 
(} 8 Age, ut a singulis ad unirersos] 
Diximtis, inqiiit, de siiifjulis, dicanius 
de universis civibiis. Nam seciindo 
bello Piinico, cum Annibal miiltas 
et gravissimas clades alias super 
alias Ronianis intulisset, sic brevi 
exliaustum est aerarium, ut noii 
modo not! scribi exeicitus, sed ue 
fitri quidem Diis immortalibus sacri- 
ficia possent ; tum piibllcani pecu- 
niam atfatim erogaturos poUiciti cen- 
sores adieiunt, hortantes, iion aliter 
omnia locaient, quam si leipubiicee 
pecunia superesset. Item cum tot 
cladibus consumpta juveiitute coge- 
lentur, deficientibus civibus, servos 
consciibere ; Sempronius Gracclins 
magnum conscripsit exeicitum, qui 
' Volones ' dicli sunt, quod voluntaria 
et uou coacla stipendia facerent, 
<|uorum opera victoriam ex hostibus 
non mediocrem consecutus est. Nam 
cum integrum annum operam suam 
reipubiica; strcnne iortiterque navas- 
sent, libertalem tacite deposcebant, 
quasi suorum laboruni pra-mium. 
Quod cum sensisset Gracchus super 
ea re literas ad Senatum dedit ; qui 
ipsi permisit facere, quod erepublica 
fore videretur. Hie advocata con- 
cione, et lectis literis, eos omnes se 
Jibertate donaturum pollicitus est, 
quicun(i«e postero die signis collatis 
caput liostis ad se relulisset : quae res 
magis victoiia; impedimento fuit, 
quam momento : nam ut quisque 
hostem iujpigrc ceciderat, primum 
caput a^gre inter turbam et tumul- 
tum abscindendo tercbat tempus ; 
deiude occu|)ata dcxtra tenendo ca- 
put fortissimus quisque putrnator 
esse desierat. Quod ubi Tribuni 
militum Oraccho nimtiarunt, signum 
dari propere jussit, capita abjicercnt, 
ct bostem invadereut ; quo fuso, li- 
bertatein omnibus esse daturnui. Quo 
audilo, rcdinlegrata pugna, tanto 
Delph. et Far. Clus. Vol 



ardore et animis in liostes incursum 
est, ut vim coram non sustinentes, 
Poeni omnes fernie vel caesi, vel capti 
fuerint. Nam ex trigiiita niillibus, 
vix duo raillia, et minor pars equitum 
cum ipso duce evaserunt. Post tan- 
tarn igitur victoriam servos omnes 
Sempronius liberos esse jiissit. OH- 
verius. 

Insignia'] Praetextum et builara au- 
ream, qua significabant omnus eos 
nobiles esse atque patricios. 

Deciinarum] Scilicet prfpdar. 

Ext. § 1 Sed et externa ejusdetn] Ad 
externa transit, et Codri regis Atlieni- 
ensium primum proponit exemplum. 
Cum Dorienses cum Atheniensibus 
de finibus agrorum bella gererent, 
piemerenturque Athenienses, ut hos- 
tibus resistere non possent, suis viri- 
bus diffidentes, ad divinam opem 
confngerunt. Legates ad consulen- 
dum ApoUinem Delpiiicuniniiserunt ; 
responsuni tulere : Non aliter bellum 
finiri et patriam obsidione liberari 
posse, quam si Codrus occideretur ab 
Iiostibus. Quod oraculum ad hostes 
quoque peivenit. Itaque a Dorien- 
sibus edict I'.m est, ne quis Codrum 
rcgtm vulneraret. llle vero, ut fato 
suo patrije succnrreret, sunipto niili- 
tari sagulo, et lignorum fasce cum 
falce, tanquam lignatnm profectus, 
castra hostium petiit, ct quem pri- 
mum obviam habuit, graviter incre- 
puit. Orta deinde contentione, mul- 
tis ilium convitiis oiierans, in sui ca;- 
dem provocavit. Nam iratus mile?, 
ilium, iguarus quisnam esset, occidit. 
Quo facto, paulo post Uorien>es vicli 
ex Attica regione cesserunt. Atque 
ita Atlienienses virlute ducis pro 
salute patria; mortise otFerentis beilo 
liberantur. Oliver. 

Hostiam] Peloponensiumjuxta Pau- 
saniam et Orosium lib. i. cap. 18. Pa- 
terculus adserit LacedaMiionios. Do- 
rienses Herod, lib. i, et Justin, lib. ii. 
Colcr. 

Contruriis] Dori' nsiuui. 
BJax. » G 



1202 



NOT^ VARIORUM IN 



Famularcm culturn] Uecte ita scii- 
bitiir inlibro Danielis,iion/a)nt7inrf»J, 
id est, servilem, obsolctiiin, et, iit 
Jiistimis in liac ipsa re, pannosuni. 
Sic infra de Siilpitia Valer. ' Niliilo- 
minus famulari vests simipta.' Et 
lib. IX. cap. 8. ' Servili veste.* 
Ovidius Met. xv. ' Famularia jura.' 
Et Sallustiiis ' Famulares copias ' ex- 
tulit, si dextre ibi censui. Coler. 

Gtobo] Miiltitudine. Est enim glo- 
bus multitndo in orbem collecta. 

§ 2 Thi-asybuli quoquc'l De hoc qtio- 
qiie Jiistimis lib. v. Diodorus Siciihis 
lib. XIV. Xenopbon 'EW-nviK^v /3'. 
Pausanias Atticis. Noniinatus hie 
fuit Tvpi€vs. Notior est, quani hie 
TlirasybuUis Milesius. Coler. 

§ 3 Tliemistocles autem, ^-c] Theml* 
stocles ab ingrata patria pulsus, ut 
in cap. de Ingratitudine dixinius, ad 
liostes, quos panels ante aunis in- 
genti ac prope incredibili victoria 
siiperaverat, sive ad Xerxeni Persa- 
rrun regem, confugere coactus est, 
uullo conservatiE Graaciae loco exci- 
pere ilium audente, quod edictuni 
esset, si quis eum suscepisset, pari 
et ipse mulctaretur exilio. Quuni 
igitur ad Xerxem venisset, quern 
tanto artificio debellaverat, ut se 
magis a Tiieuiistocle conservatum, 
quaui superatiim fuisse crederet, pe- 
tiit sibi annum dari, quo Persicani 
linguam addisceret, quo facto, sic 
Persice locutus est, ut non Atbenis, 
sed in Peruide uatus videretur. Hie 
deinde regi poliicitus est totam Gr<B- 
ciara ejus adjecturumimperio. Quare 
ilii rex quinque, vel, ut alii dicunt, 
septem civitates dono dedit. Magna 
jnsupcr illi stipendia de publico dari 
jussit; postea vero, quum solvendae 
rei tempus appetiisset, et rex jam 
promissarepeteret, TLemistoclej ne- 
fas esse ducens prodere patriam, 
quum videret se non aliter, et pari- 
ter lidem, et patriam posse servare, 
mortem sibi ipsi conscivit ; nam fac- 
to sacrificio, taurinum sanguinem 



veneno permixtum incnnctanter ex- 
liausit, et ita periit. Ergo magna 
pietas fuit, ut niori maluerit, quam 
perdere patriam, aut illi bellum in- 
ferre. Oliv. 

Victorem'] Quia apud Salaminam 
Persarum regem superavit. 

Imperatorem] Quum patria pulsus 
ad regem confugit, et ab eo constitu- 
tus est Imperator, 

Tauri sanguinem'] Plin. lib. xxviii. 
cap. 9. ' T aurinus quidem (sanguis) 
recens inter venena est.' Idem bujus 
rei causam explicat alio loco. De 
obitu ejus Plutarchus, Probus, Thucy- 
dides, Anthol. lib. iii. Coler. 

Aliero Themistocle opus] Quia, si ut 
regi promiserat, Persas duxisset in 
Graeciam, Atlienae alterum rursns 
Themistoclem desiderassent, qui de- 
vinceret Persas. Oliv, 

§ 4 Sequitur rjusdein] De bis ita 
Sallustius : ' Quum de finibus agro- 
rum inter se Carthaginienses et Cy- 
renenses diu bella gessissent,et utri- 
que multis cladibus afflicti essent, 
novam dirimendi belli rationem inie- 
runt. Nam per inducias sponsionem 
faciunt, uti certo die legati domo pro- 
ficiscerentur, et quo in loco inter se 
obvii fuissent, is communis ntriusque 
populi finis haberetur. Igitur Car- 
thaginienses duo fratres missi, qui- 
bus nomen Phila;nis erat, matura- 
vere iter pergere, Cyrenenses tar- 
dius iere ; id socordiane an casu ac- 
ciderit, parum constat. Caeterum so- 
let in illis locis tenipestas, non secus 
atque in mari, retinere homines. 
Postquam Cyrenenses aliquanto pos- 
teriores se esse vident, et ob rem 
corruptam domi pcenas nietuunt, cri- 
minari Carthaginienses ante tempus 
domo digresses, conturbare rem, de- 
nique omnia malle, qiiani victi abire ; 
sed cum Preni aliam conditionem 
aequam quffirerent, Cyrenenses optio- 
nem faciunt Carthaginiensibns, ut 
vel illi, quo fines populo suo peterent, 
ibi vivi obruerentur, vel eadem con. 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP, 7. 



1203 



ditione sese, quem in locum vellent, 
processuros dimitttMcnt. PliilEeni, 
conditione probata, seque vitamqne 
snam reipublicae cotidonavere. Ita 
vivi obruti sunt. Carthaginienses in 
eo loco Philienis fratribus aras conse- 
ecavere, aliosque illi lionores domi 
coustituerunt.' De quibiis Stiabo in 
fine nltimi libri nientionem facit. 
Oliver. 

Terribilis classis'] Praeseitim quia 
Sicilia et Hispania tota deleta est. 

Tot exercitus] Hasdrubalis, Mago- 
nis, Gisgonis, Amilcaiis, et Anniba- 
lis. 

§ 5 Aristoteles vero] Aristoteles pa- 
tiia jam eversa a Pliilippo, iit qiii- 
dam dicunt, ut alii, ab Alexandio, 
ut restauraretur obtinuit, legesque et 
forniam reipublicaj ipse descripsit, 
quare postmodum ea civitas usa est. 
Fuit ergo pins erga patriam, et ciun 
esset Athenis,etjam ajtate confectiis, 
absens tamen diligeutissimam patriae 
curam snscepit, qui non piius de- 
stitit, quam a lege, ut instauraretur, 
prudentia sua obtinuit ; quare ilium 
cives ob haec merita in tanto lionore 
liabuere, ut festos dies et ludos quo- 
tannis viventi faciendos publice de- 
dicarint. Festa autem Aristotelcia 
uuncupata fuere. Quod vero non- 
nulli dicunt usum hac calliditate fu- 
isse, ut juranti Alexandre se illi om- 
nia negaturum, quaecunque pro patria 
petiisset, postulasse, ut patriam per- 
deret, et Alcxandrnm coactuni fuisse 
illam conservare,quia salvo juramen- 
to aliter non posset; id fecit Anaxi- 
mencs Lanipsacenus pro Lanipsaco 
patria, et non Aristoteles, ut dicturus 
est Valerius in capite de vafre dictis 
et factis. Oliva: 

Pro sttlute palri(c incubuit] Quae 
Stagira diccbatur. 

Ita urbs non tarn strata atque eversa 
Alexandri, quam rcstiluta Aristolelis est 
wofcis] Ita vulgo. Quanivis hie parum 
adjuvcnt exemplaria, locum tamen 
Ijuuc ex Diog. Laiirtio, et Plutarch. 



restituendum puto : Jtaque non tarn 
urbs Stagira eversa Alexandri, quam 
reslituta Aristotelis notum est opus. 
Quam lectionem spero studiosos non 
rejecturos. In Cauchiano quaedam 
sic : Itaque non jam urbs strata, ifc. 
In aliis exemplaribus nihil sani. 
Pigh. 

Cap. VII. § 1 Fahius Rtdlianus] Cum 
Fabius G urges consul adversus Sam- 
nites male pugnasset, et Senatus de 
reniovendo illo ab exercitucogitaret, 
Fabius Rullianus ejus pater depreca- 
tus est banc filii ignominiam, et eo 
maxime Senatum movit, quod iturum 
se tilio legatum poUicitus est: idque 
prEestitit : ejus consilio et opera Ali- 
us consul adjutus caesis Samnitibus 
triuniphavit. Oliver. 

Quinque considatibus'] Rem magis 
auget : nam quo patrem honoratio- 
rem fuisse ostendat, eo clementiorem 
demonstrat,quod se filii imperiosub- 
mittere, et militiae laboribus dedere 
non dubitaverit, quo tempore quie- 
tem ejus deposcebat. Idem. 

Quem ipse parvulum^ Diximus quod 
institutum fuit apud majores,ne quis 
inter consulem et proximum lictorem 
intercederet, prceter parvuluni fili- 
uni. 

§ 2 Non tarn Ccesetii speciosa^ Cae- 
setius eques Romauus tres filios ha- 
buit, quorum unus, cum esset trib. 
pleb. Caesarem injuria lacessiverat. 
Nam cum ludi celebrarentur, M. An- 
tonius personam aecepit, ut quidam 
tradunt, et inter saltationem ooronam 
capiti Ca:saris imposuit ; cui rei pauci 
admodum, qui ad ipsum venerant, 
applauseriint, reliqui mocsti conticu- 
cre omnes. Quo ubi scnsit Caesar, 
id scilicet displicuisse populo, coro- 
uam abjccit, et populus laetus est. 
Tunc Cavsar dixisse fertur, Cupere se 
mori, quod tautam populi invidiam 
contraxissct : peractis delude ludis 
Civsetii filius et IMarullus trib. pi. 
Caesarem affectati regni postularunt, 
Oliv. 



1204 



NOTiE VARIORUM IN 



Ahdicaie'] Familia ojiceie, patri- 
monio privare, et a bonis lepellere. 
Est enini abdicare, filium a bonis re- 
pellere, dnm vivit pater; exharedare 
vero post mortem. Idem, 

ij 3 Sed nescio an Octavius] Patet 
Listeria per se. Contigit autem hoc 
confecto bello civili, quod contra 
Brutum et Cassiiim Caesaris rnterfec- 
tores gestum est, cum (lel)e]latis rei- 
publicaB partibns Octaviiis, Antonius, 
et Lepidus Kouianoruni inter se im- 
perinni sortiti, suos quisque inimicos 
proscripserunt. Oliv. 

Proscriptus a triumviris] Scilicet 
Aiignsto, Antonio, et Lepido, qui in- 
ter se iniperium partiti erant. 13e 
qnibus Juvenalis : ' In labulam Syllae 
si dicant discipuli tres.' Badius. 

Ext. ^ I Protinusque~\ Secundum 
Plntarchum, nee post spatium qui- 
deni trinm dierum id aperuit patri, 
timens, lie regi faceret iujuriam. Ex 
quo dicitur hac arte usus, ut non re- 
gina;, sed suae ipsius fingeret uxoris 
aniore correptum adolescentem, ut 
inde sensim regis perciperet aninuim. 
Nam cum dixisset ilium novo raor- 
bo implicitum vi nimia, scil. anioris, 
quo nisi expleretur, sanari non posse; 
et ejus quideni mulieris amore cor- 
reptum esse, quam consequi baud 
potuisset ; admiratus Seleucus dix- 
isse fertui : Nonne universae inipero 
Asiee, et pro superstite filio dare om- 
nia possum ? Solum, quae mulier base 
asset, efflagitabat. Cui Erasistratus : 
Meam, inquit, uxorem deperit. Tuni 
rex miris poUicitationibiis rogabat, ut 
illani in conjngium filio daret, cui 
tantum regnum debebatur. Cui re- 
spondens Erasistratus : An tu, inquit, 
quamquam ejus parens, si uxorem 
tuam cuperet Antiochus, illam ultro 
daturus esses ? Tum Seleucus testans 
Deos omnes sine cunctatione se datu- 
rum liEte respondit. Quod cum non 
ficte legem effari Erasistratus cogno- 
visset, passionem filii et rem omnem 
patri aperuit, et quemadmodum id 



deprebendisset, declaravit. Seleucna 
gaudio elatus, unicum opus superesse 
sibi arbitratus est, quo pacto id filio 
persuadendum esset, quo pacto et 
uxori ; tandem exercitu convocato 
rem aperiens, clarissimam uxorem fi- 
lio etiam invito conjngem dedit. 
Quod magnificum et regale ab omni- 
bus existimatuni fuit, ac niagnificen- 
tiusquidem et sapieutiusadolescentis 
amore, atque ad auiorem ejus insignia 
moderatio. Oliver. 

Senex'\ Qui natura zelotypus esse 
consuevit. 

^ 2 At Seleucus quidem uxore'] Plu- 
tarcbus in vita Pompeii: * Devicto 
Mitliridate apud Euphratem, spolia- 
tisque castris, provincias composuit, 
munera distiibuit ; cum multi ad eum 
principes et rerum domini regesque 
barbari duodecim venissent. Ariobar- 
zanes Cappadociee, Niconiedes Bi- 
tbyniae regno a M itiiridate Ponti rege 
pulsi fuerant, bos primuni L. Corne- 
lius Sylla in suum queraque regnum 
reduxerat: quibus iterum ab eodeni 
rege pulsis, Pompeius cum Mitbrida- 
tem luori tandem coegisset, Ariobar- 
zanem restitutum regem appellari 
jussit, qui regnum filio cessit prze- 
sente Ponipeio.' Oliver. Contigit A. 
U. ucxcii. 

In cornu'] Loco ubi erat scriba. 

Cap. viii. § 1 ComiccE lenitatis, 
Sfc] Contigit A. U. ccxLiv. 

Par Rumiilo gloria L. Brulus] Cujus 
exeniplum primum est L. Bruti, qui 
filios duos virgis caedi, et securi per- 
cuti jussit; quia cum illis senserant, 
qui Tarquinios reges ab ipso paucis 
ante diebus exactos in regnum lesti- 
tuere parabant. Nam paulo post H- 
bertatem a populo partam, id quod 
minime tiniebatur per dolum et pro- 
ditionem est propeniodum amissa. 
Aliquot enim adolescentes iiobili ge- 
nere nati, quorum in regno libido 
solutior fuerat, assueti more regio 
vivere, graviter ferentes aequatojure 
omnium libertatcm aliorura in suam 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 8. 



1205 



vertisse servituteni, de restitnendis 
regibus consilia quaerebant. Interea 
legati a regibiis snperveniunt sine 
mentione leditiis, bona taninni repe- 
tentes ; cum quibiis de recipiendis 
clani nocte regibus in urbeni coUo- 
qunntur hi adolescentes. Vitelliis 
Aquiiiisque fiatribns primo comniissa 
res fuit. Vitelliorum soror consuli 
nupta Brnto erat: jamqne ex eo raa- 
trinionio adolescentes erant liberi 
Titus Tiberiusqne, eosque in societa- 
tem consilii avunculi assnmiint. Li- 
terae de re tanta legatis dantur ad 
reges fidei pignus, quae nianitestum 
facinus fecerunt. Nam indicata re 
per Vitelliorum servum, qui excepe- 
rat eorum consilia, conipreliensis le- 
gatis, literarum cura in primis habita 
est, ne interciperenlur, prodi tores 
capti, sumptuniqiie suppliciuni con- 
spectius, quod prenae capiundae nii- 
nisterium patri de liberis consulatus 
iniposnit, et qui spectator erat amo- 
vendus, eum ipsum fortuna cxacto- 
rem supplicii dedit. Stabant ad pa- 
luni deligati nobilissimi juvenes, sed 
a caeteris velut ab ignotis capitibus 
consulis liberi omnium in so oculos 
converterunt, miserebatqne uon prc- 
nae. niagis homines, quam sceleris, 
quo poenam nieriti essent. lllos co 
potissimum anno, quo patriam libera- 
tam,patrem liberatorem, consulatum 
ortuni ex domo Junia, patres plebem- 
qne, quiccjuid hominum Ueornnique 
Romanorum esset, induxisse animum, 
utsupcrbo cuidam regi turn infesto 
exiili proderent. Itaque niissi licto- 
rcs ad sumendum suppliciuin, nuda- 
to8 virgis cvudunt, secuiitiue Icriunt, 
cum inter onuics ipse pater vuitiisque 
et OS ejus spectacido esset, eniinente 
patrio animo inter pui)lica- poinae mi- 
nisterium, secundum ptenam nocen- 
tium, ut in utramquc partem arcen- 
dis sceleribus exemplum nobile esset. 
Oliver. 

§ 2 WiyMs ccmidatus, ifc.] Spurius 
Cassius in agraria largitione ambitio- 



sns in socios ftierat. Unde ipso con- 
sule cnm Proculo Virginio lex Agra- 
ria primum promulgatafuil ; nunquam 
deinde sine maximis motibus exagi- 
tata. Ager Hernicus ademptus, hoc 
auctore inter Latinos plebemque di- 
visus, adjectumque huic ninneri ali- 
quantum agri, qui a patribus possi- 
debatur. Hac largitione suspectus 
jam senatui populoque cnepit esse, 
quod perniciosas libertati opes strn- 
eret, eoque civibns jam vilior factus, 
ut alio munere sibi reconciliaret ci- 
vium animos, jnbere pro Siculo frn- 
niento pecuniam acceptam relribui 
populo. Id vero non secus quam 
praesenteni mercedem regni asper- 
nata plebs est. Hnnc ergo, ubi ma- 
gistratu abiit, damnatum necatunique 
constat. Sunt qui patrem auctoreni 
ejus supplicii fcrant ; eum cognita 
domi causa verberasse ac necasse, 
peculiumque filii Cereri consecrasse ; 
signuni inde factum esse et inscrip- 
tuni, ex Cassia faniilia datum. In- 
venio apud quosdam auctores, idque 
propius fidei est, a qua^storibus Cae- 
sone Fabio, et L. Valerio diem dic- 
tam perduellionis, damnatum populi 
jiidicio,direptaspublice antes. Quam 
sententiam sequitur Diony^itis Hali- 
carnassa us, quia dicit, quod si paler 
judex fiiisset et puiiitor, ncque donios 
dirutas, neqne bona publicata, quia 
Romje nihil esset posscssorum pro- 
prinm patribus viventibus, et ob id 
pecuniitt et corpora filiorum, eum de 
eis volunt disponere, traduntur patri- 
bus. Addidit pra^terea agitatnm 
etiani fnisse dc intcrficiendis filiis 
Cassii,sed crudelem nimis visam cam 
sententiam. Oliver. 

r'iliuml Sp. Cassium Viscellinum, 
qui corrupte opinor apn<l Cicoronem 
'Becclinns' hodieque scribitur. Co- 
Icrtis. 

Qui tribnnus plebis] Fortasse le- 
gcnduni, Qui cum trihunus plehis. A- 
lioquin eiiim adversatnr veritati liis- 
toriae : Cassius enini consul tunc fuit, 



1200 



NOT^ VARIORUM IN 



et patricius, non trib. plebis : sed 
cnni iribiinis conimodiim plebis qiiEP- 
rentibus tunc coiisse ad siiam legem 
perferendam, non adeo refragari pos- 
siinius. Pigli. 

Agruriam legem] De agro qncm po- 
puliis Romaniis belio acqiiisiveiat ae- 
quis portionibus dividendo. 

Necari jussiti Plinius lib. XXXIV. 
cap. 4. ' RoiniE simulacrum ex aere 
factum Ceieri primum reperio ex pe- 
cullo Sp. Cassii, quern regnum aftec- 
tantem pater ipsius interemerat.' 
Huic interempto domum etiam super- 
jectam fuisse tradit Valerius lib. vi. 
cap. 3. Coler. 

§ 3 Manlius Torquatus] Pomponius 
de Orig. Juris: ' Post lios fucrunt 
P. Mutius et Brutus et Manilius (lego 
et Manlius) qui fundaverunt Jus ci- 
vile.' Meminit hujus Manlii Cicero 
de Fin. lib. i. Quod nee ab Hoto- 
manno, nee Cujacio animadversuui. 
Coler. Contig. A.U. dcxii. 

Religiosi] Anxie servanti8 jusju- 
randum, quo judices obligari sclent. 

Imago posita] In atriis soiebant ve- 
teres majorum siiorum, qui gloria et 
rebus geslis claruissent, imagines 
collocare. Juvenalis : ' Tota licet ve- 
teres exornent undique cera; Atria ; 
Nobilitas sola est atque unica virtus.' 
Majorum igitur suorum imaginibus 
saepe ad virtutes et rerum gerenda- 
rum gloriam incendebantur, ut ilio- 
nim imitatione clariores fierent. Oli- 
ver. 

§ 4 M. vero Scaurus] Contigit A. U. 

DCLII. 

Conspectmn] Ergo formula ilia fuit 
peculiaris, qua patres tilios abjiciunt : 

E CONSPECTU MEO ABEAS. Sic Tor- 

quatus paulo ante : ' Et Republica 
eum et domo mea indignum judico, 
protinusque e conspectu >ieo abire 
JUBEO.' Sic lib. VI. cap. I. de Q. 
Fabio Maximo Serviliano: 'Exegita 
filio unico pcenas dubite castitatis : 
is eas pependit, voluntario secessu 
conspectum patris vitando.' Coler. 



Conspectitm degenei'ali patris vitatu-> 
rum] Vitaret, in Cauchiano. Rectius. 
At nieo quidem judicio rectissime, si 
sit : conspectum degener irati patris 
vitaret. Et ipsa vero verba biuc 
Scauri patris fuisse videntur, quae fi- 
lium ad mortem adegere. Pigh. 

Cap. IX. § 1 L. Gellius, omnibus hono- 
ribus] Gellius cum pro explorato babe- 
ret, filium rem habuissecum noverca, 
et cum ea de nece patris consilia 
tractasse, non ad sumendum de fiiio 
supplicium statim ira percitus cucur- 
rit, sed consulto Senatu, filio dicendae 
causae potestatem fecit, qui, purgatis 
quae sibi objiciebantnr, et cognita 
diligcntissime causa, tanquam inno- 
cens absolulus est. Nam bunc Ci- 
cero defendit, cujus adhuc extat ©ra- 
tio. Oliver. 

L. Gellius] Lib. Lavernii : L. Agel- 
lius. Gelliuni tamen rectius vocat 
Cicero de Legibus et in Bruto. A- 
gellius lib. V. cap. 6. Coler. 

§ 2 Q. autem Hoi'tensii] Fuit hie 
nobilis orator, et cum Q. Cfecilio 
Metello consul. Scripsit, ut Asco- 
nius testatur, praeter orationes, et 
lasciva pocmata, quorum Ovidius 
in Elcgiis meminit, et Gellius lib, 
XIX. cap. 9. etiam Annales, ut VeU 
leius Paterculus testatur lib. ii. De 
hujus Hortensiifacundia praster alios 
Tullium vide in Fin. lib. iii. de Ora- 
tor, item in Bruto, ubi menioriam 
ejus celcbrat. Quod et M. Sene- 
ca facit in prasfatione controver- 
siarum. Ut Porrius Cato, consen- 
tiente socero Philippo, suam ei uxo- 
reni, liberum quaerendorum gratia 
dederit. Qua de re legere poteris 
apud Plutarchum in Catone. Neque 
mirum filium perditis moribus fuisse, 
cum in patre summa eluxerit moUi- 
ties. Quam fuerit mollis in vestitu 
ac sumptuosus, docebunt Varro de 
R. R. libro in. cap. 6. et inpriniis 
cap. ult. Plin. lib. ix. c. 55. et lib. x. 
cap. 20. Gell. libro i. cap. 5. Macrob. 
lib. in. cap. 13. Itaque Consulibus 



VALERII MAXIMI LIB. V. CAP. 10. 



1207 



sumptuariam legem ferre volentibiis 
fiiit adversarius, ut scribit Dio libro 
XXXIX. Obiit L. j^niilio Paulo, et C. 
Claiidlo Marcello Coss. ; cum e Cili- 
cia Cicero Romam reverteretur, ut 
in Ovidii Biuto legimiis. 

Slits temporihus] Omnibus ferme 
Oratoribus astatis suae, nisi M. Tul- 
lio, clarior. Agellius libro i. cap. 5. 
Coleriis. 

Ambitus reum] Lege Licinia, de 
qua Cicero pro Flanco. Idem. 

Osculum iiepotum, in quibus acquies- 
ceret] Quibus verbis innuebat se non 
filium habere prceter Messallani, 
quern haeredem suum fore jam animo 
constituerat. 

§ 3 Idem fecit, Sfc] Fulviiis Flarcus 
primus omnium Transalpinos Ligures 
donuiit: missus in auxilium Massilien- 
sibus adversus vicinos Gallos, qui po- 
pulabantnr fines Massiliensium, cum 
din multumque clauderent saltus De- 
ciates, mox etiam Eaburiates, incog- 
nitas tandem latebras eorum ignibiis 
sepsit Fnlvius, in plana Baebius de- 
duxit, Posthumius ita cxarmavit, ut 
vix reiiquerit ferrum quo terra cole- 
retur. Hie Igitur Fnlvius, qui Ligu- 
res domuit, Ambraciam devicit, Ce- 
phaleniam, et Zacyntiium subegit, 
filium liabuit tantae iuipictatis atque 
nequitinp, ut caBdcm ipsi maciiinari 
non dubitaverit. Oliver. 

Triumviruin] Cujus erat, criminis 
convictos in carcerem traliere, et 
supplicium de eis sumere. Per Tri- 
umvirum] Triumviris cura et cuslodia 
erat carceris, nee ea tantum, quin et 
in reos capitis animadvertebant in 
carcere. Unde Capitales dicti Plauto 
et aliis. Sanguinei item, ut Pruden- 
tio. Quod in carcere reos punive- 
rint, planum ex Valerio fit hoc libro 
cap. 4. et lib, VI. cap. 1. Sed et ex- 
tra carcerem animadvertebant, hoc 
est, apud coinmnam Majniain, teste 
Asconio. Ducebant porro, ct ali- 
quando etiam duci jubebunt, ut I*. 
Munatium apud Piinlum lib. xxi. 



cap. 3. Maleficos conquisivisseex hoc 
quideni Valerii loco didici ; cui ad- 
jungo Varronem de Ling. Lat. lib. i. 
'Qiiaestores a quaerendo, qui conqui- 
rercnt publicas pecunias etmaleficia, 
qu?R Triumviri capitales nunc con- 
quirunt.' De his etiam libros Juris 
consule. Glossarium: Triumvir, ita- 
pacpvAa^, rpiavSpiKdy. Colerus. 

Quern fuerat expertus^ Kon haben- 
do respectum, quod eum expertus 
fuerat, in se parricidium parasse. 

^ 4 Subjccissetl Si filius ejus subdi- 
titius esset. 

Recta cogitatio'\ Justa existimatio 
de pietate patri debita. 

Tarn obscquens es] Seqnens votuni 
filii. 

Exupera] In vita. Id est, vive 
diutius quam ego victurus sum. 

Cap. X. § I Horativs Pulcillus] Ho- 
ratio Pulvillo et Valerio Publicola 
Coss. dedicata erat in Capitolio Jovis 
aedes. Sortiti sunt inter se consuks 
uter dedicaret. Horatio forte eve- 
nit. Valerius ad Veicns bellum pro- 
fectus. TCgrius, quam dignum erat, 
tulerunt Valerii necessarii dedica- 
tionem tarn inclyti tempU Horatio 
dari. Id onniibus modis impedire 
conali, postquam alia frustra tentata 
erant, postern jam tenenti consuli 
foedum inter precationem Deum nun- 
tium incutiunt, mortuum ejus filium 
esse, funestanxjue familiani, dedicare 
eum templum non posse. Non cre- 
diderit factum, an tantum roboris 
animo fuerit, nee traditur certum, 
nee facilis est interpretatio. Nihil 
aliud ad eum nuntium a proposito 
versus, quam nt cadaver efterri ju- 
beret, tenens postern, precationem 
peragit, et dedicat templum, Oliver. 
Iloratius I'ulvillus] Meminerc prajter 
Historicos Seneca de Consolatione 
ad Marciam c. 13. Cicero pro Dome. 
Colcr. Contigit A. U. ccxlvi. 

Ne patris magis, quam pontificis par- 
tes egisse videretur^ Truncassc scio- 
los cxenipluni, codex Winchclianus 



1208 



NOTiE VARIORUM IN 



atqne Coloniensis demonstrant. No- 
vae enini oiationis initium adjicit, ita : 
Ne patris inagis qitam pontificls partes 
egisse videretur, Tulle, inquit, cadaver. 
Quae verba Horatii consnlis sunt, sed 
reliqua desunt ejus periodi, ideoque 
asteriscum adjuiixi, ut intelligas quae- 
dam desiderari : Velut et ipse sen- 
sus indicat. Suppleri quideni sen- 
tentia sic potest, 'Tolle, inquit, ca- 
daver: nilque aliiid adjiciens, incep- 
tani rite precationem peregit.' Hoc 
idem ex Livio cognosciinus, ex quo 
Valerius hoc exemplumsumpsisse vi- 
detur: nam de eadem re ille sic; 
' Nihil aliud ad eum nuncium, quam 
ut cadaver efferri juberet, tenens 
postem precationem peragit, et dedi- 
cat templum.' Pigh, 

Tolle, inquit] Desunt haec in anti- 
quis nieis. In Seneca item et Cice- 
rone. Subscribo tamen lubens sen- 
tentiae eruditissimi Pighii, et sagaci- 
tatem istam lubens agnosco. Servius 
paulo aliter. In eo est pollutio, quae 
ait: * Casuque animum concussus 
amici.' Nam ipsa inipiant quw agnos- 
cimus. Unde in Livio habemus Ho- 
ratium Pulvillum, cum Capitolium 
dedicare vellet, audisse ab inimico, 
mortuum filium: et ne pollutus dedi- 
care non posset, respondisse, Cada- 
ver SIT. Coler. 

§ 2 Mmilius PauUus] L. jEmilius 
Panllus, ejus Paulli filius, qui apud 
Cannas cecidit, primo consulatu, 
quem, ut inquit Autor de Viris Illustr. 
post tres repulsas adeptus erat, de 
Liguribus triumphavit. Iterum consul 
Persen Philippi filium, et Macedoniae 
regem apud Samothracas victum ce- 
pit, et victum flevit, et sibi assidere 
jussit, ac demum in triumphuni duxit. 
Oliver, 

In Corneliani] Qui Scipio iEmilia- 
nus dictus est. 

Maximo proventii] Maximo suc- 
cessu : nam provinciam totam Mace- 
donian! cousilio et armis subegerat, 
regem Persem cepcrat, et in trium- 



phura duxcrat. Oliv. 

§ 3 Q. Martius Rex superioris Cnto- 
nis in considatu collega'\ Ita vulgo. 
Duo Martii Reges ad consulatum per- 
venerunt, pater et filius. E quibus 
pater A. U. dcxxxv. consul fuit, non 
cum Catone snperiore, ceusorio, 
quemadmodum ex liis verbis perpe- 
rain scriptis iritelligitur, sed cum M. 
Catone censorii nepote, qui Africam 
sortitus consul in ea provincia est 
mortuus, ut pulchre declarat Gellius 
lib. XIII. cap. 18. Filius Q. Marcius 
solus postea consulatum gessit, anno 
urbis UCLXXXV. ut docebunt annales 
nostri. Patrem itaque, superiorem 
Marcium regem differentiae causa vo- 
cat Valerius, quare ita corrigendus 
est locus: Q. Marcius Rex superior, 
Caionis in consulatu colkga. Pigh. 

Strenuum consulem] Vocando Sena- 
tum in curiam. 

Partiri] Legi quoque potest, par' 
tiri potuisset, id est, dividere, aut dis- 
tinguere lucem nnius diei inter pa- 
trem calamitosum, id est, diem quo 
funus peregerat, et consulem stre- 
nuum, id est, diem, quo consulis 
partes exsequeretur, officio cessante 
in neiitra parte, licet utrumque non 
fecisset uno die. Bad. 

Ext. § I Princeps Atheniensium Pe- 
ricles] Coronatus hie incedebat, et 
Jupiter Olympius appellabatur, tan- 
tum licentise habuit vir ille, tantuni 
apud populum gratiae : nee mirum. 
Nam Lacedaemonii agrorum popula- 
tionibus fracti, quas Periclis et So- 
plioclis ductu passi fuerant, in annos 
triginta pacem pepigerunt; rupto 
deinde intra quindecim annos foedere 
cum conteuiptu Deorum atque liomi- 
num, fines Atticos poptilantur, et ne 
praedain potius quam pugnam expe- 
tiisse viderentur, hostes ad proelium 
provocant : sed Athenienses consilio 
Periclis ducis sapientissimi popula- 
tionis injuriam differunt in tenipus 
ultionis, supervacuam pugnam existi- 
niantes, cum ulcisci Losteia sine pe- 



VALERII MAXlMi LIB. V. CAP. 10. 



1209 



riciilo possent. Deinde interjectis 
diebns naves conscendunt, et nihil 
sentientibiis Lacedaemoniis totaui 
Sparten depijedantiir, multoqiie plii- 
ra aiifernnt, quani amiserant; pror- 
sus lit in comparatione damnonun 
longe pliiris fuerit iiltio, qtiani inju- 
ria. Clara qiiideni haec Periclis expe- 
ditio habita, sed muUo ciarior priva- 
fio patrimonii, qua contentus fuit. 
Hujus enini agros in popnlatione in- 
tactos reliquerant hostes, sperantes 
se illi acquirere posse, ant pericuhun 
ex invidia, aut proditionis suspicione 
infaniiam. Quod ante prospiciens 
Pericles, et futHrnm populo prtedix- 
erat, et ad invidiae impetnm decli- 
nanduni, agros ipsos dono reipnbl. 
dederat, atque ita unde periculum 
quassitum fuerat, ibi inaxiniani glo- 
riani invenit. Non niinorera vero ex 
jactura filiorum daorinn, quos diebus 
quatuor amisit, quorum desiderium 
tam fortiter tuiit, nt coronatus more 
solito ad populum constauti voce 
concionatus fuerit. Oliv. 

Olympii] Ita Periclem vocavit Ari- 
stopiianes Acarnensibus : ^EvrfvOev 
opyfj TlfptKXeris & 'Ohvfxirios. Vide ejus 
interpretem. Plin. lib. xxxiv. c. 8. 
' Olynipium Periclem, dignum cogno- 
mine.' Uterque Olynipium simplici- 
ter dictum fuisse vult. Ergo exscul- 
penda vocula Jovis. Coler. 

§ 2 Xenophon aiUem] Xenophon PhU 
losophus et dux insignis fuit Grylli 
Atheniensis (ilius, homo verecundiis 
et speciosus, supra (piam dici possit, 
moratusque et probus, atque omnibus 
gratus, Socratis discipiiliis, et Plato- 
nis aeniulus, teste Gellio, qui lib. xiv. 
cap. 3. dicit, quod Xenophon et Plato 
Socraticic amounitatis lumina certare 



Eemularique inter se existimati sunt. 
Hie primus omnium Philosophorinn 
scripsit historiam : fuit enim, ut dixi- 
mus, dux strenuus. Ex ultimis Ba- 
bylonian finibus exercitum reduxit in- 
columem asperis et difficillimis itine- 
ribus per infestissimas gentes et bar- 
baras. Oliver. 

Proximus a Platone'] Secundus a 
Platone. Constat enim in Socratica 
disciplina primum locum obtinuisse 
Platonem, secundum vero Xenophon- 
tem. Plato eloquentia superior, Xe- 
nophon gravitate melior, qui et ipse 
multa sermonis suavitate polluit. Tan- 
ta inter se zemulatione certarunt, ut 
cum uterque multa scripserit, neuter 
tamen alterius mentionem faciat in 
operibus suis. Praeceptoreni tantum 
in dialogis disputantem introducunt. 
Idem. 

Nomine Gryllum'] Praeter caeteros 
lege Senecam Cousolat. ad Marciam 
cap. 12. Colerus. 

Apud Mantiriemn] Nota est histo- 
ria, quod auxiliantibus Atheniensibus 
Thebani duce Epaminonda bellum in- 
dixere Lacedagmoniis, et apud Leuc- 
tra et apud Mantineam, ut in cap. de 
Fortitudine diximus, feliciter pugna- 
tum est : attamen victoria apud Man- 
tineam parta non fuit incruenta ; mul- 
ti ex victoribus cecidere, inter quos 
dux ipse Epaminondas et Xenophon- 
tisfilius, de quo nunc diximus. Oliv. 
Coronami Qua coronatus sacra obi- 
bat. 

Abjecissei altaria'\ Ornatum eorum. 
§ 3 Anaxugoras'\ Hie Clazomenius 
fuit, Hegesibulo patre natus, Anaxi- 
nienis auditor, Philosophus suo tem- 
pore inclytus. 



1210 



NOTiE VARIORUM IN 



LIBER VI. 



Prisca religione'] Quia ab Ascanio 
niorem servandi ignis apterni accepere 
Romani; nam Vestales perpetuam 
virginitatem servabant. 

Tu CapitolirKB] Matrimoniiim servas 
incolnme. Nam Juno dicebatur prae- 
esse conjiigiis. Virgilius: ' Junoni 
ante omnes cui vincla jiigalia ciirae.' 

Tu palatii columen] Hie aperta nl- 
mis utitur adiilatione, cum Juliam 
dicat fiiisse pudicani, quam impudi- 
cissimam fiiisse constat, adeo iit cum 
similes patnio filios procrearet, om- 
nesque admiral entiir, qiiaeientibus ex 
ea miiltis, quid ita filios patruo si- 
miles produceret, cum se multis sub- 
jiceret, respondere solitam dicunt, 
Navis sum, nisi plena, vectorem non 
admitto. De hac Juvenalis : ' Cum 
tot abortivis foecundam Julia vulvam 
Solveret, et patruo similes effunderet 
ofFas.' Fnit autem Julia August! Cae- 
saris filia, et uxor Tiberii. Oliver. 

Sanctissimumque JuUcb genialem tho' 
rum] In Campensi, Susiano, ac Pul- 
manniano, JuUcb gentis genialem tho- 
rum legitur. Quod placet. Impuden- 
tissime enim adularetur alioqui Vale- 
rius, cum Julia Augusti filia, et Ti- 
berii uxor libidine atque adulleriis 
toto orbe terrarum fuerit infamis. 
Pighius. Sanctissimumque JuUcb genia- 
lent tliorum assulua statione celebras'] 
Insignis plane restitutio, quam tamen 
libris debemus, quibus fere vox, gen- 
tis, abest. Et qui expedias alioqui 
banc sententiam ? Queeso te, an gen- 
tis Juliae genialis aliquis thorns? imo 
singulorum is est, nee nisi matrona- 
rum. Itaque de Julia boc capiendum, 
sive Livia Augusta, cui serviliter, ut 
et Tiberio alias, adulatur, tantamque 
pudicitiam ejus facit, ut numen ip- 
8um inhabitare velit genialem ejus 
tliornm. Porro Julium nomen post 



adoptionem vulgo datum TJviae, do- 
cui in Commentario ad Tacilum. Cu- 
jus rei inobservantia bunc locum foe- 
davit. Lips. 

Stola] Erat matronalis vestis, quae 
usque id imos pedes demissa erat, et 
cujus extremam partem ambibat in- 
stita assuta, quas erat fasciola quaE- 
dam sive limbus. Ulpian. L. vestis ff. 
de Aur. et Arg. legat. 

§ 1 Dux Romance pudicitial Orta in 
castris inter potentes adolescentes 
contentione quadam de uxorum pudi- 
citia, cum suam quisque laudaret, 
Collatinus, qui cum his erat, non ver- 
bis opus esse dixit, id brevi sciri 
posse, qualis unaqufeque foret, si 
sumptis equis inviserent eas, id de- 
rauni spectatissimum unicuique fore, 
quod inopinato viri adventu occurrit. 
Probato consilio, citatis equis omnes 
advolant Romam, inde CoUatiam, ubi 
Lucretiam baud quaquam ut regias 
nurus, quas in convivio luxuque cum 
aequalibus viderant tempus terentes, 
sed deditam lanae inter lucubrantes 
ancillas in medio aedium sedentem in- 
veniunt. Muliebris certaminis laus 
penes Lucretiam fuit. Invitatis co- 
mitibus a marito, Sextum Tarquinium 
mala libido Lucretiaj stuprandae ca- 
pit, turn forma, tum spectata castitas 
incitat. Paucis diebus interjectis, 
postquam redierunt in castra, Sextus 
Tarquinius, inscio CoUatino, cum co- 
mite uno Collatiam venit. Ubi excep- 
tus benigne ab ignaris consilii, cum 
post coenam in hospitale cubiculum 
ductus esset, amore ardens, postquam 
satis tuta omnia circa, sopitique om- 
nes videbantur, stricto gladio, ad dor- 
mientem Lucretiam venit, sinistraque 
manu mulieris pectore oppresso, Tace 
Lucretia, inquit, Sextus Tarquinius 
sum, ferrum in manu habeo, morieris, 



VALERII MAXIMl LIB. VI. CAP. I. 



1211 



El cmiseris voceni. Cum pavida e 
somiio miilier nullam opem, prope 
mortem imniinentem videret, turn 
Tarquinlus fateri amorem, orare, mis- 
cere prcfibiis niinas, versare in oni- 
nes partes muliebrem animuni : nbi 
obstinatam videbat, et ne mortis qni- 
dem metii inciinari, addidit ad me- 
tum dedecns, cum mortua jugulatuni 
servnni positiiruni ait, ut in sordido 
adnlterio necata dicatur. Quo ter- 
rore cum vicisset oi)stinatam pudici- 
tiam velut victrix libido, profectus- 
qne inde Tarquinius ferox expugnato 
decoremuliebriessetjLucretia moesta 
tanto malo, accitis quamprimum pa- 
tre viroque, qui cum singulis amicis 
veniant, in cnbiculo sedens lachry- 
mabunda, quaerenti viro satin' salva; 
res essent? Minime, inquit. Quid 
enini salvi mulieri esse potest, amissa 
pudicitia ? Vestigia viri alieni, Colla- 
tine, in lecto sunt tuo, cseterum cor- 
pus est tantnni violatuni, animus in- 
sons, mors testis; sed date dextras 
fidemque,haud impune adultero fore. 
Sextus est Tarquinius, <\\n hostis pro 
hospite priori nocte armatus milii si- 
biqup, si vos viri estis, pestiferum 
liiiic abstulit gaudium. Dant ordine 
omnes fidem, consolantur a^gram ani- 
mi, avertendo noxani a coacta in auc- 
toreni delicti, menleni peccare, non 
corpus, et unde consilium abfuerit, 
ciilpam abessc. Vos, inquit, videri- 
tis, quid illi debeatur, ego me, etsi 
peccato absolve, supplicio nou libero, 
nee ulla deinde impudica Lucretia; 
excmplo vivet : cultruni, queni sub 
veste abditum habebat, in cor defigit, 
prolapsaque in vidnus moribunda ce- 
cidit. Dionysius in iiac bistoria mul- 
tuni dissentit a Livio. Non enim con- 
tentioncm dc uxoribus inter potentes 
in castris adolescentcs orlam, nee 
Sextuni Tarquiiiium ad id ipsum stu- 
prandijp Lucretia gratia Collatianive- 
nissc, veluti furiosa qiiadam libidinc 
agitatum, ut tradit Livius, sed a pa- 
tre Coliatiani niissum, ad quxdani 



illic regia negotia peragenda; hospi- 
tic deinde a Lucretia benigne sus- 
ceptum, quippe regis filium, et viri 
cognatum : erat autem ex gente Tar- 
quinia (Jollatinus : ingressum nocte 
cubiculurn extorsisse ab obstinata Lu- 
cretia slnpri necessitatem, quae, ne in- 
famis moreretur, corpus ejus libidini 
subjecit ; orta deinde luce, cum ille 
abiisset, Lucretiam dicit sunipto vc- 
biculo Romam ad patrem properasse, 
et ad ejus genua provolutam supplici- 
ter rogasse, ut quoscunque posset 
amicos, et cognates, quam primum 
evocaret. Quibus accitis, rem om- 
nem exposuisse, sibi d( inde mortem 
intulisse. Quo facto, Valerium in 
castra missum nuntiuni ad CoUati- 
num, qui re audita, cum Junio Bruto 
Romam venisse, et de ejiciendis re- 
gibus consilium iniisse dicitur. Oli- 
ver. 

Lucretia] Factum lioc Lucretiae di- 
serte et erudite disputat Augustinus 
de Civilate Dei, lib. i. cap. 19. et 
lib. HI. cap. 15. Meniinit et Tertid- 
lianus in exhort, ad Castitat. et in li- 
bro de Monogam. ubi Lucretiam kot' 
e|oxV matronam Romanam vocat. 
Vide et Servium ad jEneid. vin. 
Coler. 

In concilio necessariorurn] Viri Col- 
latini, patris Tricipitini, Publii Va- 
Jerii, et Junii Bruti. 

§ 2 Atque hanc illiitam injurimn non 
tidit, Viv^inius, plebeii vir geiieris, ^c] 
Scribe et distingue : Atque hac illa- 
tani hijnriam non tulit Virginius, £fc. 
Claiidit exeniplum praecedens, et 
transit ad alterum : atque iiacc Lu- 
cretia, inquit, illatam injiiriam ulta 
est ferro : Virginius etiani inferen- 
dam. Lips. 

Virginitis plcbei generis] Fuit post 
aliquot annos par in urbc nefas a libi- 
dinc ortum, baud minus f«;do eventu, 
quam (|uod per stiiprum ca^demqne 
Lucretive urbc rcgnoque Tarquinios 
cxpulcrat. Cum enim a consniibus 
ad decemviros tran&latum easet ini- 



1212 



NOTiE VARIORUM IN 



perium, ex dccemviris iinnm Appiiun 
Claudiiim plebeiae virginis stiiprandje 
libido vehit rabies qiiKdam incessit: 
haec Lucii ciijusdani Virginii filia, et 
L. Icilio tribunitio viro desponsata 
erat, quam Appiiis, amoie insaniens, 
pietio ac prece speqiie pellicere ador- 
tus, postqiiam omnia pudore septa in- 
venit, ad criulelem siiperbamque vim 
animum convertit. M. ('landio client! 
negotium dedit, ut virginem in servi- 
tutem assereret, neqiie cedeiet se- 
cundum libertatem poscentibus vin- 
dicias. Is virgini in foinm ad litera- 
rum ludnm venienti manum injecit, 
8uam servam e serva natani appel- 
lans ; concursu amicorum ad clamo- 
rem nutricis Quiritum fidem implo- 
rantis facto liberatur, in jus tamen 
rapitur, ad Applique tribunal produ- 
citur, qui ex coniposito puellam Mar- 
co Claudio poscenti, et servam asse- 
renti suam, adjudicavit. Interea P. 
Numitorius puellas avus, et sponsus 
Icilius interveniunt, puellam a vi ma- 
gis, quam a judicio tuentur. Jamque 
gravi seditione orta, certamen in- 
stare videbatur. Turn Appius liber- 
tatis vindicias judiciumque puellae in 
sequenlem diem datis sponsoribus 
pronuntiat. Interea pater praepro- 
pere accitnr e castris, qui, audito fi- 
liae periculo, acceptoque commeatu, 
ad urbem properat, filiae ad tempus 
adest. Nam cum Appius sequent! 
die in tribunal ascendisset, puellae- 
que vindicias secundum servitutem 
decrevisset, tanta quidem vis amen- 
tiae verius, quam amorisejus nientem 
preevenerat; turn Virginius in Ap- 
pium manus intentans, Icilio, inquit, 
Appi, non tibi filiam despondi, et ad 
nuptias, non ad explendam tui cor- 
poris libidinem educavi. Placetne 
pecudam ferarunique ritu promiscue 
in concubitus ruere ? non passuros 
hoc cives Romanos spero. Cumque 
jam vi ageretur in puellam, jamque 
decemviri potentise resisii non pos- 
set, Virginius, ubi nihil usquam vidit 



auxilii, paiiiteiitiam siniulans, Quae- 
so, inquit, Appi, primum ignosce pa- 
trio dolori, si quid inclementius in te 
sum invectus, deinde sinas hie coram 
virgine nutricem percontari quid hoc 
rei sit, ut si falso dictus pater sum, 
wquiori hinc animo discedam. Data 
venia, seducit filiam ac nntficem 
prope Cloacinam ad tabernas, quibus 
tunc Novis erat nomen, atque ibi cul- 
tro ab lanio arrepto, hoc te, inquit, 
uno quo possum modo filia in liber- 
tatem vindico : pectus deinde filiae 
transfixit, et spectans ad tribunal, 
Te, inqnit, Appi, tuumque caput hoc 
sanguine consecro. Deinde se in cas- 
tra proripuit. Hinc seditione orta, 
factaque plebis secessione,a patribus 
coacti decemviri sunt abdicare se 
magistratu, creataque est tribunitia 
potestas, et reddita plebi. Sumptum 
quoque est de decemviris supplicium 
per tribunos plebis. Hoc autem con- 
tigit anno lx. post libertatem incep- 
tam, teste Cicerone libro de Fin. bon. 
et mal. Oliver. 

Deductam in forum puellam occidit'\ 
Imo jam in foro erat puella ad Appii 
tribunal. Lego, Seductam in foro. 
Ita res e Livio aliisque, qui se- 
ductam paullum a patre puellam, 
et tunc interfectam clare scribunt. 
Lips, 

§ 3 Pcedagugo'] Oliverius intelliglt 
Fannium Saturninum fuisse paedago- 
gum. Badius. 

Fannio Saturninol Ita corrigendum, 
ut in Atrebatensi, Campensi, et aliis. 
Pigh. 

§ 4 Animadvertif] Punivit morte. 

Errore lapsus'] Quod in teneris an- 
nis earn osculari fortasse solitus fuis- 
set, et ea nunc consuetudine decep- 
tus simplex puellae osculura dedisset. 
Oliv. 

§ 5 Servilianus] Macrobius librum 
hujiis de Feriis citat. Coler. 

Dubim castitatis] Quia rumor erat, 
eum amisisse pudicitiam,et muliebria 
passum. Bad. Exegit poenas a filio 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 1. 



1213 



dubice castitatis, et punito pepetidit, vo- 
luntario secessu conspectum patria vitan- 
«io] Ita vulgo. Interjerere dcnuo 
irreligiosas niauus Valerio nostro aii- 
daculi, totaiuqiie sententiam lianc 
prorsus miitaiunt. Cur enini queeso 
prajterit, quasnam a filio poenas exe- 
geiit Fabius ? quod maxime exempli 
causa diceie opoitebat. Cur item 
vindex ille pater slbiniet exilium in- 
dixit ? an quod eum poKuituerit seve- 
ritatis in filium fortassis cineedo vix 
honestioreni r' Profecto alienuni a 
magnanimitate et constanlia clarissi- 
uia' genlis Fabiai, atque etiaui Servi- 
liano indignum, ejusque tothonoribus 
spleudidissinie gestis. Jam olim qui- 
deni valde frigidum et ineptum niihi 
visum fuit lioc exemphim ; veruui 
nunc exemplaria Vetera conferenti 
Veritas ipSa semet insinuat, cum re- 
pererini in Susiauo libro lianc lectio- 
nem : exegit a filio punico, (sed cor- 
rige, unico) poenas dubiai caslitaiis,is eas 
pependit, voluntario secessu conspectum 
patris vitando. Eadem est in Pulinan- 
iiiano, priEterquam quod niendosum 
vocabulum, punico, corrigere quis cu- 
piens, in punito mutarit. Alius delude 
translulit vocabulum, ut suae opinioni 
sententiam accommodaret male inteU 
lectam. Pigh. 

§ 7 Sequitur, 8fc.'] Hie ille Murcel- 
lus est, qui, caeso Virodomaro Gailo- 
rum duce, opima spolia reportavit, 
qui primum Annibaiem apud Nulani 
vinci posse docuit, qui Syracusas in^ 
Sicilia munitistiimam urbem cxpugna- 
vit, qui multa atque prieclara pro 
repubiica gessit. Cum igitur compe- 
risset, C. Scantinium Capitolinum 
Irib. pleb. de stupro compillasse 
filiiiui suum adolesccutulum egregia 
forma, sed pudicitia atque modestia 
magis ingenuum, diem illi dixit ad 
popuhini. Nam pucr cum de resis- 
lendo sceierato tribuno nihil profi- 
cere posse videret, rem ad patrem de- 
tulit. Oliv. 

Scantinio] Lex Scantiuia vol Scati- 



nia,quaB erat de pueris impudicis, lata 
aC. Scantinio Aricino trib. pi. ut qui 
praeposteram vel ad versi vel aversi Ve- 
nerem exercuissent, vel, ut qui alie- 
nam pudicitiamsollicitasseut, aut su- 
am ipsi prostituissent, poena decern 
miiliura nummumcoercerentur. Juve- 
nalis Sat. ii. Sueton. Domitian. Au- 
sonius, Quintil. De pcena tamen 
dubitat Brissonius. Postmodum poe- 
na ultimi supplicii ab Imperatoribus 
Cliristianis constituta est. Ut ex 
tit. C. ad L. Jul. de Adulter, appa- 
rel. 

Sacrosanctam poteslateni] Tribuni- 
tiam potestatem, quse sacrosancta 
ideo dicebatur, quia lex erat, qui tri- 
bunum violasset, ejus caput sacrum 
foret. Oliver. 

Uno tcstt'\ Puero ipso Marcelli 
filio. 

In ultionem suani] In tribuni dam- 
nationeni. 

§ 8 Metellus, (Sfc] Contigit A. U. 

DCLXXXIV, 

Stuproscr. mentis'] Libidinosae volun- 
tatis. 

§ 9 Concionis hcec, ^•c.'] Cum propter 
longum et ditiicile belliim Samnitium 
siupius tributum ciA'itati esset inipe- 
ratum, exliausta tandem civitas are, 
a fu;neratoribus sumere cogebatur; 
qui vero graviori a^re astricti tcenus 
solvere non poterant, nexi fcenerato- 
ribus dabantur, quibus tanto tempore 
scrvirent, donee debitum omne per- 
solvissent. Inter lios igitur datus est 
ille Veturius nobilis adolescens, con- 
sularis viri filius, quem Cains Plotius 
fcenerator, cui nexus datus fuerat, 
cum vi stuprare voluisset, ac perti- 
nacissime recusasset, eum verberibus 
nuilctavit sceleratus homo, quod ejus 
libidini obtemperare noluisset. Hie 
igitur adolescens vere nobilis in fo- 
rum proripuit, Plotium accusavit, 
quem Seiiatus damnatuni in carcerem 
conjici jussit. In hac historia Vale- 
rius dissentit a Livio. Non enim Ve- 
turiuui, &ed Publiuoi queudam nexum 



1214 



NOT^ VARIORUM IN 



datum, nee C. Plotio, sed L- Papyrio 
foeneratori fuisse dicit. Idque factum 
esse ante deditionem Caudinam. Mu- 
tatum enim dicit esse jus ob unius 
fceneratoris libidiuem, et crudelitatem 
insignem. L. Papyrius is fuit, cui 
cum Senatusconsulto Publius ob aes 
alienum paternum nexus datus esset, 
quae forma aetasque niiseiicordiam 
eiiceie poterant, ad libidinem et con- 
lumeliam animum accenderent, ut 
florem ajtatis ejus fructum adventi- 
tium credeiet datum. Piimo pelli- 
cere adolescentem sermone incesto 
est conatus, deinde postquam asper- 
nabantur flagitium aures, minis ter- 
ritare, atque identidem admonere 
foitunae sute ; postremocum ingenui- 
tatis magis, quam praesentis conditio- 
nis memorem videret, nudarijubet, 
veiberaque affeiri. Quibus laceratus 
juvenis cum se in publicum proripuis- 
set, libidinem crudelitatemque con- 
querens fceneratoris, ingens vis homi- 
num cum aetatis miseratione atque 
indignitate injurize accensa suae con- 
ditionis, liberumque suorum respectu, 
in forum, atque inde, agmine facto, 
ad curiam concurrit. Et cum consu- 
les tumultu repentinocoacti Senatum 
vocarent, introeuntibus in curiam pa- 
tiibus laceratum virgis tergum pro- 
cumbentis ad singulorum pedes osten- 
debant. Victum eo die ob iiiipoten- 
tem injuriam unius ingens vinculum 
fidei,jussique consules ferre ad popu- 
luni, ne quis, nisi qui noxiam mcruis- 
set, donee pccnam lueret, in compe- 
dibus aut in nervo teneretur, Pecu- 
m^e creditae bona debitoris, non cor- 
pus obuoxium esset. Itaque nexu 
soluti, cautumque imposterum ne 
necterentur. Oliv. Contigit A. U. 

CDXXXVI. 

Ob turpiter ictum foediis'] Nota est 
liistoria, quomodo ad Furculas Caudi- 
nas rlausi et obsessi fuere Romani a 
Samnitibus, T. Veturlo Calvino, et 
Spurio Posthumio Coss. et sub juguni 
rnissi, icto foedere cum hostibus, quod 



populus Romanus non probavit, nee 
accepit. Sed anctores foederis turpis 
deditionis dedendos hostibus censuit, 
nt populus religione solveretur. Idem. 
Nexum'] In vincula, ut in compedi- 
bus opus faceret ipsi creditori. 

§ 10 Triumvir] Triumviri primo 
libris tantum Sibyllinis praefuerunt, 
postea creati sunt in deduceudis co- 
lonis,postremo in sumendis suppliciis 
de damnatis, et tantum dicehautur 
triumviri rerum capitalium. Oliv. 

Capitalis] Vulgo, CapitoUnus. Quod 
tamen inulti textus non habent. Con- 
tigit A. U. cuxxxvi. 

Primipili'] Primus pilus, ipse cen- 
turionatus, et primus ordo est iriario- 
rum, ad quern gubernandum ascende- 
bant centuriones. Videlicet ex ordine 
decimo hastatorum, sen decimo has- 
tato, ad nonum iiastatum; a none 
ad octavum : vol (secundum Vegetii 
Instructionem, qui principes hastatis 
praeponit) a primo principe, ad se- 
cundum principem, et sic deinceps 
per reliquos omnes ordines ad primi- 
pili centurionatum, qui primus et 
supremus erat in tota legione. id 
innuere voluit Vegetius his verbis : 
' Vetus autem consuetude tenuit, ut 
ex primo principe legionis, promove- 
retur centurio primipili, qui non 
solum aquilae praeerat,' <kc. Praedic- 
tam promovendi rationem ipse Vege- 
tius indicat, quamvis subobscure, 
libro II. capite 21. 'Nam quasi,' 
inquit, ' in orbem quemdam per di- 
versas cohortes, et diversas scho- 
las milites promoventur, ita ut 
ex prima cohortc, ad graduni quern- 
piam promotus, vadat ad decimam 
cohortem ; et rursus ab ea crescen- 
tibus stipendiis, cum majore gradu, 
per alias recurrat ad primum. Ideo 
primi pili centurio postquam in 
orbem omnes cohortes per diversas 
administraverit scholas, in prima 
cohorte ad banc pervenit palmam, in 
qua ex omni legione iufinita commoda 
consequitur.' Hactenus Veget Pri- 



YALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 1. 



1215 



mus ille ordo primus pilns dictus fuit, 
tit jam diximus, vel, primipili centti- 
rio dicebatiir. De commodis aliis 
singularibus primipilatiis potes vi- 
dere Cujac. et alios interpretes, cap. 
de Piimipilo, lib. ii. C*tei iim lit pri- 
mipilus, ordo primus tiiarioriuii, ita 
hastatorum piiimis ordo, primus lias- 
tatiis, secundus ordo, seciindusliasta- 
tus dictus : et sic deiuceps. Iiideni 
primus princeps, secundus princeps, 
&c. pro ordinibus dictos fuisse, osten- 
dit vir doctissimus, patris et avi quo- 
qne nomine nobilissinuis, Aldus Rla- 
imtius in suis quiesitis per epistolam. 
Stewech. 

Commercium] Consuetudinem. Pro- 
prie commercium dicitur commutatio 
inercis. Ponitur tamen pro commu- 
tatione cujuscunque rei, ut commer- 
cium literarum, commercium linguae. 
Livius de Numa loqnens, ' quo linguiC 
commercio' dixit. Et pro consuetu- 
dine, ut hoc loco. Oliv. 

Dumesticas deUcias'\ Ut pro rebus 
bene gestis coiicedoret donii turpiter 
vivere, ut supra dixit, quid prodest 
foris esse strenuum, si domi male vix- 
eris? Idem. 

§ 11 Cornicu!arium1 Hie notatnr 
Cornicularium significare eum, qui in 
cornu militarfs excubias facit, ut 
quidani volnnt ; sed falluntur sine 
dubio. Nam accensiis nomen erat 
ordinis et promotiouis in militia, ut 
nunc dicitur princeps vel coninien- 
tariensis, aut coriiicularius. Asconius 
ita refert : Accensi dicebantur attri- 
bnli decuiioHibus, hoc est, M)iuistri 
eortim, quasi ad ceiisum additi, quos 
nunc tommentarieuses et cornicula- 
lios appellant. Scd quia hujus rei 
rationem nuUam atTert, sunt qui cen- 
sent commenfarienscs dictos, quod 
comminiscercntur, hoc est, fingerent 
aliquid, quia tanquam ministrierant ; 
cornicularios aulem eo, quod una 
cum suis decnrionibus in cornibus 
acierum statuebantur. Olic. 

Sacrata.'] Itaque aidicula Aquilae 



imponebatnr signorum sacratissimie, 
ad testandam ejus divinitatem quan- 
dam, et ad religionem sanciendam. 
Quod Dio testatur. 

§ 12 Hoc movH C. Marium"] Cicero 
quoque in Orat. pro Milone bujus 
exempli mentionem facit. Oliver. 

C. Luscium] Ita legendum, non ut, 
preeter alios, Danielis : C. Clusium. 
C. Luscii hujus raeminit Cicero qno- 
que in Miloniana. Meminit et C. 
Luscii cujusdam Asconius, aitque 
centurionem SuUanum fuisse. Coler. 

Manipulariu] Qui sub eodem ma- 
nipulo cum aliis militabat. 

§ 13 Deprehensum in adult erio'\ Cum 
uxore Sempronii. 

Nervis co7iludit] Liber Dan. pernis. 
Placet magis vulgaria lectio. In 
adulterio deprehensos flagellis fere 
sive loris cajdi solitos legimus. Pro- 
inde hoc loco nervos pro loris acci- 
pio. Ita Sallustiuni loris bene ca;- 
sum Agellius scribit. ChLtus. 

Cn. etiam Furius Brochum quern de- 
prehenderat] Ita vulgo. In Campensi 
e contra : Cn. etiam Furium Brochus. 
In aliis : Cn. etiam Furium Brochum 
qui deprekenderat. Tu vide lector 
quid sequi velis. Illam vero lectio- 
nem plura confirmant exemplaria. 
Brochus Annioruni cognomen est, et 
apud Furios reperiri, denarii antiqui 
testantur. Itaque legere malim : Cn. 
etiam Furium Brochum quidam depre- 
hendit, et familicE stuprundum objecit. 
Pighius. 

Brocchum'] Brocchoruni familia? no- 
men Furiorum fuisse, indicat Fulvius 
Ursinus. Ita etiam scribendum esse 
docet ejusdem numisma vetus : L. 
FvRivs Cn. F. Brocchvs. Eniendo 
versum Lucilii apud Nouium : ' Broc- 
chus Bouillanus denlc adverso emi- 
nulo uno, Hoc est liliinoceros,' Salse 
vocat Brocchum liouillanum ob emi- 
nentcm unum dentem Khinocerota. 
Ita dAArjYopiKis Martialis : ' Et pueri 
nasum Uhinocerotis liabent.' Cole- 
rus. 



12 L6 



NOTyE VARIORUM IN 



Stuprandum famUia;] Unde Hora- 
tius in primo Sermoniim : *Hic se 
pi JEcipitem tecto dedit, ille flagellis 
Ad mortem caesus, fiigiens hie decidit 
aciem Praedonum in turbam, dedit 
hie pro eorpore nummos, Hunc per- 
minxerunt calones, quinctiam illnd 
Accidit, lit quidani testes candam- 
qne salacem Demeteret ferro.' Ba- 
dius, 

FamilicE stuprandum] Possit haec 
pcena parum justa et legitima videri. 
Sed ita est iit Papinianus ait : ' Qui 
occidere potest adulterum, multo 
magis contumelia poterit jure adfi- 
cere.' Ita castrationis poena quoque 
talis fuit. Coler. 

Fraudi'] Damno aut detrimento. 
Ext. § 1 Erechteo] Ad littiis E- 
rechteum. Oliveriiis legit, Erythreo, 
i. e. maris nibri, quo an appeili po- 
tuit, viderit ipse. Bad. 

Proxima undis humus sepultura man- 
datum, ad hoc tempus tumulo contigii] 
Ita vulgo. Mss. libri sic : Proximus 
undis humo, ifc. tumulus contegit. Kec- 
te. Tumuli namque fiunt memoriae 
causa, euJHS et gloriam Gra?cia lau- 
dibus suis celebravit. Pigh. 

§ 2 Vchementiusi Hoc dictum ex- 
emplum, quia sequentis exempli mu- 
lier mori noluit. 

Cotisideratius] Quia expeetavit oc- 
casionem viudictas. 

Oriagonlis'] Frontinus : ' Oriagon- 
tis,' inquit, ' regis uxor aCenturione 
stuprum passa, memorabili facto cus- 
todiam evasit, revulsumque militis 
caput ad maritum suum detulit.' Au- 
tor de Viris Illustr. ' Inter captivas,' 
inquit, ' uxor regis Oriagontis cen- 
turioni cuidam in custodia data est, 
a quo vi stuprata, de injuria tacuit, 
et post, impetrata redemptione, nia- 
rito adulterum interficiendum tradi- 
dit.' Oliver. 

In quern consulisjussu centurio] Ver- 
ba consulis jussu falsum aliquod glos- 
sema est, manuscriptis enim meis 
libris, demptis Winclieliano et Colo- 



nicnsi, excluditur omnibus, atque 
etiam liistoriae Livianx aliorumque 
scripfis adversatur. Pigh. 

Consulisjussu cenlurio'] Injussu for- 
tasse melius ex Livio. Corrad, 

Necessaries'] Proximos sanguine 
mulieris. 

§ 3 Teutonorutn'] Cimbri Teutoni 
et Galli Senones, ab extremis Galliee 
profugi, cum terras eoruui inundas- 
set Oceanus, novas sedes toto orbe 
quaerebant. Exclusi et Gallia et His- 
pania, cum in Italiam remigrarent, 
terram ad habitandum a Senatu po- 
puloque Romano petierunt. Qua ne- 
gata, quod nequiverunt precibus, 
armis petere constituunt; sed eorum 
primum impetum Syllanus sustinere 
non potuit, nee secundum Manlius, 
nee tertium Caepio : omnes fiigati 
exutique castris sunt, actumque fuis- 
set de imperio Romano, nisi Marius 
illo saeculo contigisset, qui non ausus 
cougredi, statim militem tenuit in 
castris, donee invicta rabies et impe- 
tus, quem pro virtute barbari habent, 
eonsenesceret, quo facto illos facile 
superavit. Nam cum tripertito ag- 
mine illi per Alpes ferrentur, Marius 
niira celeritate occupatis compendiis 
praevenit hostem, prioresque Teuto- 
nas aggressus est, cum quibus tanto 
ardore pugnatum est, ut ea caedes 
hostium magis fuerit, quam pugna, 
et victor Romanus ex cruento flu- 
mine non plus aquae biberit qnam 
sanguinis. Sublatis funditus Teuto- 
nicis, in Cimbros convertitur, sed non 
minor cum uxoribus illorum pugna, 
quam cum ipsis fuit, cum objeetis 
undique plaustris atque carpentis 
alte desuper quasi de turribus lanceis 
contisque pugnarent. Proinde plus 
speciosa mors earum fuit, quam pug- 
na. Nam cum missa ad Marium le- 
gatione libertatem ac sacerdotium 
non impetrassent, nam seutVestales 
virgines pudicitiam perpetuo serva- 
turas profiiebantur, suffocatis elisis- 
que passim infantibus suis, aut uiu- 



\ALER1I MAXIM] LIB. VI. CAP. 2. 



1217 



tiiisconcidere viilneiiljus,aut vinculo niitius lesponsuni eliceret, Quid si 

e ciinibiis suis facto, ab arboiibiis poenani, inqiiit, remittimiis vobis, 

jngisque planstionim pependeiunt. quaicm nos pacem vobiscum liabitu- 

Viiileni dixeiim, noii muliebrem bunc los speremus ? Si bonani, inquit, 

aniniuni fnisse, qiialem si eanini viri dederitis, fidelem, et perpetuam ; si 

de se piaestitissent, nunquam Marias malam, Laud diuturnam. Turn vevo 

de iliis triumpbare potuisset. Teulo- niinaii, nee id ambigue, Privernatem 

xwuwi] Floiusdicit Cimbronim fuisse qiiidam dicebant, ct illis vocibns atJ 

uxores,. et non Teutononim. Pliitar- rebellanduin incitari populos paca- 

cbus qiioqiie in vita Marii itidem dicit tos. Pars nielior Senatns ad meliora 

Cinibioium fiiisse Hxores, et non Ten- lesponsa trabere, et dicere viri, et 

tonoriini. Sed alitor tradit liistoria. liberi,voceni aiiditam: an credi posse 

Nam nuilieres, inquit, qua; ad currns ulUun populum ant bominem deni- 

magno amictu astabant, fugientesne- que in ea conditione, ciijus eum pce- 

ci tradebant, quaedam viros, qu^edam niteat, diutius qnam iiecesse sit man-- 

fratrcs, quapdam parentes et filios, in- suruni ? Ibi pacem esse fidani, ubi 

fautes manibus sufTooantes, sub curri- voluntarii pacati sunt : neque eo loco, 

busdejiciebant, se ipsasautem gladio "bi servitutem esse velint, fideni 

jugnlabant. Fama est, unam e sura- sperandam esse. In banc sententiam 

mitate piopugnaculi suspensam liga- maxime consul ipse inclinavit ani- 

tis laqueo pedibus utrinque pepen- mos, identidem ad principes senten- 

disse. Oliver. tiarum consulares, uti exaudiri posset 

VictoricE trophced] Liber Danielis : a pluribus, dicendo, eos riemum, qui 

tropcea. Vavro Bimarco : *Ideo fugae nihil praeterquam de libertate cogi- 

bostium vocatur Grarce Tpon-fi.' Hinc lant, dignos esse qui Romani fiant. 

spolia capta, fixa in stipitibus, ap- Itaque et in Senatu causam obtinu- 



pcUantur tropaea. Glossae : Tropeum, 
TpdTTiou, rpSiraiov, Coler. 

Cap. II. Propria cestimatione] Ut, 
sicut est, ita JEStimemus. 

§ I Privemo capto'\ C. Plautius sub- 
egerat totum Latinni, et prascipue 
Privernates, qui rebeliaverant, sump- 
toque deauctoribus supplicio,dereli- 
quis cousultabatur in Senatu, et cum 
ipsa res per se anceps esset, prout 
cujusque ingenium esset atrociiis mi- 
tiusve snadentibus, turn incertiora 



ere, et ex auctoritate patrum latum 
est ad populum, ut Privernatibus ci- 
vitas daretur. Oliverius. 

Ancipiti casu] Dubia fortnna, quia 
alii perdendos, alii servandos judira- 
bant, et quia Romani victores illis 
erant infensi. Idem. 

Italici savguinis'] Inter cives Ronia- 
nos, Latinos, et Italicos erat diffe- 
rentia. Quippe Latinos Latii inco- 
las, populi Romani frederatos, jure 
Latii donatos ex antiquitate liquet : 



omnia fecit unus ex Privernatibus sic Italicos reliquan ad Rubiconem 



legatis, magis conditionis, in qua 
natus esset, quam prapsentis necessi- 
tatis memor, qui interrogatus a quo- 
dam tristioris sentential auctore, 
quam pncnani meritos Privernates 
censeret, earn, inquit, quam meren- 
tur, qui se iibertate dignos esse cen- 
sent, cnjus cum feroci response in- 
festiorcs factos vidcret consul eos, 
qui Privernatium causam impugna- 



ItaliuR babitatores, populi Rom. Foe- 
deratos, jure Italico prapdilos com- 
mode dcfiuiri posse censemus. Ila- 
Jias enim dominium eos sccrevit a 
Gallis et provincialibus : foederis 
communio ab iis, vol civibus Roma- 
nis, vel percgrinis et cxteris, qui cpia- 
cunquc de catisa in Italiae oppidis 
versarentur; jus Italicum ab iis Ita- 
lis, qui timi Italian! tcnercnt, non 



bant, ut ipse benigna interrogatione jure tamcn Italico fruebantur. Ita- 
Delph. et Far. Clas. Vat, Max. 4 H 



1218 



NOTiE VARIORUM IN 



liconim porro numerum explcTerunt 
ad mare Tyrrhenum trans Tibcrim 
Etrusci, post Latinos ultra Ciriin 
Campaui, Liicani, in Siculo BriUii,iii 
Ionic Messapii, et Sallentini, ad 
Adriaticuni Apuli, Frentani, Picen- 
tes, et Senones ; Meditcrranei ; Uni- 
bri, Sabini, Marsi, Vestini, Marruci- 
ni, Peligni, et Samnites. Sigonius. 

Qui cum se digiws libertate judica- 
rent, arma sumpserant ; exasperatos pa- 
trum conscript, animos verbis ivfiamma- 
verat] Ita vtilgo. Alia est lectio sex 
veterum codicum, qiias niagis placet: 
Quam merentur, qui se dignos itbertale 
judicant. Verbis arma sumpserant, ex- 
asperatosque patrum conscriptorum ani- 
mos exasperaverat. Sed Plaulius con- 
sul, Sfc. Nee plura legati verba refert 
Liviiis, ex quo desuniptam historiani 
cognoscinuis. Interrogatus, inquit, 
a quodan) tristioris sententiae auctore, 
quam poenam nieritos Privernates 
censeret : Earn, inquit, quam meren- 
tur, qui se libertate dignos censent. 
Pigh. 

^ 2 Lucius vera Philippus] Drnsiana 
seditio gravis et peiniciosa prope ad 
interitiim imperii processit; Driisus 
enim non tribunatus modo viribus, 
sed ipsius etiam Senatus auctoritate, 
totiusque Italiae consensu Gracclianas 
leges asserere conatns, dnm aliud 
captat ex alio, tantuni couflavit in- 
cendinm, ut ne prima quidem illius 
flamma posset sustineri. Servilius 
Cepio equestrcm ordinem, Livius 
Drnsus Senatorium tuendum susce- 
perant; nam turn equites tantum 
opibus valebant, ut interceptis vec- 
ligalibus dcpecularentur sno more 
rempublicam. Senatus exilio Metel- 
li, daranatione Rutilii debilitatus, 
omne decus majestatis aniiserat. Nam 
judicia a Senatu ad equites translata 
fiierant. Signa igitur et aquilae et 
vexilla in foro, tanquam in castris, 
posita, et in una urbe quasi in binis 
castris dissidebatur. Prior Cepio in 
Senatum inipetu facto, reos ambitus 



Scaurum et Philippum principcs ro- 
bilitatis elegit. His ut motibus re- 
sisteret Diusus, plebem ad se Grac- 
chanis legibus, itidem socios ad ple- 
bem spe civitatis erexit. Extat vox 
ipsius, nihil se ad largitioncm uUi re- 
liquisse, nisi si quis aut coe.num divi- 
dere vellet, ant coelinn. Cum igitur 
Philippus graviter invectus esset in 
Senatum, quod Druso perniciosas le- 
ges promidganti non rcsisteret, co 
usque progressus, ut diceret sibi 
opus alio Senatu, qui rcipublic me- 
lius consuleret. Quod dictum quum 
L. Crassus sumuiae dignitatis et elo- 
quentiae princeps graviter ferret, 
quasi insoleus atque superbum ora. 
tione, invectus est in Philippum, quod 
tantum senatum vituperaret, tum 
Philippus lictorem misil in euni, 
quem Crassus a se fortiter rejiciens, 
dixit : Mihi consul non est Philip- 
pus, quum illi non sum Senator. Nam 
dixerat Philippus, mihi opus est alio 
Senatu : et cum ingens exorta esset 
altercatio inter Crassum et Philip- 
pum, jussit Philippus e domo Crassi 
pignora efferri. Crassus ait se pig- 
noribus non deterreri, quo minus di- 
ceret quod e republica foret, nee 
prius taciturum, quam spiritus defi- 
ceret. Nam, ut inquit Cicero in 
Oratore : ' Crassus eo die orationem 
prope divinam habuit in Senatu con- 
tra Philippum, tantaque mentis agi- 
tatione concussns est, ut cum se do. 
mum recepisset, febribus et dolore 
laterum laborare coeperit et die septi- 
mo perierit.' Oliver. Contigit A. U. 

DCXXII. 

Pi-o rostris] Ante rostra, hoc est, 
in publica concione. 

§ 3 Quid Philippum de incursu sua 
tutum, ^'c'.] Ita vulgo. Lege, ut in 
V. C. Quid ? Populum, S^-c. Emilia- 
nus enim liberrime castigavit popu- 
lum, non Philippum, Pigh, Conti- 
git A. U. DCXXII. 

C. Carbo] Hie amicissimus fuerat 
C. Gracchi, qui, cum legem agrariam 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 2. 



1219 



ferre vellet, a L. Opin)io occisiis est. 
Oliver. C. Carlo'] C. Filiiis. de quo 
Cicero de Oratore lib. m. Praeto- 
rius fiiit. Coin: 

P. Africanum] Qui propter hanc 
de Giaccho senientiain proxima noc- 
te fiiit interemptus in ciibiciilo siio, 
ut diximus in cap. de Moderatione. 
Oliver. 

Sororeni] Semproiiiam. 

Incrementi muUum] Miiltnm enini 
aiixisset populi fiiroreni sua auctori- 
tate Scipio, si Graccliuiu impie cae- 
sum dixisset. Idem. 

Jure caswri] Florus tamen lib. m. 
cap. 14. ' Atqiie ita duce Scipione 
Nasica, concitato in arma popiilo, 
quasi jure oppressus est.' Coler. 

Italia norercn] Aut quod non vcri 
cives Italiae forent, qnippc captivi 
pauIo ante in triumplium adducli.aut 
certe qui non aliter Itaiiam dilige- 
rent, ac si sibi noverca foret, hoc est, 
qui niliilo plus ainant Itaiiam, quam 
privigni novercanj. Oliver. 

Quos alligatos] Pliuius dicit, ' quos 
sub corona vendidi.' Quos alligatos] 
Nam multos ex plebe Romana, qui 
in Cartliaginiensiuni et Numantino- 
runi captivitateni venerant, libera- 
verat, et libertate donaverat. Oliver. 

Patris] Pauli jEniilii, qui eum in 
familiam Scipionum per adoptionein 
transtiilit. Idem. 

Devictceque Carlhaginis spolia hali- 
ta] Ita vnlgo. Rectins in Caucli. 
Batavico, at;«7a spolia; loquitur enini 
de victoriis Africani Majoris, qui avus 
.^miliani fuit. Quffidani Vetera px- 
emplaria adjectivuin illud omittunt. 
Pigh. 

Sypliacis] Quern avus ejus adopti- 
vus Africanus superior ceperat. 
Idem. 

Libertatis] Quantum ad libcrtatem, 
seu respectu libertatis Scipionis. 

^ 4 Qmproptcr, Sfc] Contigit anno 
Urbis Dcxvi. 

Manilium Crispum] 1\I. Varro in 
commcntariis suis a T. Annio Milone 



iu adulterio depreliensum t'uisse scii- 
bit, nee prius dimissum, quam grandi 
pecunia nuiltatum lorisque caesuni. 
Quod Ciceronis qiioque tcstimonio 
contirmatur, qui dicit bis ad judicuni 
subsellia tractum extrema fortuna 
stetisse, et ita decessisse, ut non ipse 
innocens, sed judices pejerasse exis- 
timarentur. Oliver. 

Da (inquit) vades reip.] Ita vidgo. 
In Canipensi aliisque, prcedes. Recte. 
Prades enim populo vel reip. se obli- 
gant, interrogati a niagistratu in pub- 
licum ut praestent. Auctorcs Varro 
et Festus. Pigh. 

Si posfulutus] Si accusatus fueris : 
nam postuiari est criniiiiis in judicio 
quempiam accu^ari. Oliver. 

Peregit] Secundum legem accusan- 
do. 

Professioyie] Quia professus est se 
accusaturum. 

§ 5 Quid ergo, <^c] Cato in Senato- 
rem reum judex Pompeii tabellas 
summovit, qute illius laudes continc- 
bant. M. Scauium sine diibio fuisse 
intelligimus, sicut plenissime dire- 
mus lib. IX. cap. I. Nam in eo judi- 
cio in quo repetundarum accusabatur, 
laudaverunt Scaurum consulares no- 
vem, qnos noininare non pigeret, si 
res illud desideraret, laudaverunt 
omnes per tabellam, inter eos Cn. 
Pompeius quoque ; nam quia pro- 
consul erat extra urbcm niorabatnr. 
Hinc illud in Epistolis Ciceronis in- 
telligi potest : ' Recordare quibus 
in nliimis terris laudationem miseris.' 
Oliver. 

Senutorein nocentcm] Intelligimus 
Scaurum, qui a tribuno plebis accu- 
sabatur, quod pecuniam accepisset a 
Jugiirtlia, cum princeps legationis 
esset, vel quod Sardos expilasset, et 
tunc Cato princeps judicii erat. 
Oliver. 

Pompeii] Qui proconsul erat, ct 
idoo venire non poterat in uvbem. 

Tiili auxilio] Per tabellas ab ab. 
sentibus missas. 



1220 



NOT^ VARIORUM IN 



§ 6 Cn. elinm Lentulus] Cum infer 
Poinpeiiim, Caesaieni, et Crassnm 
facta corispiratio esset, ut renipubl. 
pro sua libidine versarent, Cn. Len- 
tulus, qui turn consul erat, periculum 
libertatis nietuens, in concione con- 
tra Pompeium acriter invectus est, 
et populus universus Lentnli con- 
qiiestionem mirifice laudavit, atque 
i!!i assensus est. Timi iUe : Accla- 
mate, inquit, dum licet, quia paulo 
post impune non licebit. Idem. 
Contigit A. U. occii. 

Dum licet'] Antequam regnum oc- 
cupaverit, quia pestea non audebitis 
hiscere quicquani. Idem. 

§ 7 Fmonius] Hie ille est, de quo 
Salinstius altera epistola ad C. Juli- 
inn Csesarem de Republ. Ord. Is mo- 
lis potius quam Moloni operam de- 
disse visHS Ciceroni ad Atticum. 
Coler. 

Sit diadema] Adeo Roraanis erat 
invisum istnd imperii ant regni po- 
tius signacnlum. Fiorus lib. in. de 
Tiberio Graccho : ' Manu caput tan- 
gens, praebuit speciem regnum sibi 
et diadema poscentis.' Quare et ab 
Antonio accipere Capsar recusavit, 
ut scribit Sueton. Idem de Tito : 
' In consecrando apud Mempliim 
bove diadema gestavit : de more id 
quidem priscie religionis : sed non 
deerant, qui secius interpretarentur.' 
Cetera dicam ad lib. vir. Idem. 

§ 8 Hehiits Blnncia] Continuo affert 
libera in Pompeium dicta, quae ideo 
tot accumulasse videtnr, ut Tiberio 
Caesari earn rem gratificaretnr; dum 
enim li!)ere in Pompeium dicta reci- 
tat, tacjte ejus vitia conmiemorat, 
quae Tiberius nimirum, qui Caesari 
esset successor, non invitus audie- 
bat, praesertim cum quae objicieban- 
tur, vera esse satis innuat. Sed hoc 
aliijudicent. Bad. 

Libonem] Eum amicumfuisse Pom- 
peii Cicero ostendit prima ad Lentu- 
luni Epistola : ' Libonis,' ait, ' et Hip- 
sei concursatio, omniunique Pompeii 



familiarium stndium rem in earn opi- 
nionem adduxerunt, nt Pompeius cu- 
pere videatur.' Fuit ergo Pompeii 
ope et auctoritate liberatus. Oliver. 
Cn. Domitium] Pompeius in Afri- 
ca Cn. Domitium proscriptum, Hiar- 
banujue regem Numidiae bellum con- 
tra Syllam molientes oppressit, et 
paulo post occidit. Oliver. 

Brutum feiro lacei-atum'] Brutus qui 
Galliam Cisalpinam obtinebat, cum 
a Cn. Pompeio obsideretur in oppido 
Mutinae, salutem suam et militum ipsi 
Pompeio commiserat, et in ejus fideni 
se dediderat, qui deinde dimissus 
cum ad castelluni quoddam juxta 
Padum se contnlisset, jussu Pompeii 
a Geminio interficitur. Hie Brutus 
ejus Bruti pater fuit, qui Caesarem 
interfecit in Senatu. Idem. 

Cn. Carbonem'] Plutarchus in Vita 
Pompeii sic tradit : ' Simul ac Pom- 
peius Strabo niortnus est, continuo 
Pompeius pro patre repetundarum 
ex praeda Asculana reus fit, et cum 
deprebendisset ex libertis ununi plu- 
rima sibi excepisse, Alexandrum no- 
mine, judicibus tradidit. Hie dice- 
bat retia venatoria et libellos quos- 
dam habere ex Asculi spoliis, et heec 
quidem a patre acceperat Asculo 
capto, sed amiserat direpta domo a 
miiitibus Cinnanis, quo tempore ur. 
bem irruperant. Patronos habuit 
causae turn alios, tum etiam Carbo- 
nem, nt hie apparet. Sed constantia 
ipsius plurinium juvit, qua prator 
Antistius, qui huic judicio przeerat, 
motus in primis, Antistiam filiam ei 
desponsavit.' Hoc exemplum etiam 
iu cap. de Ingratitudine diximns. 
Idem. Contigit A. U. dclxxi, 

Equite Romuno] Et ita ilium reve- 
reri merito debuisses. 

Quiritatu tuoj Hoc dicit, quia Grse- 
cus fuerat. 

Perpernam'] De hoc Perperna mnl- 
tis in locis supra dictum est, qui Ser- 
torio conjunctas, et illius magna invi- 
dia commotus, conjuratione facta, 



VALERIi MAXIMI LIB. VI. CAP. 2. 



1221 



ilium (le medio siistulit; nam Anto- 
nius imiis ex conjuratis Sertoriiim in 
convivio gladio transfixit, deincie Pei- 
perna facilius a Pompeio siiperatus, 
et necatus est. Idem. Coiitigit A. U. 

UCXXXI. 

Obductajam vetustis cicatricibus] Ita 
vulgo. In Atreb. perperam, vetus ci- 
catricibus. Veium in Cauch. quam 
rectissirae, vietis cicatricibus, elegaiiti 
epitlieto. Est enim vietus, ut Festus 
inteipretatur, languidiis, sine vi, pii- 
tris ac natuialibus privatus viribiis. 
Teient. Eunucho : ' Hie est vietus, 
vetus, veternosus senex.' Item Plau- 
tus in Mercat. ' Acheronticus senex, 
vietus, deciepitus.' Vietus igitur ti- 
catrices aptissime vocat veteres qui- 
dcni, sed puties ac male curatas. 
P'gh. 

HJunicipali^ Quia de Formiano nni- 
nicipio. 

§ 9 Diphilus Tragoedus'] De hoc Ci- 
cero ad Atticum lib. ii. epist. 19. 
' Diphilus,' inquit, ' Tragoidus in nos- 
trum Pompeium petulanter invectiis 
est. Nostra miseria tu es magnus, 
millies coactus est dicere. Eandem 
virtuteni istani veniet tempus cum 
gravitergeinas, totius theatriclamore 
dixit.' Item caetera. Nam et ejus- 
modi sunt hi versus, uti ab inimicis 
Pompeii in tempus script! esse vi- 
deantur. OHcer. Contigit A. U. 

DCXCIV. 

Apollinarihus] Ab ApoUine dicti 
sunt luiii Apollinares, iustituti occa- 
sione invenli carminis Martii vatis, 
quod Apollini liidos vovendos cense- 
bat, quibus PrvEtor is pra?esset, qui 
populo plebique jus daret snmmum, 
eumque Divum perduelles omucs 
extincturum : at Decemviros Graeco 
ritu sacra hostiis facturos. Ad id 
carmen cxpiandum, id est, procu- 
randum, diem unum sumpsenmt. Al- 
tero die factum SCtum, ut Decem- 
viri libros de ludis Apolliuis iuspicc- 
rent. Inspectis illis censuerunt pa- 
tres ludos Apollini vovendos ac faci- 



endos. Cum hi priroo celebrarentur, 
excitatam legitur plebem repentino 
hostis advcntu eidem occurrisse, et 
mox iu fugam datum terga vertlsse. 
Hos ludos populus spectare solebat 
laureatus, stipe data pro cujusqne 
facultatibus. Quoniam vero iideni 
recitatione fabularum conunendaban- 
tur, T. Sulpitio Potito et C. Licinio 
Stolone Coss. cum via pestilentiffi in- 
toleranda nrbem vexaret, inter alia 
coelestis ira; placamina, institnti sunt 
accitis ex Hetruria ludionibus. Est- 
que notandum, eos ludos coronatum 
spectasse populuni, cives epulatos 
fuisse in propatulo, apertis januis, 
niatronas supplicasse. Brutus, cum 
esset Preetor, absens lios ludos fieri 
curavit, maxima administrationis 
parte ad Atticum pertinente. Qua- 
propter per epistolam rogavit M. 
Tullium, ut eos spectare vellet. Re- 
peritur etiam apud bonos auctores 
Accium Poetam condidisse fabulam 
nomine Brutum, ex cujus titulo sus- 
picari licet, celebratam eam his ludis 
scenicis fuisso, quos Brutus absens 
fecit. Sunt qui peslis gratia cele- 
brates affirmant, alii vero Victorias 
causa, in quorum sententiam eundum 
esse facile judicabit, qui, quae antea 
de Martio vate ex Macrob. attuli- 
mus, diligentius examinaiit. Cum- 
que antea incerto die fierent, tulit 
legem P. Licinius Varus, ut dies ante 
tertiuni Nonas Quintiles his ludis foret 
status, qui deiude perpetuo sacer ha- 
beri est coeptus, qua de re videndus 
Livius libro xxvu. Fungerus. 

Directis in Pompeium manibus] At- 
que tunc Pouipeius Capua? videtnr 
fuisse, ut apparet ex Cic. ad Att. 111). 
II. Epist. 19. 

§ 10 M. etiam, ^c] Contigit amio 
urbis Dcxxi. 

A Placentiyiis] Nam partes Marii 
secuti ftierant. 

Et ego uiinos^ Itidem Solon respon- 
disse fertur Pisistrato tyranno : cuiu 
ex CO quairciet Pisistralus, qua tan- 



1222 



NOT^ VARIORUM IN 



dem spe fretus sibi tarn audacter 
resisteiet, Senectute, respondit, teste 
Cicerons lib. de Senectute. Et ego 
annas'] Ac si diceret, parvi facio vi- 
tani meam in tarn decrepita fftate. 
Oliver. 

§ llJam, ^c] Contig. A. U. dccvii. 

Exfisco SMo] yErario suo. 

^12^. C(ssellius,fyc.] Hie Jiuiscon- 
sultus fnit, qni beneficia quaedam ac- 
ceperat a triumviiis, a qnibus nee gra- 
tia, nee aulhoritate induci potiiit, nt 
de illis beneficiis formulain aliqiiani 
componeiet. Sunt qui putant, quod 
volebant triumviri, ut divenditis pro- 
scriptorum bonis, eorum aliquani 
formulain ederet Caesellius, quod ut 
faceret, nunquam impelli potuit, quo 
videlicet existiniaret cuncta illorum 
beneficia longe remota esse a legum 
judicio. Kursus cum libere nimis de 
temporibus loqueretur, quod niisera 
essent, et sub eo imperio calamitosa, 
sine dubio triumvirorum crudelita- 
tem carpebat, idque ne faceret cum 
admoneretur a suis, respondere sole- 
bat, duo esse, quae dicendi magnam 
praestarent audaciam, senectutem et 
orbitateni. De hoc Caesellio Hora- 
tius in Arte Poetica ; ' Consultus ju- 
ris et actor Causarum mediocris abest 
virtute diserti Messalae, ncc scit 
quantum Caesellius Aulus.' Oliver. 

Formulam] Instrumentalem, et ita 
scripto suo approbaret improbanda. 

§ 2 Devoveo] Diis voveo. 

^ 3 Inter has] Hoc idem refert Ci- 
cero Tusc. Quaest. lib. i. 

Cantharidis] Cantharis vermis est 
perexiguus similis arachnae, niger at- 
que terrenus, qui ejus dicitur esse 
naturae ut in quo affectu quempiam 
momorderit, in eo semper persistat 
usque ad mortem, ut si ridentem mo- 
morderit, ille ridens moriatur. 

Cap. hi. § 1 Manlius, iSfc] Capta 
urbe a Gallis, cum Capitolium obsi- 
deretur, nocte quadam Galli per ad- 
versam partem Capitolii ad summum 
propemodum evaserant : proditi clan- 



gore anserum, M. Manlii opera e iu- 
pe dejecti sunt. Hie postea seditio- 
sus factus in urbe, cum adversus pa- 
tres plebis animos vaviis contentioni- 
bus irritaret, dictatoris ad id ipsura 
creati jussu conjectus in carcerem, 
pauIo post a plebe liberatur, quae 
magna ex parte veste mutata, barba 
capilloque prolixo, obversata in vesti- 
bulo carceris refracturam se carce- 
rem minitabatur, ni quam primum 
educeretur Manlius ; quo facto, non 
seditio finita, sed dux seditionis in- 
tolerabilior datus, qtii, cum obstric- 
tos aere alieno liberaret, nexos sol- 
veret, venit in suspicioneni affectati 
regni. Quare dies illi dicta est a tri- 
bunis, et damnatus de saxo Tarpeio 
dejectus, locusqne ille in uno liomine 
et eximiae gloriae monumentum, et 
poenae ultimae fuit. Addictae mortuo 
notae sunt, altera publica, quod cum 
domus ejus fuisset, ubi nunc aedes 
atque officina MonetEe est, latum ad 
populum est, ne quis patricius in ar- 
ce aut Capitolio babitaret, gentilitia 
altera, quod gentis Manliw decreto 
cautum est, ne quis M. Manlius vo- 
caretur. Autor de Viris lUustr. 
' Manlius,' inquit, ' ob defensum Ca- 
pitolium Capitolinus dictus, xvi. an- 
oorum voluntarium militem se ob- 
tulit, triginta septem militaribus do- 
nis a suis ducibusornatus, viginti tres 
cicatrices in corpore habuit; capta 
Urbe, in Capitolium fugiendi author 
fuit; quadam node clangore anseris 
excitatns, Gallos ascendeutes dejecit. 
Patronus a civibus appellatus, et far- 
re donatus, donnim etiain in Capito- 
lio e publico arcepit, qua superbia 
elatus, ciun a Senatu suppressisse 
Gallicos thesauros argueretur, et ad- 
dictos propria pecunia liberaret, reg- 
ni affectati accusatus in carcerem 
conjectus populi consensu liberatus 
est : rursus cum in eadem culpa et 
gravius perseveraret, reus factus, et 
ob conspectum Capitolii ampiialus, 
alio deinde loco damnatus, de saxo 



VALRRII MAXIMI LIB. VI. CAP. 3. 



1223 



Tarpeio praecipitatns est, cJomiis di- 
riita, bona piiblicata, f;entilitas ejus 
RJanlii cognomine jiiravit, ne qnis 
postea Capitolinus vocaretur.' Pli- 
iiius qiioqiie Nat. Hist. lib. vii. per 
transitiim hiijiis nieiuinit bistoriee. 
Olio. 

Imitari caspisli'] Senones. Hoc est, 
invadere libertateni Romanam. 

Moneta] Jiinonis Monetee temphim 
fuit in Capitolio striicttim in area, 
iibi Manlii doniiis fiierat, dicta Mone- 
ta, quod ibi vox nuniinis audita foret, 
nnonentis adventare Gallos. Ovidius 
Fast. lib. VI. ' Aice quoque in sum- 
ma Junoni templa Monetae Ex veto 
memoiant facta, Caniille, tuo : Ante 
domus Manli fuerat, qui Gallica 
quondam A Capitolino reppulit arnia 
Jove. Quam bene Di magni pugna 
cecidisset in ilia, Defensor socii Ju- 
piter alte tui! Vixit ut occideret 
damnatus ciiniine regni : Hunc illi 
titulum longa senecta dabat.' Oliver. 

Par, Sfc] Contigit A. U. dclxviii. 

Triumphi] Bis de Samnitibus tri- 
umpbavit. 

JpAlem telluris] Tempbim Telluris, 
quod T. Sempronins vovit, nt L. Flo- 
rus commeinorat, intra Carinas fiiisse 
dicit Servius. Id arbitrabatur Mar- 
lianus fuisse prope clivum, qui ducit 
ad D. Petri, cognoniento in vinculis, 
aedom. G. Fabricius putat fuisse 
earn aedem, quae nunc est S. Panta- 
leonis in Subura. 

Quod prius domicilium potentissimi 
viri fuerat] Ita vulgo. In Campensi, 
Winchel. atque Atreb. aliisque leyi- 
tur, impotentis viri. Uecte ; signifi- 
cat enini impotens, niniis potens, auc- 
tore Donato, w(piff6tvr]s. unde Livius 
' inipotcntem decemviroruni domina- 
tuni' dixit, atque ' impotentissimuni 
tyrannuin' Quintilianns. Pigli. 

Spurium flltclium] (juoniodo Spu- 
rium iMa*lium pcstifera largitione 
regnuni afi'ectanteni occiderit Servi- 
iius Abala, dixinuis in cap. do Ingra- 
titudinc. Tunc Cincinnatus dictator 



liac severitate usns est, utbonaMEp- 
lii qua?storis quamprimum vend«re 
jusserit, et in publicum redigere, 
iinles solo ada?qiiarc : quod ut per- 
petiiuin rei nvonunientnm esset, lo- 
( uui voliiit /Eqnimelium appellari; et 
L. Mitiutius bove aurata donatus est. 
Oliv. 

Ideoque et M. Flacci, et L. Saturni- 
»h] Horum seditio divcrsis tempori- 
bus fuit, et suo loco notata. Nam C. 
Gracchus Tiberii frater tribunus ple- 
bis eloquentior fratre, post aliquot 
perniciosas leges, quum Aventinum 
cum arniata niultitudine occupasset, 
a L. Opimio consule, e Senatuscon- 
sulto ad arnia vocato populo, pulsus 
et occisus est, et cum co Fulvius con- 
sul ejusdem furoris socins, et, ut ait 
Florus, insultatum quoque est mor- 
tui reliquiis, et illud sacrosanctum 
Tribuni caput i)ercussoribus auro 
pensatum. Haud ita niulto post L. 
Apuleius Saturninus adjuvante C. 
Mario, et per milites Annio compe- 
titore tribunatns occiso, tribunus per 
vim crcatus, non minus violenter Iri- 
bunatum gessit,quam petierat. Nam, 
ut inquit Autor de Viris Illustr. L. 
Apuleius Saturninus tribun. plebis 
seditiosus, ut gratiam Marianorum 
militum jiararet, legem tulit, ut ve- 
teranis centena agri jugera in Africa 
dividerentnr: intercedentem IJcfbium 
collegam, facta per populum lapida- 
tione, summovit. Glanciae j)raetori, 
quod is CO die, quo ipse concionem 
babcbat, jus dicendo partem populi 
advocasset, sellaniconcidit ; ut niagis 
popularis videretur, quendam liber- 
tini ordinis snboulinavit, qui se Ti- 
berii Gracchi filiuni fingeret. Ad 
hoc testimonium Scmpronia inducia, 
nee precibus, nee minis adduci po- 
tuir, ut dedcrns familiaj agnosceret. 
Saturninus Aulo iVlcmniio competi- 
tore intcrftcto, tribunus plebis re- 
fcctns, Sicilian!, Achaiam, Macedo- 
nian!, novis colonis destiuavit, et 
auruni dolo an scelcrc ? Cicpionis 



1224 



NOT.E VARIORUM IN 



partum ad eniptionem agronim coii- 
veitit, aqna et igni iuterdixit ei, qui 
in leges snas noii jmasset. Huic legi 
multis nobilibus abrogaiitibus, quum 
tomiisset, clamavit : Jam, inquit, 
nisi quiescitis, giaiidinabit. MeteU 
Ins Nnmidicus exiilare quani juraie 
maluit. Satnininiis tertio tiibiuiiis 
plebis refectus, ut satellites sunm 
Olauciam Praetoiem faceret, Miini- 
ii)iiim competitoieni ejus in campo 
Martio necanduni curavit. Marius 
Senatusconsulto (juo censebatur, ne 
quid detrimenti respublica caperct, 
aimata manu Saturnlniim et Glau- 
ciam in Capitoliuni profectos obse- 
dit, maxiitioque astu incisis fistulis, 
in deditionein aecepit, uec deditis 
iides est servata, Glaucize fiacta ctr- 
vix ; Apuleius, quuni in curiam fu- 
gisset, lapidibus et tegulis desuper 
inleifectus : caput ejus Rubrius qui- 
dam Senator per convivia in ludi- 
briuni circumtulit. Cic. in Oratione 
pro Rubrio. Oliv. 

Q. Catiilo] Nam Quintus Catulns, 
qui nna cum Mario Cinibros device- 
rat, post victoriam in area Flacciana 
trophieum statuit, et hostium spolia 
suspendit. Idem. A Q. Calulo] Cicero 
de donio Fulvii non Flacci hoc pra;- 
dicat, Orat. pro Donio. Coler. 

Nepotibiis Africaiii] Quia, ut disi, 
CornelidJ filii fuerunt, quae superioris 
Africani fili.i fnerat. Oliv. 

Derobore] Robur locus erat in car- 
cere, unde maieficoruni genus pra- 
cipitabatur. Ideo de robore prte- 
cipitari dicebantur, qui ante robore 
includebantur, ibique per aliquot 
dies servati, atque inde postea de- 
prompti praecipitabantnr. Derobore] 
Quod genus carceris id fuerit, alii 
ex Piauto et Lucretio docuere. Sed 
(juomodo de Robore praecipitatus est ? 
Culer, 

§ 2 Idem sihi tarn licere] Spur! as 
Cassius, ntpote vir callidus, egit cum 
tribunis plebis, ne subrogarentur nia- 
gistratus, ut respublica magistratibns 



orbata facillus opprimeretnr, sed iiuic 
tam nefariaj consulfationi restitit 
unus ex tribunis, qui, snnipto suppli- 
cio de Cassio, collegas omnes suos 
tam impii facinoris authores vivos 
cremari jussit. Quanta esset tribuni- 
tia potestas in urbe Romana, licet 
multis in locis authoruni cognosci 
possit, non minus tamenexhoc exem- 
plo, cum uno intercedente Cipteri 
resistere non possent : quod et Plu- 
tarchus in vita Gracchorum testatur. 
Dicit enim : ' Est autem tribunorum 
plebis maxima in proliibendo potrs- 
tas ; uno enim prohibente, nihil alii, 
etiam si compliires sint, efficere pos- 
sunt.' Ergo Mncius tribunus plebis 
non sibi minus potestatis sumpsit in 
damnandis pleetendisque coUegis, 
quam Senatus populnsque Romanus 
in puniendis commemoratis civibus. 
Oliver. 

Magistrntibus non suhrogatis] Quia 
comitia impedire nitebantiir, ne con- 
sults caeterique magistratus subverte- 
rentur. Idem. 

§ 3 M. etiam Clodimii] Hoc gestuni 
fuit primo Punico bello. 

Corsis] Populis Corsicae regionis 
inter Italiam et Hispaniam. 

Lcesa mnjestate] Propter foedus Uir- 
piter ictuni cum hostibus. 

Gemoniarum scalarum] Locus est 
prsceps, ad quern per scalas descen- 
dcbatur, sed qui la^sisset majestatem, 
unco trahebatnr ad eas scalas. Dictre 
sunt autem Gemoniee scalae a Genio- 
nio quodam authore. De his scalis 
Suetonius in morte Tiberii, ubi dixit 
adeo laetatum fuisse populum ejus 
morte, quod multi uncum et Gemo- 
nias cadaveri minitarentur. Vel 
certe, ut alii dicunt, duobns modis 
sumebatur snpplicium de nocenli- 
bus ; aut enim ad palum nudis cor- 
poribus alligati, virgis ad mortem 
usque caedebantur, plerumqne securi 
feriebantur, aut ad scalas Gemonias 
unco trahebantur, hoc est, impacto 
gutturi unco producebantur in hare- 



VALERII MAXIMI LIH. VI. CAP. 3. 



1225 



nam, iil>i postca pendentiiiin crura 
tVangebaiitiir, et postmodiim subjccto 
igni ardebant; quod genus supplicii 
tetigit Juvenalis : 'Qui stantes ar- 
dent, et fixo guttuie funiaut.' Oliver. 

Tantiim non] Fermedaninatns. Crae- 
ca est eniin constructio. Cum non 
administiationem provincia; susce- 
pisset. 

Damnatus es<] Quia sine ullo niinis- 
terio piovinciali, et idee quia in pio- 
vinciam ire non liciiit, cam spoliare 
non potuit; quociica repetnndanim 
reus agi non potuit. Et hajc verior 
est expositio, quam nt dicamus repe- 
tundarum damnatum, aut ({uasi dam- 
natum fuisse, cum quasi per jocnni 
dicat author, lioc solum boni assocu- 
tum, quod repetundarum danniatus 
non sit. Bad. 

Sinistra; manus'] Fuisse quosdam in 
Italia, qui ne militarent, sibi digitos 
praecidere solerent, notavit Ammia- 
nus Marcellinus; eos Murcos fuisse 
dictos scilicet. Hinc factum ut ho- 
niinem ignavum et vecordem Murci- 
dum vocarent. Augustinus de Civit. 
Dei lib. iv. cap. 10. ' Deam Mur- 
ciam, qua; prtEtcr niodum non move- 
ret, ac faeeret homineni, ut ait Pom- 
ponius, Murciduni, id est, nimis de- 
sidiosum et inactuosum.' Fuit ali- 
qiiando nt legenduni putarem apud 
Augiistinum 'J'ompeius' pro ' Pom- 
ponius,' Festum intelligendo, qui 
vocem 'Murcidiis' interpretatus ig- 
navum et stultum. Murcia; meminit 
etiam Tertullianus et Arnobius. Ser- 
vius Daniel, ad /Eneid, viii. ' Ideo 
Murcia dicta, <piia quidam vicinnm 
inontemMurcuni diclum volunt : alii, 
quod faiuim Veneris Vcrticordia2 ibi 
fuerit, circaquod nemus Martis fuis- 
set, inde nmtata litcra Murtium 
appellatum,' et quaj ibi addit. Coler. 

/Eternis vincidis'] Alioqui jure civili 
nuUi ftierc peipetui carceres, ut ex 
legibus plurimis liquet. 

§ 1 M. Curius^ Alii C. Curium vo- 
cant. Sed Varro etiaui Maniiim Cu- 



rium TepovTo^ioaaKdhcfT ' JVIanius Cu- 
rius Cos. in Capitolio cum delectmn 
liaberet, nee citatus a tribu civis ro- 
spondisset, vendiJit tenebrionem.* 
Coler. 

Cum delect um subitum educere coadus 
esset'l Ita vulgo. In manuscriptis : 
Suhito edicere. Sic Livius : ' Edicere 
conventum, Edicere diem.' Figit. 

Sortem'\ In urnam ad sortiendum. 

Omnibus tribubus\ Qua; xxxv. fue- 
rant. De tribu PoUia diximus supra 
libro II. 

Unia] Vasculum, in quod sorles, 
id est, singularum tribuum nomina 
eequalibus tabellis autcliartis inscrip- 
ta conjecta erant, 

Hastte'] Section!, aut actioni, sen 
publica; venditioni. 

^ 5 Edixerafj Ait M. Tullius post 
decessum Atjuilii omnia instituta at- 
que edictapra!torum fuisse ejusmodi: 
Ut ne quis cum telo servus esset, 
Coler. 

Infinel Confinio. 

§ G Horatius, ifc] Tullius Hostilius 
cum C. Cluilio Albanorum rege bel- 
ium gcssit, in cujus niortui locum 
Melius Suflfetius sul)stitutiis est dicta- 
tor. Cum igitur diice Cluilio acies 
utrinque constitissent iiistructa?, pla- 
cuit utrin(jue deligerentur tergemini 
fratres, quorum utra pars vicisset, ei 
altera pareret. Quo facto Horatius 
Romanus, cassis duobus fratribiis siiis, 
Curlatios ipse omnes interfecit. Cunj 
redisset ovans trigemina spolia prae 
se gerens, soror virgo, ()ircB despon- 
sata uni ex Curiatiis fueiat, illi ob- 
viam ad portam Capenam fuit, cog- 
nitoque super humeros fiatris paluda- 
mento sponsi, quod ipsa confecerat, 
dines solvit, et flebiliter nomine 
sponsum mortuum appellat. Movet 
feroci juveni animum comploratio 
sororis in victoria sua, tantoque gau- 
dio publico: stricto itaque gladio 
sinnil verbis incrcpans, transfigit 
pueilam. Abi liinc cum iminaturo 
amore, inquit, ad sponsum tuum ob> 



122G 



MOT^ VARIORUM IN 



lita fiatrum moittionim viviqne, ob- 
lita patria? : sic eat, qiiiciinque Ro- 
jnanum liigebit hostem. Hie delude 
ex lege perduellionis daninatus est? 
erat autem lex liorrendi criniinis : 

DVVMVIRI PERUVELLIONEM IVDI- 
CENT: SI A DVVMVIRIS PROVOCARIT, 
PROVOCATIONE CERTATO : SI VICE- 
RINT, CAPVT OBNVBITO, INFEI.ICI 
ARBORI RESTE SVSPENDITO, VEUBE- 
RATO, VEL INTRA POMOERIV M, VEL 

EXTRA POMOERivM. Hac Icgc dam- 
natus, cum ad popuhini provocasset, 
de provocatione certatuni est. Moti 
homines in eo judicio, maxinie patre 
Horatio proclamante, se filiam jure 
casam judicare ; ni ita esset, primo 
jure in filium animadversum fuisse. 
Orabat deinde, ne se, qnem panic 
ante cum egregia stirpe conspexis- 
sent, orbum liberis facerent. Additis 
deinde juvenis laudibus, victoriaque 
parta, absolula est magis adiniratione 
virtutis, quam jure causa?. Sed ut 
caedes aliquo manifesto piaculo lue- 
letur, imperatiim patri ut filium ex- 
piaret publica pecunia ; is, quibus- 
dam piacularibus sacrificiis factis, 
quas deinde geuti Horatiae tradita 
sunt, transmisso per viam tigillo, 
capite adoperto, velut sub jugum 
misit juveiiem. Id bodie publice quo- 
qne semper ret'ectum manet: 'soro- 
riuni tigillum ' vocant. Livius. Conli- 
git A. U. Lxxxvn. 

Conditione pugna'] Quamvis tres 
tantummodo vicisset, vicerat tamen 
omnes Albanos, sancita inter se lege 
parique conditione, ututrapars vicis- 
set, altera illius pareret imperio. 
Oliver. 

§ 7 /w<rfl t/omos] Privatimmatronae 
sunt in suis sedibiis punitae : nam 
mulieres daninat*, aut cognatis, aut 
in quorum nianu essent, tradita? sunt, 
ut ipsi privatim animadverterent in 
eas. Si nemo erat idoneus supplicii 
exattor, in publico aniniadverteba- 
tur. Idem. 

§ 8 Publicia, ^c] Contigit A. U. 



DXCIX. 

§ 9 Egnatii autem] Aulus Gellius 
de Noctibus Atticis dicit non minus 
punitas fuisse mulieres ajudicibus, 
quae vino usae essent, quam si adulte- 
rium comniisissent, unde stiperiiis ifl 
cap. de Institutis Valerius dixit, 
' olim Romanis foeminis usus vini fuit 
ignotus.' Non est igitur accusatus, 
nedum damnatus, Metellus, qui uxo- 
reni necaverat, qnod earn vinum bi- 
bisse deprehenderat. Oliver. 

Fuste] Ita vulgo. Non «nale qnidani 
codd. legunt fustim. Factum hoc 
Egnatio Mecennio ascribit Pliu, lib. 
XXII. cap. 13. 

§ 10 Horridum C. quoque Sulpicii 
Gain maritale supplicium] Ita vulgo. 
Corrige ex septem veterum libb. auc- 
toritate, Sulpitii Galli maritale super- 
cilium. Ponitur pro severitate, sicut 
a Martiale libro i. ad Caesar. ' Terra- 
rum dominiim pone supercilium.' 
Item a Cicerone in Pisoniana : ' Ut 
illo supercilio tanqnam Rhadamantus 
ille niti videretur.' Rursus in Pria- 
peiis : ' Conveniens Latio pone su- 
percilium.' Supplicium vero tormen- 
tum est, quo plicatum corpus afficitur, 
quo nullo afferit uxorem Gallus, sed 
duntaxat divovtio punivit. Pigh. 

Abscisa] Rigida et dura, el iia bre- 
vis ; nam res duree uno ictu abscin- 
dunlur. Bad. 

§ 11 /?iCHnfl?;«Zis] Primis originibus 
et nutrinienlis. 

Citerinrem] Legitiir et, citiorem. 

§ 12 Se)>ipromus Suphus] De hoc 
Pomponius JCtus tit. de orig. jur. 
Falluutur,qui pluribushoc cognomen 
tiibuunt. 

Notal Macula repudii. 

Ludos] Ludorimi spectacula. 

Ludos ausam specturel Atqui ludos 
scenicos et gladiatores olim freminis 
spectare licitum. Licitum per ma- 
gistratum, non per maritos. Lege 
eruditissiraum Casaubonum ad Sue- 
ton. Coler. 

Ext. § 1 Archilochi] Refert Flu- 



VALERII MAXIMI LIJJ. VI. CAP. 4. 



1227 



taicliiis illiim cum libris ejectnm Re- 
pnbl. qiioil scripsisset melius esse 
arma abjicere, quam mori. Et cum 
Lacedaemonii bellicosi essent, indig- 
iiati quod ea scripsisset, quae contra 
rei militaris dignitatem esse videban- 
tur, earn cum libris suis civitate eje- 
cerunt. Gliv. 

Summo proximuiri] SuidiE, yevvoioi 
iroLTjT^s. Per sununum, baud dubie 
Homerum inteiligit, pro cujus scep- 
tro armatur etiam egregius ille Mu- 
sarum miles Justus Lipsius. Pertinet 
autem hoc de Archilocho elogiiim ad 
Hippodromum Rhetorem, qui Home- 
rum ipoivr]v, Arcliilochum Trvevixa voci- 
taverat. Paterculus : ' Neque quem- 
quam alium, cujus operis primus 
auctor fuerit, in eo perfectissimum, 
praeter Homerum et Archilocbum 
reperiemus.' Coler. 

Domuyri] Scilicet Lycambis, qui 
filiam Archilocho desponderat, at 
earn paulo post denegatani alter! 
dederat; qua injuria laccssitus Ar- 
chilochus, lambico carmine sic lusit 
in eum, ut prze dolore vitam laqueo 
finire cocgerit. Idem. 

Sibi incisiim] Nam sicnt apud Ho- 
ratium legimus in Art. PoiJt. scripsit 
in Lycambem convitia lambico car- 
mine, quo tantuni valuit, ut eiim ad 
laqueuni compulerit. Unde ait : 
' Archilocbum proprio rabies armavit 
lambo.' Ovidius in Ibin: ' Post 
inodo si pcrges in te mihi liber lam- 
1)HS Tincta Lycambeo sanguine tela 
dabit.' Oliver. 

§ 2 Cambyses] Hie Cambyses Cyri 
Persarum regis filius, cum patri suc- 
cessisset in regnum, ut Justinus tra- 
dit, imperio patris TEgyptum adjecit, 
offensusque superstitionibus ^Egyp- 
tiornm, Apis Cceterorumquc Deoruni 
templa dirui jussit, ad Ammonis quo- 
que nobilissimum tcnij)luni exercitum 
misit, qui tempcStatibus, et arenarum 
molibus oppressus interiit. Mergi- 
dem deinde fratrem, quempersom- 
num viderat regnaturnm, occidi jus- 



sit, etsacrilegioparricidinmadjnnxit ; 
quarum rerum paulo post poenas et 
ipse dedit ; nam gladio, quo Apim 
vulneraverat, sponte evaginato, fe- 
more ictus, interiit. Non mirum igi- 
tur, si szevitia potius quam severitate 
usus fuerit in hominem, cum in Decs 
qnoque crudelissimus fuerit. De hoc 
Cambyse et Lucanusmentionem facit 
lib. X. ' Vesanus in ortus Cambyses 
longi populos pervenit ad aevi, De- 
fectusque epulis, et pastus cwde suo- 
rum Ignoto te, Nile, cadit.' Oliver. 

Cap. IV. § 1 Annius olini] Livius se ta- 
men in quibusdam Annalibus invenisse 
dicit,a Campanis,cumjam defectionis 
consilium iniissent,Romam fuisse mis- 
sos legatos postulantes,ut alter consul 
Campanus fieret, si rem Romanam 
adjuvari velint : indignatione orta, 
subraoveri a curia jussos esse, mis- 
sumque lictorem, qui ex urbe educe- 
ret eos, atque eo die manere extra 
fines Romanos jubeiet, quia nimis 
simile Latinorum quondam postala- 
tioni erat. Oliver, Annius autem Cam- 
panus etiam consulem allerum Caputs 
creari dehere asseverabat~\ Ita vulgo. 
Insigniter erratum est a sciolis in 
hoc exemplo ; non enim possum adeo 
snpinam ignorantiae culpam auctori 
imputare. Animadverto namque in 
libris veteribus studiosos Valerianis 
exemplis similes, vel easdem aliis 
verbis historias commentariorum for- 
ma adscripsisse : unde sus()icor libra- 
riorum imperitia perperam variis 
locis multa esse liuic operi commixta, 
multa item confuse disturbata, ut 
diligentius Valeriuni legenti luce 
clarius constabit. Sa'pius enim vide- 
tur a veritate historic prorsus aber- 
rare, quemadmodum hoc imprimis 
loco. Tradunt enim Livius aliiqne 
auctores L. Annium Setinum Latino- 
rum principein anno tirbis ccccxiii. 
postulare ausum fuisse, ut consulum 
alter, et dimidia pars senatus ex 
Latio crearctur, accrrimeque resti- 
tisse T. Manlium Torquatum consu^ 



1228 



NOTyE VARIORUM IN 



lem lu. qui rebellantes tunc Latinos 
insigni praiio, collega P. Decio semet 
devovente, contudit. Saeculo am- 
plius deinde poslea post Caniienseni 
cladeiu idem ausi sunt postulare 
Campani, cum ad Annibalem de- 
ficeje vellent, ut idem Livius ex 
quibusdara aniialibus lefert, non per 
Aniiium sed per legates suos; eo- 
denique anno a Sp. Carvilio de Lati- 
norum, non Campanorum, principi- 
bus in Senatum recipiendis relatum 
fuisse, illamque cum relationem je- 
gerrime auditam a patribiis, tuni 
acerbissime a T. Manlio Torquato 
consular!, stirpis ejus viro, qui Lati- 
nos olim repulerat, fuisse rejectam. 
Atnosterhic Valerius Annium ilium 
Campanum facit, ac T. Manlium ejus 
adversariuni, Torqnati illius qui La- 
tinos ante rejecerat filium, cum ne 
nepos quidem ejus, spacio centum 
viginti amplius annornm interposito, 
esse potuerit. Sed hi similesque er- 
rores sciolorum proculdiibio temeri- 
tati sunt adscribendi, qui vel exem- 
pla male exemplis connectendo, an- 
notatioues ve operi inserendo perquam 
turpiter deformarunt hunc auctorem, 
ut vix sui similis videatur. Atqui 
liuic loco nil fere indicii remansit 
verae lectionis, praeterquam in Cam- 
pensi codice, quamvis hie adraodura 
depravato, qui ita : Atanius ille Cam- 
2>atiis etiam, Sfc. Quid si igitur lega- 
mus hoc modo ? Ut Annius olim, 
Campani etiam consulem alterum Capucs 
creari debere asseverabant. Facilis au- 
teni lapsus .esse potuit inter haec 
verba: Ut Annius, Atanius ; olim, ille. 
Igitur veritati atque historia? banc 
lectionem recte congruentem admit- 
tere visum fuit, donee certius quid 
reperiatur. Pigh. 

Tunc Manilas Torquatus filius ejus 
qui Latinos ad Veserim^ Ita vulgo. 
Diximus temporls spacium prorsus 
adversari, ut ejus potuisset esse fi- 
lius, cum ab illo Manlio ad hunc cen- 
tum viginti amplius numerentur anni. 



Legendum igitur opinor, nisi plane 
hoc loco Valerium donniiasse dicere 
velimus : Tunc Manlius Torquatus, 
stirpis ejus qui Latinos, ^-c. Sic 
enim Livius: ' lit pra3cii>ue Manlius 
esse etiam nunc ejus stirpis virnm 
diceret,cx qua quondam in Capitolio 
consul minatus esset, quem Latinum 
in Curia vidi.sset, eum sua nianu se 
interiecturum.' Adfuit deinde 7X010-- 
<Toypd(pos aliquis inept'.is, qui vopcm 
stirpis vel stirpes in prinio casu su- 
mens, ut Servins et Sosipater fieri 
posse volunt, filinm interpretatus est, 
quae glossa deinde in ipsum opus ir- 
repsit librarioruni culpa, qui saepe 
minus obscura rejectis ignotis solent 
substituere. Pigh. 

Veserim] Scilicet fluvium. 

Si quis sociorum'] Sed amplius dicit 
Livius; ait enim, sive Romanus, sive 
peregrinus fuerit. 

Namque ut patris armis, ita verbis 
filiifracta cessit'] Ita vulgo. Superior 
ille lapsus ut excusaretur, alium hunc 
errorem induxit, cujus et aliam quo- 
que causam arbitror fuisse compen- 
diosam illam scribendiformulamP. R. 
in veteribus libris frequenter obviam, 
in qua interpretanda libiarios fcedis- 
sime lapsos sa^pe reperimus, non ha- 
bita, quod oportebat, totius sententiae 
ratione, ut perperam aliquando cum 
popull Romani est nota, praetoris vel 
patris esse existimarint, atque etiam 
scripserint. Quod idem hie accidisse 
suspicor, cum in antiquis libris scrip- 
turn fuisse putem jam dicta verba : 
Namque ut P. R. id est, pop. Rom. 
armis, ita verbis illius fracta cessit. 
Quae glossographus dtiobus Manliis 
patri (ut putabat) et filio acc?ommo- 
dare cupiens, ita interpretatus est: 
Namque ut P. R. id est, patris, armis, 
ita verbis illius, id est, filii, fracta 
cessit. Et in Campensi quidem ex- 
emplar!, supra vocem Jilii annotatum 
extat illius. Pighius. 

Par illius quoque Manlii gracitas, cui 
cum consulatus omnium consensu defer- 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 4. 



1229 



retur] Ita vnlgo. Hie item error ex 
jam dicto fonte profluxit. Legen- 
dum aiitem ex Livio aliisque, nisi 
falsa delectemnr liistoria : Par ejusdem 
quoque Mania gravitas, cum consulatus 
omnium consensu deferretur. Non enim 
liic alius, sed is ipse, qui post ('an- 
nensem cladem, Latinos in curiam 
admittere noiuerat, sicut ex Annali- 
bus nostris manifestum est. Pigldus. 
Coiitigit A.U. DXLti. 

§ 2 Enervis] Mollis et effoeminatus. 

Idem cum Scrvius] Hie Viriatns, 
ut Livius et Eutropius referunt, de 
pastore vcnator, de venatore latro, 
de latrone justi exercitus dux factus, 
totam Lusitaniam, quje magna His- 
panic pars est, oecupavit. M. Ve- 
tilinm pra-torem fuse ejus exereitu 
cppit, |)ost quern C. Plaucius pra'tor 
niliilo felicius rem gessif, tantumque 
terrorem is hoslis intuiit, iitadversus 
eum consulari opus esset exereitu: 
missus est Q. Fabius Maximus Pro- 
'•onsnl. Ca?terum de hoc Viriato 
plura dlcemus lib. ult. cap. de Perfi- 
dia, ubi agitur de ejus morte. Oliver. 

Alter'] Galba. 

Alter i] Aurelio, qaem avarum fuisse 
constat. 

§ 3 C. vero Popillius'] Plinius Nat. 
Hist. lib. XXXIV. aliter sentit. Non 
Cn. Pompilium, sed C. Octavium le- 
gatum fuisse dicit, et in ea legatione 
a rege occisum. ' Non praeteribo,' 
inquit, ' C. Octavium ob unum vcr- 
bum, qui regcm Antioelium dilatu- 
rum se respoiisuni dict'iitem, virga, 
quaui tenel)at, forte circnmscripsit, 
et priiisquam egrederetur circuloillo, 
responsum dare coegit; in qua lega- 
tione interfecto Senatus statuam poni 
jussit, quam oculatissimo loco in ros- 
tris.' Oliver. Popillius] Plin. lib. 
XXXIV. cap. 6. Octavium appellat. 
In pricnoinine quoque mira diversi- 
tas. Paterculus 7l7«rcu)?i vocat. Hie- 
ronymus in Danieleni Caium. Livius, 
Valerius, Plutarclius, Editio Valerii 
Veneta, Cneum : sirut Cicero Pliilipp. 



2. Colcr. Contigit A. U. dlxxxv. 

Dextram ei] Justinus ait, regem 
osculum Popillio obtuiisse. Quod 
idem est. Regibiis exteris inos erat 
osculo delibatam manum sive dexte- 
rani notis aut aniicis offerre. Id os- 
culum veteres ' labratum' appella- 
baut. Glossarium: Labratum, do-Tro- 
<nov ^acn\4ccs. Etiterum: Labratum, 
(piKi^fj-a fiaaiKiKdv. Idem. 

Senaivsconsultuw^ Quod erat ejns- 
modi : Nisi abstineret a bello contra 
Ptolemaium, bellum a Romanis sibi 
indictum esse. Oliver. 

Texit] Protexit. 

§ 4 Publii antem Rutilii verba] De 
hoe Public Rutilio dictum est in cap. 
de Majestate, et dicetur infra lib. vi. 
cap. 9. de Mutatione Fortunas. Vide 
Asconium : ' Hie,' inquit, ' est P. 
Kutiiius, qui Quintus ex pnblicano 
dictas consul, postea decern legato- 
rum sententia dicitur leges Sicnlis 
conscripsisse.' Ha;c Pa>dianus As- 
conius. Quajstor Rutilius RufFus 
damnatus est, qui, cum pra^fore con- 
senserat suo, ne quid agcrent pul)li- 
cani in provincia sua. Quo cognito, 
equites Romani, nam tunc ante Syl- 
lana tempora judicabant, damnarunt 
eum. Cum ergo post victoriam iSylla> 
adversus Mariuni redire posset in 
patriam, noluit, ne quid adversus 
leges faceret. Oliver. 

Qui tnilii tun] Cicero : ' Haec lex 
amieitiffi sanciatur, ut neque roge- 
mns res turpes, neque rogati facia- 
mns.' Idem. 

Ordinum dissensione] Quia de judi- 
ciis senatorius et equestris inter 
se dissidebaut. Ordinum disscnsioiic] 
Factione partium civitatis. 

Obsoletnm] Squalidani, et immun- 
dam, ma'roris indieem. 

Supplices] Genua turn Deoriim turn 
niortalium supplices atiingerc moris 
erat, ut lestatur Plin. 1. u. c.45. Vide 
et Hadr. Junium Animadv. lib. ii. c. 
11. In genidjus quoque misericor- 
diam posuerc vclcres. Plin. lib. ii. 



1230 



NOTJE VARIORUM IN 



c. 45. ' Hominis genibus et quaedam 
religio inest, observatione gentinm- 
Haec siippliccs adtiDgiint, ad liaec 
manus tendiint : heec ut aras ado- 
rant.' 

Pcriculum] Experimentnm. 

Quapropter feUcitatis cognomen'] Ita 
vulgo. Lege ex Cancliiano libro, 
felicis cognomen. Qnod liabuit L. Cor- 
nelius Sulla. Pighius. 

§ 5 Marcus Bi'utus] Et illiid Bruti 
dictum gravitate et fidneia plenum 
fiiit. Dissuadentibns enim snis mul- 
tuni, prcelinm suscipiendum esse: 
' Ant,' inquit, ' hodie recte, aut ni- 
hil curabo.' Ac si diceret, vel viu- 
cani, vel moriar. Recte erit, si vi- 
cero : nihil cnrabo si moriar. Cicero 
ad Dolabellam de Briito mnlta tradit, 
maximeque commendat in ea episto- 
la: ' Etsi contentus eram mi Dola- 
bella.' Oliver. 

PalricB parentis] Julii C* saris. 

Una enim facto] Teterrima conspi. 
ratione in C. Caesarem. 

Ext. § 1 D. Brutum] Cum Decius 
BrutnSjM. Bruti patruelis,reip. par- 
tes defcnderet adversus Antonium, 
in Hispaniam profectns, totam Lusi- 
taniam, quae pars est Hipaniap, sub- 
egit. Oliv. Contigit A. U. dccxi. 

Cinninia] Antonino Hispaniae urbs, 
ad radices Pyrenrei mentis, versus 
mediterraneum mare. Est et Lusi- 
taniae urbs, quam cum D. Brutus 
redemptione tentasset, respondent 
cives, Ferrum a majoribus, quo ur- 
bem tuerentiir, non aurum, quo li- 
bertatem emerent, relictum esse. 
Cinninia legunt tria mea membrana- 
cea exemplaria. Sitania hodie ap- 
pellari, scribit ad me Emanuel Bar- 
bosa JCtus Lusitanus, et sitam inter 
Bracaram et Araducam ad Ortum 
solis, ab utraque sex milliaribus, at 
locum carere habitatore. Orlelius. 
Cinninia] Lib. Dan. Cinginnia. Ve- 
netaeditio: Cirania. Sed Cinninen- 
ses noti ex Plinio lib, in. cap. 3. 
Colerus. 



§ 2 Socrates, Sfc] Socrates cum ac- 
cusatus esset, quod alienos Deos in- 
troduceret, et puerorum corrupter 
esset, ut ulterius dicemus in lib. vii. 
de Sapienter dictis, Lysias ejus dis- 
cipulus, coramiseratione motus, ora- 
tionem pro eo scripsit accommoda- 
tissimam ad excusationeni ; quam cum 
Socrati recitasset, (continebat diroAo- 
ylav, id est, cxcusationem,) Bona, in- 
quit Socrates, est oratio, sed non mihi 
conveniens ; nam humilioribus verbis 
scripta erat, quam Philosopho con- 
veniat. Turn ille: Si est, inquit, 
bona, cur non ea uteris ? Turn Socra- 
tes : Nonne vcstis potest esse pul- 
chra, et tanien non unicuique con- 
veniens? Hanc historiam ita tradidit 
Diog. Laertius, quanqiiam Valerius 
dicat ilium aliter respondisse. Quin- 
tilianus lib. ii. ' Et Socrates,' in- 
quit, ' inhonestam sibi credidit oratio- 
neni, quam ei Lysias reo composue- 
rat.' Oliver. 

Imminentique procellcB] Instanti pr- 
riculo. 

Perorarem] Tali defensione jndices 
persuaderem. 

Maluitque Socrates] Maluit mori 
tanquam Socrates, quam vivere tan- 
quam Lysias. 

§ 3 Dario enim] Justious nullam 
prorsus mentionem facit in gestis 
Alexandri : tautum illud refert, quod 
victus Darius cum Babyloniam profu- 
gisset, per epistolas Alexandrura de- 
precatus sit, ut redimendarum capti- 
varum sibi potesfatem faciat, inque 
earn rem magnam pecuniam pollici- 
tus; sed Alexander in pretium cap- 
tivarum regnum omne, non pecu- 
niam petiit. Interjecto tempore 
aiiae epistolae Darii Alexandro red- 
duntur, quibus filiae matrimoniuni, et 
regui portio offerretur, sed Alexan- 
der sua sibi dari rescripsit, jussiique 
supplicem venire, et regni arbitraria 
victori permittere. Item paulo in- 
ferius ait: 'Darius se ratus vere vic- 
tum, cum post prwlia et beneficiis 



I 



VALCRII MAXIJVII LIB. VI. CAP. 5. 



1231 



ab hostc superaretur, ficiibit tertias 
epistolas, et gratias agit, quod nihil 
iu siios hostile fccerit. Offert deinde 
niajorem partem regni usque ad flii- 
niea Euphiatem, et alteram filiam 
iixorem, pro reliquis captivis viginti 
millia talentonim. Ad hoc Alexan- 
der gratiarum actionem ab hoste su- 
pervacaneam esse respondit : nee a 
se qnicquam factum in hostis adula- 
tionem,ncc quod in diibios belli exi- 
tus, aut in leges pacis lenocinia qnae- 
reret, sed aninii magnitudine, qua 
didicerit adversus vires hosJium, uou 
ad versus calamitates contendere ; pol- 
licetiirque se praestaturum ea Dario, 
si secuudus sibi iion par haberi volu- 
erit; caeterum neque mnndiim posse 
duobiis Solibus regi, neque orbem 
sumnia duo regna salvo statu terra- 
rum habere ; perinde aut deditionem 
eadein die, aut in posterani aciem 
paret.' Oliver. 

DigvairKjue cvi tertia] Tertio Ba- 
rium vicit, et victi ac iu fuga a suis 
interfccti regno potitus est. Badius. 

^ 4 Ilia vera'] Philippus pater 
Alexandri Graeciam diu bello invasit, 
et earn tandem oppressit, sed cum 
devictis Atheniensibus bellum Lace- 
daemcniis intulisset, Lacedamonii, 
qui seuiper armis victoresextitissent, 
aliisque imperare consuevissent, non 
poterant se subjicere Philippo: et 
cum quidam dixisset multa mala, 
et extrema perpessur^js, nihil mali 
neque extrenii vitam aspernantibus 
esse responderunt. Cum rursus gra- 
via multa, et indigua Philippus im- 
peraret, nihil aliud rescripserunt La- 
cedaimonii, nisi Philippo salutem. 
Non scilicet volumus imperanti tibi 
pareae. Cum tamen gravius insta- 
ret, diirioraque illis impcraret, dixe- 
runt se mortem subire paratos, si 
quid raorte durius impcraverit. Oli- 
ver. 

3 Onerihus'] Nam tributaries facic- 
bat, tantani pecnniam impcrabat, 
quanta exolvi non posset. Accusati 



enlm fuerant, quod arcem Thebanam 
induciarum tempore occupassent. 
Oliver. 

Cap. v. § 1 Camillo] Valerius dis- 
seniit a Livio : nam Livius dicit Ca- 
millum non cousuluisse Senatum, sed 
id sententia sua t'ecisse, nulla inter- 
jecta mora. Olir.er. Camillo consule 
Fuliscos circumsedente] Lege Fali.tcos, 
non, Phaliscos: ifaenim antique more 
scribitur hoc nomen. Iu Camp, et 
Cauch. Falerios legimus, etiam recte. 
Quemadmoduni in Annal. nostris de- 
monstravimus. Pigh. Faliscosl Li- 
ber Danielis, Valerias. vfEque recte. 
Livio sunt iidem Falerii et Falisoi. 
Falerios etiam Polyacnus appellat 
libro VIII. Sed Strabo inter *aXi(r- 
Kovs et ^a\epiovs videtur distinguere. 
Servius ad ^neid. vii. ' Faliscos 
Halesus condidit. Hi autem immu- 
tato H in F, Faliscl dicti sunt : sicut 
Febris dicitur, quee ante Hebris dice- 
batur. Formiae, quae Hormiae fue- 
runt, airh rfjs 6pfj.7js, Nam posteri- 
tas in multis nominibus F pro H po- 
suit.' Coler. 

Cotisule] Livius non consulem, sed 
tiib. militum consular! potestate 
fuisse tradit. Nam saepius mutata 
est forma imperii Rom. A regibus 
enim ad consules, a consulibus ad de- 
cemviros, a decemviris ad tribunos 
militum consulari potestate, a tribu- 
nis rursus ad consules, postremo 
ad imperatores translatum fuit Im- 
perium. Hoc igitur tempore tribuni 
n)ilitum imperabant. Idem. 

Dedere coacta} Abbreviator Livii : 
' Phalisci cum rebellassent, sexto die 
domiti, in deditionem venerunt.' Eu- 
tropius de Phaliscis lib. iii. * Q. Lu- 
tatius et Aulus Manilius consules 
crcati sunt, et bellum Phaliscis intu- 
lere, quae civitas Italitt opulenta est, 
quod ambo consules intra sex dies, 
qunm vcnerant, transegerunt : (|uin- 
decim millibus hominum occisis, cac- 
tcris pace concessa, agro tanicn ex 
medietate sublato. Oliver.' 



12:32 



NOTyE VARIORUM IN 



Papirio] Sciiba cnnsnlis, (\\n jii- 
hente consiile deditionis foimulain 
scripserat Roniauis. Idem. 

Idem,i{c.] Contigit A. U. ccclxxxv. 

Camerinos'l Canierium Latii oppi- 
diim, Tacito et Plinio. Canieria 
Livii est, et Haiicarnasszci. Coloniam 
Romanam factani a Ronitilo et Tatio 
legibus, scribit Onupluiiis. Cameii- 
num est Ciceroni ad Attic, lib. viii. 
Epist. 12. Festo qnoque, qui oppi- 
dum pulclirum esse ait. Ortel. 

Sacraria] Ubi sacra continentur. 

Sacrificia]\Jt omereiitiir victimae. 

Timochares Ambracieiisis] Historia 
hase diverso niodo iiarratur. Gelliiis 
libro III. cap. 8. ' Dnm Pyrrhus,' in- 
quit, 'Rex in Italia foret, et semel 
atque iterum cum Romanis feliciter 
pngnasset, satisque angerentur Ro- 
niani, quod pleraqne Italia ad Regem 
descivisset, tnm Ambraciensis quis- 
piani Timochares, Pyrrhi Regis ami- 
cus, ad C Fabriciuni consulem fnr- 
tim venit, ac praemium petiit, et si 
de prapmio conveniret, promisit Re- 
gem venenis necare, idqiie sibi facile 
factu esse dixit, qnoniam filii sui 
pocula in convivio Regi miuistrarent. 
Earn rem Fabricius ad Senatum scrip- 
sit. Senatus ad Regem legates misit, 
niandavitqne, ut de Timochare nihil 
proderent, sed monerent uti Rex cir- 
cumspectius ageret, atque a proxi- 
niorum insidiis saluteni tiitaretur. 
Hoc ita, sicut disimus, in Valerii 
Antiatis historia scriptum est. Qua- 
drigarius autem lib. iii. non Tinio- 
charem, sed Niciam adiisse consulem 
scribit, neqne legatos aSenatu missos, 
sed a consulibus ; Pyrrhuni vero pop. 
Rom. laiides et gratias scripsisse, 
captivosque omnes, quos tunchabuit, 
restituisse et reddidisse Romanis. 
Consnles tunc fuere C. Fabricius at- 
que iEmilius: litteras, quas ad Re- 
gem Pyrrhum super ea re miserunt, 
Claudius Quadrigarius scripsit, fuisse 
hoc exempio : Consnles Romani S. 
D. Pyrrho Regi. Nos pro luis injuriis 



continuo aniuio slrcniie commoti ini- 
miciter tecum bellarc studemus ; sed 
communis exempli et fidei ergo vi- 
sum est, ut te salvuni velimiis, ut 
esset quem armis vincere possiuius. 
Ad nos venit Nicias famiiiaris tuus : 
qui sibi pretium a nobis peteref, si te 
clam intcrfecisset : id nos negavimus 
velle, ne vel ob earn rem quicquani 
commodi expectaret; et simul visum 
est ut te certiorem faceremus, ne 
quid ejusmodi si accidisset, nostro 
consilio civitates putarent factum : 
et quod nobis non placet, pretio, aut 
prapmio, aut dolis pugnare. Tu nisi 
curas, jacebis.' Valerius in hac his- 
toria imitatus est Vaierium Antiatem. 
Pliitarchus dicit hujusmodi literas 
fuisse : ' C. Fabricius et Q. jiimilius 
Pyrrho regi S. Neque amicorum, 
neque hostium fortunatus asstimator 
esse videris : cognosces enim, cum 
banc epistolam ad nos transniissam 
perlegeris, te bonis quidem acjustis 
viris helium inferre, malis vero atque 
injustis confidere. Haec autem non 
tua gratia nota facimus tibi, sed nc 
mors tua nobis calumniam afferat, 
quasi virtute nequiremus te superare, 
dolo contondissc. Acceptis itaque 
Pyrrhus Fabricii Uteris, medico con- 
victo, ac supplicio juste affecto, ad 
retributionem beneficii captivos om- 
nes gratis Fabricio Romanisque resti- 
tuit.' Oliver. 

AJilioMarlis] Romulo. 

Bene mereri] Prasstare pop. Rom. 
beneficium. Dissentit Quadrigarius 
a Valerio. Similiter et Eutropius, 
qui et ipse banc narrat historiam. 
Nam Quadrigarius et Eutropius di- 
cunt proditorem fuisse nominatum. 
Valerius non fuisse, cujus sententiae 
et Antias Valerius fuit. Idem. 

§ 3 Perduellionis] Cujus convicti ut 
hostes condemnabantur. Perduellio- 
nis'] Dicti perduelles, qui hostiiia ad- 
versus principem vel rempublicam 
moliuntur, quoniam quos nos hostes, 
eos veteres perduelles appeliabaut. 



VALERIl MAXIMl LIB. VI. CAP. G. 



1233 



Lex Julia perduellionis eum etiam 
esse reum volnit, ciijus opera ma- 
gistratus pop. Romani occisus fnerit. 
Primce classis] Ex quinqiic scilicet, 
in quas populus Romanus divisus 
erat secundum lalioneni census. Bad. 
Claudium] Cujus nonien et geus 
plebi semper invisa fiiit. 

§ 4 Sacrosandcel Quani violare ne- 
fas esset. 

Obtentui] Prsetextni. 
Sacrario'] In aliquo temple, ubi 
tutus lateret, node extrahi non pos- 
set. 

§ 5 Cujus ut ad alimri] Cn. Domi- 
tius M. Scaurum accusavit. Hie Do- 
mitius fuit, qui quarto consulatu Ma- 
rii Pontifex INIaxinnis populi suffra- 
gio creatus est. Scaurum autem ac- 
cusavit hac de causa]: Cousul cum 
Cassio fuit, et quum esset trib. pleb. 
iratus Scauro, quod eum in augiirum 
collegium non cooptaverat, diem ei 
dixit ad populum, et mulctam irro- 
gavit, quod ejus opera sacra multa 
pop. Rom. imminuta esse diceret. 
Criniini dabat sacra publica pop. 
Rom. Deum pcnatum, quee Lavi- 
nii fierent, opera imperfecte fieri. 
Oliv. 

Obseratis] Clausis, no audiret de- 
lationem servi contra domiuum. Bad. 
Indicisi Vulgo, Judkis. 
§ 7 Tribunitio furore] Hie enim Sul- 
pitLus trib. pleb. inauditae superbiie 
et tenieritatis fuit, qui trecentos se- 
cum milites babebat quasi satellites. 
Oliv. 

Fides edicii sui exlaret] Quia edixe- 
rat, quod quicunqtic servus proscrip- 
tum indicaret, libcrtateni assequere- 
tur. Bad. 

Saxo Turpein] A. Gellius libro xx. 
cap. 1. pcrlati falsi testimonii con- 
victos ex Lege duodccini tabulariim 
de saxo dejeclos scribit. Verum et 
in alios criminis ingentis reos hoc 
suppliciimi derivatum. Postca ta- 
nien abolituni. Unde dixit Juris- 
cousultus Modcstinus in 1. si din- 
Delpfi. et Vur. Clas. Vul. 



tino 25. ff. de Pcenis non posse ali- 
queni sic daninari, ut de saxo praeci- 
pitctur. 

Parto pileo] Parta libertate. Nam 
raso tantum capite pileum servi ca- 
pere solebant, cum libertate dona- 
rcntur. Badius. 

Ext. § 1 Moribus'] Quia inter sa- 
pientes habitus est. 

Tyrannideni] Imperium suae urbis. 

7«>ndi»<] Decern annosjuxta Laert. 

Sygceo] De possessione agri A- 
cliiUitidis Athenienses cum Mityle- 
na;is certasse Diogenes Laiirtius au- 
tor est. 

Agri] Agrum a Mitylena;is tradi- 
tum postmodum consecrasse Pitta- 
cum tradit Diogenes Laertius, atque 
suo tempore ab ejus nomine Pitta- 
cium dictum. 

§ 2 Themislocles] Idem Plutarchus 
in ejus Vita, et Cic. Offic. iii. 

§ 3 Zaleucus] Qui leges tulit Locris 
Epizephyriis,et Tlialetis putatur au- 
ditor juxta Aristotelem Politic, lib. 
II. cap. 10. 

§ 4 Sed aliquanto ClmrondcB Tyrii 
prafractior atque abscisior jusiitia] Ita 
vulgo. Legendum, Cliarondce Tliurii. 
His enim leges scripsit, Pythagora; 
discipulus cum Zaleuco, ut ex Laer- 
tio constat. Aristolcles et Stoba-us 
Catanasum fuisse tradunt. Pighius. 

Abscisiur] Severior, vel brevior. 
Abscissum dicitur quod repente fit 
sine ullo respectu. 

Cap. VI. §1 Cum Ptolemaus, Sfc] 
Contigit A. U. dxcv. 

Ad tutelam geretidam] Justinus, qui 
de hac tutela meutionem lib. xxx. 
facit, nou a rege tulorem relictuni 
populo fuisse dicit, sed post Regis 
mortem ab Alexandrinis Romam mis- 
ses fuisse legates, qui orarcnt pop. 
Rom. ut tutelam pupilli susciperet, 
regnumque tueretur /Egypti, quod 
jam Pbilippus et Antioclius facta in- 
ter sc pactionc divisisse dicebantur. 
Gratam legationcm fuisse Romanis 
causam belli quarentibus ad versus 
Ilhtx. 4 I 



1234 



NOTyE VARIORUM IN 



Philippiini, qui insitliatiis tempoiibus 
Punici belli fuerat. Missos igittir 
fiiisse Jegatos dicit, qui nnntiarent 
Antiocho atqiie Philippo, iit a regno 
yEgypti abstinerent : niissiim et Mar- 
cum jEmiliuin Lepiduni in ^gyptiim, 
qni tutorio nomine regnnni pupilli 
adniinistraret. Qui prtefectns bello 
deinde, quod adversus Antiochum 
duce Scipione gestum est, magnum 
ad victoriam momentum dedisse fer- 
tur. Oliver. 

Integerrimi viri sanctitatem reipubl. 
iisibus et sacris comparalam] Ita vulgo. 
In Mss. Reipubl. usibm et sacris opera- 
tarn. Elegantissime. Operari item 
dicuntur proprie, qui ipsimet reipubl. 
laboiant, ut Livius lib. iv. ' Eo tem- 
pore quo corpus addictum atque ope- 
ratum reipub. esset.' Operari item 
dicuntur, auctore Nonio, qui Deos 
religiose, et cum suninia veneratione 
sacrificiis litant. Pomponiiis Pree- 
coue posteriore : ' Ad Veneris pro- 
fectus est mane vetulus votum ut 
solveret, ubi nunc operatus est.' 
Afranius Excepto : 'Simulociumhor- 
tabatur, ut operatum ilium Dianze 
degerem sanctum diem.' Lucilius li- 
bro XXX, 'Aut operatu' aliquo in 
celebri cum ajqualibustano.' Juvena- 
lis Satyra xii, ' Longos erexit janua 
ramos Et matutinis operatur festa 
lucernis.' Conqueritur item Proper- 
tius lib. II. Cynthiam suam Isidis sa- 
cris operari, atque ideo a concubitu 
abstinere : ' Tristia jam redeunt ite- 
rum solennia nobis: Cyntliiajam noc- 
tes est operata decern. Atque uti- 
nam Nilo pereat quae sacra tepente 
Misit matronis InacLis Ausoniis.' 
Pighius. 

§2 Neeodemmudo] Cum primo Puni- 
00 bello Scipio Asina praefectus classis 
in Sicilia foret, ad colloquium a Car- 
thaginiensibus vocatus est, qui data 
fule confidenter processit. Illi vero 
simulato colloquio niilites paratos 
habuere, qui deprehensum Sicilian! 
in catenis ducerent. Oliver. 



Gornelio Asince'^ Quare dictus sit 
Cornelius Asina, MacrobiusSaturnal, 
1. 1. facile declarat. Dicit enim : ' Asi- 
naj cognonientum Corneliis datum 
est, quia princeps Corneliae gentis, 
empto fundo, seu filia data marito, 
cum sponsores ab eo solemniter pos- 
cerentur, asinam cum pecuniae onere 
produxit in forum, quasi pro sponso- 
libus praesens pignus.' Oliver. 

Hanno,ifc.] Contig. A.U. ccccxciii. 
§ 3 31. enim JEmilio Lepido, ^c] 
Legati Carthaginiensium Romam ve- 
nerant pacem a Senatu populoque 
petentes : forte ita accidit, ut alter- 
catio orta esset inter legates et L. 
Minucium ac L. Manlium, et eous- 
que processit eorum contentio, ut 
Minucius et Manlius legates pulsa- 
rent. Nam illi pacem petebant, Li 
dandam esse negabant, quippe fcedi- 
fragis. Quod ubi cognovit Senatus, 
eos legatis dandos esse censuit, dari- 
que fecit. Oliver. 

Manus his intulerant] Pulsaverant. 
Quia manus his intulerant, per feciales 
reddendos curaverunt] Ita vulgo. Mu- 
tilus est locus ac jejune contractus, 
quern hoc modo restitui debere do- 
cent Mss. libri, licet incorrecti non- 
nihil varient : Quia manus his intule- 
rant, per feciales Culeo prcetor ex S. C. 
dedundos curavit. Constat autem ex 
Livio Q. Terentium Culeonem tunc 
praetorem peregiinuni fuisse, ex quo 
intelliglmus perperam in scriptis ex- 
emplaribus Claudia prat. legi. Sed 
vide Annales magistratuum nostros. 
Pigh. 

Per feciales'] Sacerdotes, qui foede- 
ribus feriendis et bellis legitime in- 
dicendis preeerant. Bad. 

Non eos] Quasi dicat : Senatus non 
respexit quid mererentur Carthagi- 
nienses, qui toties foedera frangerent, 
sed jus gentium esse servandum fi- 
denique publicam. Oliver. 

§ 4 Hcec exempla] Hoc contigit ee- 
cundo bello Punico, cum superior 
Africanus fatalis dux utramque snb- 



VALERH MAXIMI LIB. VI. CAP. G. 



1235 



egisset Hispaniam. OHii. Contigit 

A. U.DL. 

§ 5 Reprcesentemus] Contigit anno 
Urhis ccccxxvii. 

Apollonia} Quee est aut in Ponto, 
ant in Creta, aut in Syria, aut in 
Thracia ; in omnibus enim illis regio- 
nibus reperitur eo nomine nibs ; seel 
putem de Pontlca uibe loqui. Bad. 

Sociorum qiioque anitnis] Utpote Sa- 
guntinorum et Petellinorum, de qui- 
bus sequentia sunt exempla, ad quae 
parasceven facit. Oliver. 

Ext. §1 Post duorum,i^c.'] Ita vulgo. 
Videl. Cn. et P. Scipionum, quorum 
alter sc. P. Scipio, ejus Scipionis pa- 
ter fuit, qui deinde Africanus dictus. 
Hi duo, ut supra diximus, Hispaniam 
in potestate pop. Rom. diu tenue- 
raut, sed tandem perMagonem quen- 
dam Ceitiberi, quorum pars major 
erat in exercitu Rom., illecebris et 
pecunia corrupt!, defecerunt a Ro- 
manis. Romani vero exercitus, ex- 
ternis auxiliis destituti, in tutiora 
loca se receperunt, et clitelUs atcjue 
impedimentis vallo facto, a Pcenis, 
quibus erant viribus inferlores, diu 
obsess!, tandem capti caesique sunt. 
L. vero Martius tribunns militum, 
coUectis reliquiis exercitus, et nocte 
sequenti vocatis ad concionem militi- 
bus, liortatus est, ut improvise inva- 
derent bostes, niiui tale propter vie- 
toriam metuentes, ct inter concionan- 
duni subita flamma ex ejus capitis 
apicc emicuit, quo signo motes mili- 
tes ea nocte duxit ad liostium castra, 
quil)us ex improviso captis, caisisque, 
majorem intulit cladem, qnam acce- 
perat. Sed in liac bistoria Valerius 
dissentit a Livio : non enini post 
caesos in Hispania Scipiones Annibal 
Saguntum expugnavit, sed antcquani 
bellimi cum Romanis susciperet, ut 
Livius tradit, et Marcus Tullius Ci- 
cero. Et lioc belli principium et 
causam fuisse dicit, quia cum jiun 
animo agitaret Annibal Romanes in- 
vadere, nullam aliam vjolandi fede- 



r!s honestiorem rationem invenit, 
quam si Sagnntinos Romanis societate 
conjunctos adoriretur. Oliver. Post 
duorum in Hispania Scipionum'] Mi- 
rificemendacem fecerunthunc libruni 
scioli ; non enim post Scipionum cla- 
dem ab Annibale oppressa Sagnntus 
est, sed multo antea. In Campensi 
legimus : Nam post duorum. Immo 
ex Livio, Polybio, aliisque Historicis 
omnibus legendnm esse puto : Natn 
ante duorum in Hispania Scipionum ; si 
a veritate discedere nolimus. Cor- 
rupit locum historiae Roman<e inipe- 
ritus aliquis librarius aut ludimagis- 
ter. Pigh. 

Saguntini] Saguntum oppidum est 
opulentissimum in Hispania? finibns 
positum circa flumen Iberum, quod 
fuit quondam terminus imperii pop. 
Rom. et Carthaginiensium, causaque 
secundi Punici belli : nam cum An- 
nibal oppidum illud circumsedisset, 
Saguntini Romam legates auxilia pe- 
tentes misenmt, qui cum tardius mit- 
terentur, ucc se diutius defendere 
possent, ad eani pertinaciam vene- 
runt, ut in foro constructo ingenti ro- 
go, impositisque rebus suis omnibus, 
Hammas subjicerent, delude seipsos 
in rogum conjicerent, ne a fide defi- 
cerent. Oliver. 

§ 2 Petcllitii] Petilia urbs Calabria?, 
de qua meminit Virgilius : ' Parva 
Pbiloctetae subnixa Petilia muro.' 
In qua Philoctctes Melibaius regna- 
vit, teste Servio : at Strabo lib. vi. 
dicit esse Lucanorum metropolim, 
Oliver. 

Ejecta} Vulgo, egesta, id est, ex- 
portata. 

Famcm truherent] De Petelinis A- 
tliena;us Dipnosophista libro xii. 
neTi\7uoL 5e, Trip7}cravTis tV T^p^s 'Pw- 
fxalovs ■nicTTiv, els roffovTOV ttapreplas 
^\0ov ■KoKiopKovtxevoi vit' 'AvviPa, Hare 
fiera to ■KcivTa fxev to Kara tV f i^A."' 5«p- 
fiara icarafpaye'ty, airavruiv Se rCov Kara 
rriv ■k6\iv ^iv'Spoiv rovs <p\oiovs Kal rovi 
aTToAoi/s ■irr6p0ovs avaAwffcu, K. r, \. Colcr. 



1236 



^OTJF. VARIORUM IN 



Itaque Annibuli non PetiVmm, sed fi- 
dum Petilia sepuklirum capere cuntigiQ 
Ita vulgo. In Atreb. et Cauch. legi- 
tur : sed fidei Petiliana sepulchrum. 
Scribendum tamen antiqiia forma, 
fidei PefelUna : Petellinos enira vo- 
cari, atque uibem Petelliain, antiqiia 
marmora, quae adhuc extant, demon- 
strant. Pigh. 

Cap. VII. § 1 Mater Cornelia] Earn 
nobiiem facit, ut rem niagis cxagge- 
ret ; quamvis uxor esset Afiicani, et 
avia tantorum virorum, tamen hoc 
fecit. Sunt qui dicant banc Paulli 
^milii, qui Persen regem superavit, 
fulsse filiam, et Africani inferioris so- 
rorem, ex qua nata fuit Sempronia 
Gracchorum mater, quae et Cornelia 
dicta est. Plutarchus tamen dicit 
Paullum iEmilinm duas tantum ha- 
buisse filias, et alteram Tiiberoni 
JEMo, alteram Catoni, Porcii Ca- 
tonis filio, in matrintonium dedisse. 
Oliver. 

Gratam esse] Hoc est, virum con- 
suevisse cum ancillula. 

Ne domitorem orbis Africani famina 
impudicitice ream ageret] Impudicitiae 
vox non in virum convenit, eumque 
qui libidinose agit, sed qui, quaeve 
patitur. Latini quidem ita. Exem- 
plum hie contra, si locus rectus. In 
veteri uno est, incontinentia; ; in al- 
tero, impatienticB. Ex quo ego re- 
scribam, impotentice. Ne is, inquit, 
qui potens tot hostium, parum potu- 
isse in se coercendo videretur. Pro- 
ba omnino lectio. Lips. 

Domitorem] Qui duas Hispanias, 
Sardiniam, Siciliam, et Africam sub- 
egerat. Oliver. 

Munuinissam ancillam] Existimavere 
nonnulli banc ancillam fuisse, captam 
illam in Hispania, quam Africanus 
patri non reddiderit, sed Komam ad- 
duxerit, et inibi in deliciis habuerit. 
Hoc sensit Valerius Antias, scriptor 
nobilis, apud Agellium. Coler. 

§ 2 Q. Lucretium] Nomen fuit Q. 
Lucretio Vespilloui. Caesar quoque 



ita scripscrat olim, sed placuit nioro- 
sis illis et indoctis scribis Vespilloncm 
in Hispillum vertere. Coler, 

Camerum] Cubile arcuatum. 

Tectum] Scilicet summum, hoc est, 
inter tabulatum siipcrius et tecti cur- 
vamen. Badius. 

Non sine magno periculo] Lex enim 
erat, Quicunque proscriptum occul- 
taret, eadein poena damnaretur. Oli- 
verius. 

§ 3 A^e Lentulum Crustellionem vi- 
rum suum] Cognomen alterum Crus- 
tellio in Cauchiano, Colouiensi, et 
Wlncheliano non habetur, et mihi 
quidem mendosum videtur. Pigh, 
Leyitulum] Interjicit Dan. Cruscellio- 
nem : Dioni est KpovaKeWos. Memi- 
nit hujus Lentuli Valerius noster lib. 
v. cap. 3. Cicero Catilin. iii. Coler, 

Nihilomimis familiari teste] Ita vul- 
go. Melius, Famulari veste, ut est in 
Campensi et Gemblacensi. Sic Ci- 
cero Tusc. I. de Codro : ' Qui se in 
medics immislt hostes, famulari veste, 
ne posset agnosci.' Pigh. 

Cap, viii. § 1 Servum] Quia 
Reip. causa aberat Antonius, Quaes- 
tor in Asiam profectus, qui tamen 
de accusatione isthac certior factus 
Brundusii, Romam rediit. Suetonius 
in Caesare : * Mox et ipse a L. An- 
tistio Tr. pleb. postulatus, appellato 
demuni collegio obrautuit, cum Rei- 
publ. causa abesset, reus ne fieret.' 
Coler. 

In qucBstione] In tormento, a prae- 
cedente id quod sequitur ; nam quses- 
tiones inquisitiones dicuntur, quae a 
judicibus fiunt ; et quia procedunt 
quaestiones, id est, interrogationes, 
deinde sequuntur tormenta, ideo 
ponuntur pro tormentis. Oliv. 

Lateruam] A latendo dictam, quod 
intus lateat ignis. 

Eculeoque] Tormento. Dicitur enim 
eculeus, quasi equi diminutivum : est 
autem ligneus, et acutissimi dorsi. 
Oliv. 

§ 2 Co7isulem autem, ^c] Hie C. 



VALERII MAXIMI LIU. VI. CAP. 8. 



1237 



Marias fiiit, ejus Marii f., qui belia 
cjvilia gessit adversiis Syllam, qui 
septimo consulatu siio mortuus est : 
tleintle in filiiim bella migiariint, qui 
victus a Sylla se Piaeueste recepit, 
ubi cum obsideretur, tentavit per 
cuniculos egredi ; quod quujn iion 
posset, quia custodirctur a Syllanis 
militibus, a servo suo sc jnssit occidi, 
ne in potestatem hostiuni veniret. 
Plutarcbus vero in vita Marii ilium 
dicit sibi mortem intulisse. Idem. 

Sorlitum] Quia obsessa diu fuisset 
a Syllanis. Tandem capta fuit, cru- 
deliterque vexata ; nam, ut in cap. de 
Crudelitate videbimus, quinque mil- 
lia Prajnestinorum crudcliter Sylla 
jussit occidi. Idem. 

Cuniculi] Subterranci meatus, a 
similitudine animalis, quod cavernis 
subterraneis delectatur. Idem. 

A Thelesino] Paterculus : 'Sunt 
qui sua manu, sunt qui concurrentem 
mutuis ictibus, cum minore fratre 
Thelesino, unaobsesso et erumpente, 
occubuisse prodiderint.' Accidithoc 
apud Sacriportum. Florus lib. iii. 
cap. 21. Colerus. 

§ 3 ^que illustrc, ^-f.] Mortuum prop- 
ter seditionem Tiberium Gracchum 
incap.de Somniis diximus. C. Grac- 
chus, visa per quietem t"i atris imagine 
dicentis, quantum vellet cunctare- 
tur, omnino sibi pcreundum esse eo- 
dem quo ipse exitio periissct, coepit 
eadem via grassari in Seiiatuni, ()ua 
frater, per leges scilicet tribunitias 
seditiones excitare. Qua re motus 
Senatus, quod id ad reipublicaj ever- 
sioncm quodammodo spectare vide- 
batur, dccrevit ut Opimius consul 
videret, nc quid respubl. detrimenti 
caperet, qu.r summa potcstas in atro- 
ci negotio dabatur magistratui more 
IJomano, ut posset exercitum parare, 
bellum gererc, coorccre omnibus mo- 
dis socios atquc cives. Itaquc Opi- 
mius consul cum armata manu C. 
Gracchum persequitur : ille sc in A- 
ventinuni montcm cum multitudine 



armata recepit. Contra exercitu 
dncto, caesoque Fulvio ejus coUega, 
fuga facta, et Gracchus se in tem- 
plum Dianae contidit, ibique sibi ma- 
nus voluit inferre, sed a Licinio et 
Pomponio fidissimis familiaribus pro- 
hibitus est, bortatusque iude quam- 
primum aufugere, quem corporibus 
suis tam diu protexerunt fugientem, 
quoad ca?si sunt. Ille, ubi vidit se 
inimicorum manus evadere nnn pos- 
se, cimi Pliilocrate servo, qui cum eo 
solus fugiebat, in sacrum Deorum 
nemus se proripuit, ibique Philo- 
crates eum occidit, ct super occisum 
se quoque interemptum projecit. Aii- 
ter legitur in vita Gracchorum ; nam 
utrumque in manus inimicorimi deve- 
nisse tradit Plutarcbus, et alterum a 
Scipione Nasica, alterum a Lucio 
Opimio fuisse caesos, ut in cap. de 
Somniis et alibi diximus. Macrobius 
vero de Saturnalibus hunc servum 
Euporum nominatum fuisse dicit, 
qnanqnam alii Philocratem dictum 
velint, qui, dum aiiqua spes salutis 
affuit, fidissimus comes dominum 
quacunque potuit ratione tutatus 
est, ubi vidit jam desperatum esse, 
et dominum occidisse, se super cae- 
sum, scissis proprio vulnere visccri- 
bus, aniuiam eifudisse dicebatur. O- 
liver. 

Euporum] Sic vocatur Paterculo. 
Plutarcho et aliis, Philocrates est. 
Coler. 

Famtduris] Servi in familia ejus 
educati. 

§ 4 Pindarus C. Cassium'] Hoc 
idem Pindarus cxhibuit Cassio, quod 
Euporus Graccho. Nam cum Cassius 
et Brutus contra Marcum Antonium 
triumvirum et Octavium Augn>tuni 
arma sumpsissent pro reipubl. liber- 
tate tuenda, quan(|uam eis adversa 
fortuna contigerit, cumque varia vic- 
toria pugnassent, tandem in campis 
Pliili[)picis, conn)aratis utrinique CO- 
piis, cxtremo prociio dimicarunt, et 
in dextro cornu Octavianus, in sinis- 



1238 



NOTM VARIORUM IN 



tro veio Antoniiis, item in clextro 
Brutus, in sinistio Cassius erant. 
Forte ita accldit, ut conserta pngna 
Csesar in dextro, Cassius in slnistro 
cornn vjncerentur. Sed nihil aliud 
Bruti et Cassii res deduxit in perni- 
ciem, qiiain quod Brutus Cassio veluti 
victori non tulit auxiliuni, nee Cas- 
sius Brutuin veluti vlctum potuit 
expectare ; nam Brutus jam Csesaris 
castra per milites siios diripuerat, 
cajdenique ingentem in iliis fecerat : 
ad duoenim niillia Lacedamonioruni, 
qui nuper in auxllium Capsarls vene- 
rant, pra?ter castroruni pra-sidia cas- 
sa sunt. Cassius vero,cum se in col- 
lem quendam recepisset, unum e 
centurionibus suis, exploratum cuuc- 
ta dimittit, qui cum tardius rediret, 
existimans Cassius fuisse ilium ab 
hostibus interceptum, liostesque ex 
omni parte victores esse, ignarus 
omnium, quae a Bruto facta fucrant, 
desperatis rebus omnibus, in taberna- 
culum sese contulit, ex libertis unum, 
nomine Pindarum, secum trahens, 
quern ad eos casus sibi paraverat, 
obducta veste caput obtegens, jugu- 
lumque enudans, sese illi feriendum 
praebuit. Avulsum ab humeris caput 
repertum est. At Pindarum post 
caedem hie nemo hominum vidit, ex 
quoplerisque scrupulum dedlt, quod 
injussu ilium interfecisset. OUeer. 

Pii Victoria, ^c] Videlicet Augusti. 

Sordidi auxilii] Quia iuiploravit 
auxllium servi. 

^ 5 Salernitana] Est Salernum civi- 
tas Lucaniae. 

Odure ungiienti'] Quo se perfiuide- 
bat. 

§ 6 Quid Urbani Panapionis] Ita 
vulgo, Legendum, Urbinii Panopionis. 
Sic enlm in Atrebatensi aliisque ma- 
nuscriptis libris quibusdam, atque 
etiam in Macrobio, Urbinium appel- 
tum legimus. Pigh. 

Postico} Posticum, latens ostium 
in posteriori parte domus positum. 
Horatius : ' Postico fallc clientem,' 



Oliver. 

In cubiculum ac lectulmn recepitj 
Prisca editio, ac lecfuculam. Lego, 
lecticulam. Is ritus, ut lecticulas 
haberent non ad somnum, sed ad 
decubitum, in quis lucubrarentur, 
scriberent, qniescerent. Suetonium 
in Augusto vide. Lips. Lectulum] 
Lipsius ex vett. editt. ductn corri- 
git lecticulam. Sic Sueton. Augusto, 
* lecticulam Incubratoriam ' dixit. 
Posse tamen vulgatam lectionem de- 
fendi video ex Animadversionibus 
doctissimis Isaaci Casauboni, cujus 
dictis addo illnm Valerii locum lib. 
VIII. cap. 7. de M. Varrone : ' In eo- 
dem enim loctnlo et spiritus ejus ei 
egregiorum operum cursus extinctus 
est.' Coler. 

§ 7 Antius Restio'] Elegans epi- 
gramma legitur Apollonida- in An- 
tiiclog. quod ad hoc Restionis factum 
spectare ariolatur Brodaeus. Coler. 

Emolummluml Non male legitur in 
quibusdam editis : ipse cum nihil aliud, 
quam umbra et imago suppliciorum suo- 
rum maximum sibi csset emolmn^intum : 
ejus, a quo tarn graviter punitus erat, 
salutem vindicavit. Quibus verbis sig- 
nificatur nullum onmino emolunien- 
tum habuisse, sed potius occasioneni 
seipsum vindicandi. 

Cap. IX. § 1 Manlius Torquatus, 
ifc] Contig. A. U. cccxci. et poster. 
ccccxir. 

Patrem] Nam quomodo patri uti- 
lis fuerit, diximus in cap. de Pietate, 
Idem niox cum Gallorum exercitus 
super ripas Anienis castra posuisset, 
Romanique obviam exissent, et Gal- 
lus magnitudine insolita ponte occu- 
pato provocaret ad proelium, si quis 
esset vir fortis Romanorum, heesitan- 
tibus aliis, dictatorem suum adiit, et 
obtenta pugnandi extra ordinem li- 
centia, hostem exultantem more gen- 
tis, et aruiis gloriantem, fortis ipse 
raagis quam ornatus miles, et utili- 
bus magis quam fulgcntibus armis 
munjtus, interfecit. Cui exanimi 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 9. 



1239 



nihil amplitis intu1itlndibi'ii,qiiain lit 
torqnem anieum uiinm duntaxat abs- 
tulerit. Hinc tnilitaii siioruin gaii- 
dio ac favore ortum Toiquati nonien : 
coronani piaeter haec aureani dictator 
illi dono dedit ob insigne virtutis : 
tantiim deiiiqiie momenti in lioc duel- 
lo fiiit, lit nocte proxima clam Gal- 
lortim exercitus abscedcret. Vii- hie 
magntis in piimis, ut ait Cicero, et 
qui indidgens in patreni,idem acerbe 
severus in filinm, quern, quod contra 
suum edictuni provocatus cum hoste 
pugnasset, quamvis victorem, jussit 
interfici, bello Latino, quod tertio 
ejus consulatu gestum est, quo fnsi 
caesique Latini fuere, adeo ut vix 
pars quarta superfuerit ; ubi ea con- 
sulis virtus fuit, ut constat quacun- 
que in parte dux fiiisset, eo inclina- 
turam fulsse victoriam. Oliver. 

§ 2 Scipio auletn] De Scipione Afri- 
cano varia ferunt scriptores. Nam 
"Valerius ilium primis adolescentiee 
annis solutioris vita; fuisse dicit, quod 
Aulas Gellius similiter sentire vide- 
tur in ea quaestione, quam de Alexan- 
dri et Scipionis continentia facit. In 
qua Scipionem ostendit Alexandre 
prjtferenduni. Vide supra pag. 1 139. 
Alii fernie omneshnnc in omni aetata 
continentissimum fuisse tradunt. 
Nam et idem Aulus Gellius alio loco 
dicit, hunc, eodem quo Alexander 
ostento natimi, divinas virtutis fuisse, 
idque res ab eo clarissime gestas 
plane testarl, atque inprimis illud 
unum, quod duni Badium Hispaniae 
cppldum munitissinium obsideret, 
dixit niilitibus suis, sibi in jure audi- 
endo assistentibus ac posceiitibus, 
quem in diem et locum dari vadimo- 
nia jnberet, oppidi arcem ostendens, 
illic se posterodie jus esse dicturum. 
Addit pr-.Kterea ilium al> adolcscen- 
tia noctis extremo, antequam dilucu- 
lum esset, in Capitolium ventitare 
solitimi fuisse, et aperiri ccllani Jovis 
sibi jussisse, ibique solum din dcnio- 
jari ; id tcmporis in Capitolium ingre- 



dientera canes, semper in alios saavi- 
entes, neque latrasse in eum, neque 
incurrisse. Quid illud, quod Livius, 
Plutarchus, caeterique omnes ferme 
scriptores tradunt, quod ab ipsa ado- 
lescentia saucium patrem e manibus 
hostium libeiavit ; quod in ipso de- 
inde juventutis flore, quo maxima 
libidinis fervct aetas, virginem eximia 
specie et pulchritudine captam, spon- 
so, cui depacta fuerat, intactam in- 
violatamque restituit, nt in cap. de 
Continentia diximus? Non igitur ejus 
adolesceutia videtur aliqua libidine 
vexata, in qua fuera virtutes propa 
divin3», quod et Plutarchus affirmat. 
Oliccr. 

Sed tamen Punicis] Contigit A.U. 

DLI. 

§ 3 Cuius quoque Valerius Flnccus] 
Hie etiam dissolutior fuit quam Sci- 
pio, qui secundi Punici belli tenipo- 
ribus consul fuit, et Annibalem ab 
urbe rejecit, teste Autora da Viris 
Illustribus, qui ait : ' Annibal,cum ad 
tertium ab urbe lapidem castra posu- 
isset,tempastatibusrapulsus, primuui 
a Fabio Maximo frustratus, deinda a 
Valerio Flacco repulsus, et a Grac- 
cho et Marcello fugatus, in Africam 
ravocatus, a Scipione superatus est.' 
Livius tamen dicit non a Valerio, sed 
a Fulvio Flacco ab urbe fuissa repul- 
sum. Oliver, 

A P. Licinio Pont. Max. flamenf ac- 
tus] Ita vulgo. Legendum arbitror, 
flnmcn captus. Quemadniodnm et Liv. 
loquitur. Ob adolescentiam negli- 
gentem luxuriosanique C. Flaccus 
flamen captus a P. Licinio pont. 
max. arat. Non solum virgo Vesta- 
lis capi a pontilice maximo dicitur, 
sed ilamincs etiam Dialcs, item ponti- 
fices et augures. M. Cato contra Gal- 
bam pro Lusitanis : ' Ego me nunc 
volo jus pontificum optima scire, 
janine ea causa pontifex capiar ? Si 
volo augurium optimc tenere, ecquis 
ob eam rem augurcm capiat?' Vide 
da his Gellium lib. i. cap. 12. Pigh, 



1240 



NdViE VARIORUM IN 



§ 4 Nihil Q. Fabio Maximo] De 
hoc viro dictum est lib. m. cap. 5. 
Fuit autem ejus adolescentia tam per- 
ditae luxuriae, ut Quintus Pompeius 
prEEtor urbanus ilii bonis paternis 
interdixerit, ne per luxum atque libi- 
dinem profunderet. Cum se ad rem- 
publ. contulisset, magistratibus pei- 
functus res clarissimas gessit, prae- 
sertim adversus Allobroges, Bitui- 
tumque Arvernorum regem. Quos 
cum felici pugna superasset, iude 
sibi gloriosum et immortale nomen 
reportavit ; nam post illam victoriam 
Allobrogici cognomen sortitus est. 
Praeterea tam grata fuit ilia victoria 
populo Romano, ut quo loco caesi 
captique fiiissent hostes, Senatus in- 
signe trophaeum statui jusserit, tur- 
remque a^dificari hostium spoiiis or- 
natam ad tantaj rei memoriam. Oli- 
ver. 

§ 5 Q. CatuW] Hie bellum civile a 
Lepido niotum pene prius extinxit, 
quam suscitatum arderet. Consul 
enim cum Lepido, cum novarum re- 
rum cupidus per insolentiam Lepidus 
Syliae acta rescindere vellet, ex urbe 
illiun Catulus ejecit,tanquam seditio- 
sissimum hominem, qui statum civi- 
tatis perturbare moiiretur. Nam, ut 
inquit Florus, cum jure belli dictator 
Sylla proscripsisset inimicos, qui su- 
pererant, revocante Lepido, quid ali- 
ud quam ad bellum vocabantur? 
Cum damnatorum bona, addicente 
Sylla, quamvis male capta, jure ta- 
men, repetitio eorum proculdubio 
labefactabat compositam civitatem. 
Expediebat ergo quasi aegrai sauciae- 
que reipidjl. requiescere quomodo- 
cunque, ne vulnera curatione ipsa 
rescinderentur. Ergo cum turbidis 
concionibus, velut classico, civitatem 
terruisset, urbe pulsus, profectus in 
Hetruriam, arma inde et exercitum 
urbi admoverat. Sed jam Milvium 
pontem, coUemque Janiculum Lucta- 
tius Catulus, Cneiusque Pompeius, 
SyJlana^ dominationis duces atque 



signiferi, alio exercitu insederant, a 
quibus primo statim impetu retro 
pulsus, hostisque a Senatu judicatus, 
incruenta f'uga Hetruriam, inde Sar- 
diniam recessit ; ibi quoque morbo 
et pccnitentia interiit, victoresque 
non temere in civilibus bellis pace 
content! fuerunt. Oliver. Contigit 

A. U. DCXXXV. 

Civile bellum] Nam ejecit Lepidnm 
sibicoliegam in consulatu bella civilia 
suscitantem. Dam enim acta Syliae 
rescindere tentaret, ut proscripti 
omnes, quisuperessent, revocarentur 
in urbem, et sua sibi bona restitue- 
rentur, gravissinias seditiones exci- 
tabat, et quietum reip. statum per- 
turbabat. Hunc igitur hostem patriae 
a Senatu judicatum de medio sustu- 
lit, morique coegit; dequo Lucanus : 
' Ut Catulo jacuit Lepidus.' Oliver. 

Lucius vcro Sylla] Plutarchus in 
Vita Syliae dicit ilium adeo in exer- 
cendis salibus natura studiosum fu- 
isse, ut ab ineunte aetate phirima 
cum ignominia sodalitia cum mimis 
atque ridiculis hominibus petulanter 
liabuerit. Postea vero, cum in omni- 
um rerum dominatu constitutus esset, 
e scena impudentissimosquosque co- 
gens, inter potandum quotiflianis cac- 
nationibus certabat. Quae cum gran- 
diori jam antate patraret,et dominan- 
tis dignitati probrum et dedecus 
afferre viderentur, multa negligenter 
omittebat, quae studio et industria 
indigebant. Cfenanti siquidem Syliae 
nullus circa seria usns erat, cum alio 
tempore inipiger eteximiaseveritate 
foret, ut cum primum sodalitia et 
compotationes abjiceret, uno impetu 
res serias capesseret. Verum ita 
mimis et saltatoribus addictus ad om- 
nem familiaritatem pronum se ob- 
noxiumque subjiciebat, ut tam soluti 
morbus animi praecipitium ad amo- 
res, levitatem, et illecebras sibi pe- 
pererit, a quibus nee provectioribus 
quidem annis sese revocavit. Metro- 
bium bceuicum a juveiiilibus annis 



VALERH MAXIMI LIB, VI. CAV, 9. 



1241 



magno amore coniplextis longius pro- 
secutus est. Eo indies seciim floics- 
cente niorbo, cum ab initio piiblicam 
quidein, caeteriini locupleteiu niiilie- 
rem, quam Nicopolim appellabant, 
deperiret, inde consuetudine et for- 
mae gratia niirifice aniatiis esset ab 
ea, cum vita exccderet, haercs est re- 
lictiis. Novercae quoqne liasredita. 
tern est sortitns. Haec Pliitarchus. 
At Valerius eiim vita inqninata libi- 
dine et vinolentia plena, Histrioni- 
cam quoqne ob qu^stum exercnisse 
dicit, sed ea postmodum vitia in 
quajstura deposuisse. Quod Plutar- 
clins negat,qui ad provectiores annos 
oa usque servasse dicit. Utcunquc 
sit, constat cum egregia multa faci- 
nora edidisse. Oliver. 

Catenas Juf^urtlue tnanibus injecit^ 
Quia consilio suo per Bocchnm re- 
gem proditus Jugurtlia, vinctus, cate- 
nisque oneratus, in triuniplium duc- 
tus fuit. Idem. 

Mithridatem compescuif^Qnem Cap- 
padocia et Asia pepulit, et ad Tigra- 
nem regem Armeniae fugere coegit. 
Idem. 

Socialis belli] Quia prudentia sua 
excitatam socialis belli flammam ex- 
tinxit, cum socii Latini noniinis prop- 
ter negatam civitatem a Druso pro- 
missam adversus Romanos arma 
surapsissent. Idem. 

Cinnce dominationem] Quia patria 
pulsus ab Octavio, cum se Mario 
conjunxisset, qui exul jam in Africa 
cxercitum coniparaverat non con- 
temnendum, repetivit urbcni, et earn 
per principum negligentiam cepit ; 
quam opprcssam Sylla, a Mithridatis 
victoria redicns celerius quam credi 
posset, libcravit, cassis multis Cinnae 
Mariique exercitibus. Oliver. 

Felicem] Hoc tamen felicitati suae 
deesse confcssiis est, quod Capitolium 
non dedicavisset. Et teste Plinio 
pediculari morbo interiit. 

^ 7 Atqite ut nobiliiatem beneficio pa- 
nitentiai] Transit ad mutationem for- 



tnna? ex teniii in amplam, subnectit- 
que exempla, loqnutus antea de mo- 
rum niutatione ex malis in bonos. Ad 
idem igitur hac capita pertinent, 
quemadmodum etiam BIss. codd. de- 
monstrant : neque in duo vel tria 
capita secanda sunt, sicut in vulgatis 
libris factum videimis. Nam haec 
exempla omnia simul cum Externis 
ad unum caput mutationis morum ac 
fortunje pertinere usque ad libri sexti 
finem, ipsa per se docere possent, 
etiamsi veterum exeniplarium suffra- 
gia non accederent. Pigh. 

Cum Asiatici publicani exiguam ad- 
modtun particulam habuisset] Ita vulgo. 
Depravarunt quidem locum scioli, 
qui tamen sincerus remansit in Cam- 
pensi, Wincliel. Coloniensi, et Atre- 
batensi exemplaribus, in quibus Asia- 
tici publici legitur. Vectigal enim 
populi Romani Publicum appellat 
Valerius, non secus ac Cicero ad Q. 
fratrem scribens : ' Hie te ita versari, 
ut et publicanis satisfacias, prseser- 
tim publicis male redeniptis.' Ut 
etiam Tacitus lib. xiii. ' Ergo cdi- 
cit princeps, ut leges cujusque pub- 
lici, occulta^ ad id tempusjproscribe- 
rentur.' Idem. 

Fascibus] Hoc est, imperio, per 
fasces et lictores designate. 

Tribunalia adulantem'] Adulantein 
cmn accusativo alibi etiam conjunxit. 
Assentabatur autem illis, ut in exi- 
gendis vectigalibus sibi adessent. 
Oliv. 

§ 8 Sed operam publicanis dedif] Ve- 
teres libri raultitudinis casu, operas, 
dicunt. Ut etiam Cicero ad Atticum 
lib. XIII. 'A te peto pucrum, qui est 
in operis ejus societatis, omnibus 
tuis officiis atque omni liberalitate 
tutare : curesquc ut ejusoperaj quam 
gratissimac sint sociis.' Diurna ser- 
vitia vocat operas, quai conductitii 
in exigcndis portoriis prasstabant. 
Pigli. 

Sed operas publicanis dedit : idem ul- 
timam inopiam suam, ffc] Scribe, id est , 



1242 



NOT^ VARIORUM IN 



uUitnam: vitio in libiis crebio. Sen- 
tentia hie postulat. Non enim aliiid 
aliquod munus obisse nanat, sed hoc 
idem interpretando vile facit et abji- 
cit. Lips. 

Auctorato] Ab auctoritate aliena 
dependente. 

Pradonum bello] BeHum quod Eii- 
iins quidam Syrus in Sicilia concita- 
verat, hie peifecit, et Siciliam libera- 
vit. Oliver. 

§ 9 Cn. Pompeius Magni pater, P. 
Ventidiutn atate piiberein in triumpho 
suo] Legendum puto, cetate impube- 
rem; ut latins in magistratnum An- 
nalibus demonstravi. Pigh. 

Ventidius] In sernionibus nnper fait 
senioiuni hominum et eriiditorum, 
niultos in vetere niemoria altissimnm 
dignitatis gradnm aseendisse ignobi- 
lissimos prius homines et despicatis- 
simos. Nihil adeo de quoquam tan- 
tiE admirationi fuit, quantie fiierunt 
qnas de V^entidio Basso scripta sunt: 
eum Picenteni fnisse, genere et loco 
humili; et matrem ejus a Pompeio 
Strabone, Pompeii magni patre, bello 
sociali, quo iEsculanos subegit, cap- 
tam cum ipso esse ; mox trinmphante 
Pompeio Strabone eum quoque pue- 
rum inter ceeteros ante curruni inipe- 
ratoris sinu matris vectum esse ; post, 
quum adolevisset, victnm sibi a^gre 
quaesissje ; eumque sordide invenisse 
cofnparandis mulis et vehiculis, qu<e 
niagistratibus, qui sortiti provincias 
forent, praebenda publice conduxis- 
set ; in isto quajstu notuni esse coe- 
pisse C. Ca?sari, etcumeo profectum 
esse in Galiias: turn quia in ea pro- 
vincia satis naviter versatus esset, 
deiuceps civili bello mandata sibi 
pleraque impigre et strenue fecisset, 
non modo in amicitiam Ceesaris, sed 
ex ea in amplissimum quoque ordi- 
nem pervenisse: mox tribunum quo- 
que plebis ac deinde praetorem crea- 
tum, atque in eo tempore judicatum 
esse a senatu hostem cum M. Anto- 
nio : post vero conjunctis partibus 



non pristinam tantnm dignitatem re* 
cuperasse, sed et pontificatum ac 
deinde consulatum quoque adeptum 
esse: eamque rem tam intoleranter 
tulisse populum Romanum, qui Ven- 
tidium Bassum memineral corandis 
mulis victitasse, ut vulgo per vias 
urbis versiculi proscriberentur : * Con- 
cnrrite onines augures, haruspices : 
Portentum inusitatum conBatum est 
recens : Nam mulos qui fricabat con- 
sul factus est.' A. Gellius. 

Miserabiliter'] Nam Arsacides rex 
Parthorum Crassi corpus feris et 
alitibus devorandum jussit exponi. 
Oliv. 

Victor CapitoUum felicitate cekbra- 
vit] De triumphante loquitur. Anne 
felicedape? ut de solenini illo trium- 
phantium convivio in Capitolio ca- 
pias. Lips. Felicitate^ Acute Lipsius : 
felici dape. Si vera est conjectura, 
intelligit Valerius dapem illam Capi- 
tolinam triumphantium. Philargy- 
rius: ' Coenaruni tria genera sunt, 
SoUemne, Viaticum, Geniale. Sol- 
lemne interpretor epulas illas Jovia- 
les in Capitolio celebratum.' De quo 
Varro lib. iii. de Vita Pop. Rom. 
' Ut ejus convivium, qui triumpharet, 
in Capitolio videtur esse proprium, 
ut ipse potius domnm reduceretur a 
convivio.' Coler. 

Prator et consul] Addit etiam tri- 
bunum Agellius. Idem. 

§ 10 Casuum, ^c] Contigit A. U. 

DCVI. 

L. Lentnlus] Hie accusatus repetun- 
darum fuit. Spartacus et Crixus, ef- 
fracto Lentuli Indo, gladiatores, cum 
triginta hand amplius ejusdem fortu- 
nae viris, erupere Capua, servisque ad 
vexillum vocatis, justum exercitum 
fecerant. Deinde consularis quoque 
aggressi Lentuli exercitum in Apen- 
nino cecidere. Hie itaque Lentnlus 
lege a Caecilio contra eum lata repe- 
tundaruni damnatur; post damnatio- 
nem censor creatur cum L. Ceuso- 
rino. Sed hie fortasse Lentnlus est, 



VALERII MAXIMl LIB. V[. CAP. 9, 



1243 



ad qncm Cicero primi libri epis- 
tolas scribit de redncendo rege 
Ptolemaeo, queni repetiindanim ex 
Sicilia et Cypro accusatum intelligi- 
mns : nam Cato proniulgatioiiem tu- 
Ut, utei piovinciaabrogaretiir, ut est 
apiid Ciceronem ad Atticum; qua 
promnlgatione facta, vestem mutavit. 
Oliver, 

Ccecilia'] Legem banc de repetun- 
dis tulit Q. Ceecilius Tribiinus pi. 
Lata est, ut censet Manutius, L. Mar- 
tio et L. Manilio Coss. anno dci. quo 
anno lex Calpurnia lata est, vel eerie 
Sp. Postbumio L. Calpiiinio Coss. 

§ 11 lisdem viribus] Scipio Nasica 
captus a Poenis, Hie collega erat 
Duilii consulis, qui apud Lijiaras 
victa, niersa, et fugata liostium classe, 
primum ilium inaritimum egit trium- 
plium. Nam inulto ante banc victo- 
riam Cn. Cornelius Scipio alter con- 
snlum, ut dixi, classe Punica circum- 
ventus, et per fraudem velut in col- 
loquium vocatus et captus, primum 
fuit perfidiffi Punicae documentum: 
post captivitatem vero a collega per 
victoriam redemptus, cum omniajure 
belli perdidisset, tamen aspirante for- 
tuna cuncta recuperavit, consulque 
iterum factus, cum iniperio et dig- 
nitate vixit. Oliv, Contigit A. U. 

CUXCIII. 

Liparas] Insulam unam ex JEo- 
His. 

A duodecim securibus] Id est, fas- 
cibus. 

^ 12 Quid ? ^c] Contigit anno ur- 
bis Dcxciv. 

Superlationem] Barbara vox, pro 
qua Lipsius substituit uppcllationem. 
Neutruui probare possum. In edi- 
tione Veneta vetus commentator le- 
gerat suggillationcni : quod ipsum est 
scilicet a Valerio scriplum. Suggil- 
latio uwanriacTfihs, in veteri (Jlossario. 
In eodem legi, SuggeUa, vnuiniov, scd 
vitiose pro Suggillu. Suggillatiu, igi- 
tur a suggillu, contra quam Fcstus 
nugatur. Aliter ctiam super boo vo- 



cabulo Joscphus Scaliger iTv/ioXoye'i. 
Colerus. 

^13 Crassum, ^c] Q. Ctepio capi- 
tal! judicio affectus est, quia videlicet 
culpa ejus amissis duobus exercitibus, 
suo, et collegfe Manlii, castra ctiam 
capta fuerant a Cimbris et Tbeuto- 
nis, ad versus quos missi fuerant im- 
peratores. Qua^ gravissima fuit reip. 
clades; nam supra octoginta Roma- 
ncrum millia ceesa dicuntnr. Hie 
antea Fabii ignominiam in Hispania 
correxerat, casso a proditoribus Vi- 
riato, ut ante dictum lib. in. cap. 7. 
de Amicitia. Cicero Caepionem etiarn 
qua!storcm fuisse ostendit in Rbe- 
toricis lib. i. cap. 7. de constitu- 
tione conjectural!, ubi dicit : 'Cum 
L. Saturninus legem frumentariam 
de semissibus et trientibus laturus 
esset, et Captpio, qui per id temporis 
quffistor urbanus erat, docuit Sena- 
tum,' &c. Oliv. 

PraturcB splendore] Nam praetor 
Fabii errorem correxit, qui a Viriato 
deceptus fuerat. Idem. 

Triumphi claritate] Quem de Viria- 
to egit. Servilius Caepio, ut ait As- 
conius, bcllum in Sicilia gessit, et de 
ilia triumpliavit, capta Olyntbo et 
Phaselide, de tribus magnis ejus 
terrae civitatibus : sed P. Servilium 
Cjepionem dicit, non Q. Forsan in 
pra^nominibus error est ; nam alitei 
videretur a seipso disscntire Valeri- 
us ; in cap. enini de Amicitia Caepio- 
nem dixit a L. Regino tribuno plebis 
carcere fuisse liberattmi, et ejus fuga- 
coniitcm factum. Hie vero dicit in 
carcere fuisse consumptum : ergo aut 
bunc intelligimus Q. Caepionem, il- 
ium vero superiorem P. Servilium 
Caepionem, aut bis cundeni in vincu- 
la fuisse conjcctum,et postremo con- 
sumptum, aut certe error est. Livius 
tamen dicit: 'C. Manilius et Q. Ser- 
vilius Caepio Proconsules victi prae- 
iio, castrisque exuti binis sunt, octo- 
ginta millia militum occisa, calonum 
ct lixarum quadraginta millia. Se- 



J2i4 



notte variorum in 



ciindum popnli Romani jussioncm, 
Caepionis, cnjiis temeiitate clades 
accepta erat, damnati bona pwblicata 
sunt, prinioque post regem Tarqui- 
nium iniperiiim ei abrogatum.' Oli- 
ter. 

Consulatus decore] Qui cum C. 
Maniio consul fnerat, et adversus 
Cinibros missus. Oliv. 

Scalis Gemoniisi Vide supra. 

§ 14 Jatn C. Murius] Hie Marii 
vita tola esset referenda, ut planius 
cognosci posset, quanta ct discriniina 
rerum passus fuerit, quanta rursus 
fortune benignitate et indulgentia 
usus, ut modo felix, modo miser, in 
magna rerum varietate ludus fortunaj 
merito dici possit : sed quod ad rem 
istani pertinet, Marius ex municipio 
Arpinati, cum se Romam contulisset, 
sic omnibus priino propter ignobili- 
tatem contemptui fuit, ut Arpinati- 
bus bonoribus, nedum Romania in- 
dignus liaberetiir; saepius in peti- 
tione magistratuum, et illorum qui- 
dem minorum, rcpulsam passus, in 
senatum irrupisse magis, quam ve- 
nisse creditur; vix preeturam obti- 
nuit, pro qua etiam ambitus accusa- 
tus, extrema fortuna stetit. Legatus 
Metello in Africam missus, egregie se 
in ilia militia gessit; cui sacrificanti 
cum magna et alta ipsi portendi dixis- 
set aruspex, animum statim ad con- 
sulatum adjecit, ad quem capiendum 
praeter vetustatem familiae omnia 
abunde erant, industria, probitas, 
militiae magna scientia, animus belli 
ingens, domi niodicus, libidinis et 
divitiarum victor, tantummodo glo- 
rias avidus : a quo petendo dissuasiis 
primum a Metello, deterreri non po- 
tuit: quo tandem impetrato, Jugur- 
thinum bellum confecit; de Jugurtha 
capto triumpliavit : Gallos, Cimbros, 
Senones, qui Romanorum nomen ex- 
tinguere constituerant, ad interneci- 
onem usque delevit. Orta deinde de 
provincia Ponti seditione, urbe pul- 
sus a Sylla, ut supra diximus, cum 



t'ugiens se Minturnas contulisset, in 
paludibus delituit, unde extractus, 
et in custodiam datus, cum servus 
Cimber ad eum occidendum missus, 
majestate deterritus, occidere non 
sustinuisset, indc eductus, et in navi 
positus, in Africam delatus est, ubi 
varia fortuna usus, tandem ex Man- 
rui^iis equites comparavit, et exerci- 
tum confecit non contcmnenduin, ex 
agris robustissimum quemque deli- 
gens; implelisque sexaginta navibus 
ex ea virorum multitudine, Romam 
versus navigavit, seque Cinnse ex- 
pulso conjunxit, qui primo Hostiam, 
deinde Janiculum, postremo urbem 
ipsam occuparunt, et de inimicis suis 
graviter ulti, proscriptionem ipsi 
proscripti graviorem exercuerunt, 
multos Romanorum principes de me- 
dio tollentes. Quae ubi Syllffi nun- 
tiata fuerunt, compositis rebus cum 
Mitbridate, properavit ad urbem cum 
exercitu, et caesis aliquot Marii Cin- 
naeque exercitibus, urbem cepit. 
Marius ubi vidit se arma Syllae effu- 
gere non posse, domi celebrato cum 
amicis convivio, indicatoque animi 
sui consilio, sibi mortem conscivit. 
De quo Cicero de Natura Deorum : 
' Cur Marius,' inquit, ' tani feliciter 
septies consul domi suae mortuus 
est?' Livius libro octuagesimo: 
' Marius editis in urbe niultis scele- 
ribus Idibus Januariis decessit.' Oliv. 
Contigit A. U. Dcxxix. 

Campi} Scilicet Martii, in quo fie- 
bant comitia. Bad. 

PrcEturcB candidatus supremo loco in- 
luesW] Id est, ultimo loco inter sex 
praBtores creatus est. Nam hoc idem 
declarat Plutarchus his verbis :"T<rT€- 
pov 5e oi) TToWc^ (TTpaTTjyiav fiereXdcov, 
oXiyov iSerjaev iKireffeiv tffxaTos Se 
TtdvTwv avayopevdels, Siuriv icrxe 5i«atr- 
ixov. Erat autem nonnihil ignomini- 
osum ultimo, atque e contra honori- 
ficum primo loco inter tot collegas 
rcnuntiari : qui idcirco praetor pri- 
mus appellabatur. Quo nomine glo- 



VALERH MAXIMI LIB. VI. CAP. i). 



1245 



lialiir snepe M. Tullius, quod finno 
suo pisctor prinins freqiicntibns po- 
puli suffrages sit factiis. Cohr. Con- 
tigit A. U. Dcxxxvii. circiter. 

Ex illo, Sfc] Contigit A. U. dcxlix. 
ct ncLxvn. 

Bina trophcea'] Qui duas columnas 
erexerat in urbe CimbrornmetTlieu- 
tonorum spoliis oniatas. Oliv. 

Post exilium] Fioscriptionem pri- 
mam a Sylla. 

§ 15 Cujus aulcm Casar'] Sylla, de- 
victis Marianis partibns, Ca?saii, 
quod per Juliam ejus amilani erat 
Mario suninia nccessitudine conjnnc- 
tus, mortem macliinabatur. Erat 
enim Citsar misioris Marii consobri- 
nus ; sed saepius fuit Sylla prohibitus 
a multis, quod dicerent, iniriuum esse, 
tantje indolis pueruni isinocenter oc- 
ciderc, quos ille dementcs appella- 
bat, quod r.on providerent, quod 
puer male praeciuctus mille Maiios 
haberet in corpore. Haec igitur cum 
ad Cffisarem perlata forent, urbe 
clam egressus, in .Sabiuis aliquanidiu 
pervagatus delituit; posteaa Syllanis 
militibus, qui per ca loca latitaiites 
disquirebant, forte fortuna deprehon- 
sus a Cornelio eoruni duce, duobus 
se talentis redemit; niox inde Asiam 
peteus, circa Piiarniacusam insulani 
CEfjiitur a piratis, quibus ab to qua- 
draginta taleuta pro redeuiptione 
poscentibus, subrisit, et quinquagin- 
ta se daturum pollicitus, postmodum 
suis ad banc expediendam pecuniae 
quantitatem dimissus, apud Cilices 
duo de quadraginta versatus dies, 
illis perjocum sa-pe crucem minatus, 
paulo post, instructis navibus, e Mi- 
lesiorum portu privdoncs aggreditur, 
quos captos crucibus omncs affixit. 
Oliver. Contigit A. U.dclxvii. 

Ext. § 1 Xenocrati's] Stoicus fuit 
pra;stantissimus, ut dixinnis in capi- 
tulo de Coutinentia, de quo apiid 
Plutarcbum Icginius. Cum cum forte 
vidit Agesilaus disputantem in Gym- 
nasio adnioduni scncni, dicitur inter* 



rogassc : Quisnam esset ? Tunc qui- 
dam respondit: Est unus ex bis, qui 
virtutem quaerunt. Turn ille : Quo- 
niodo is virtutc, inquit, utetur, earn 
si nondum inveneril ? Oliver, 

Oinissisque] Lib. Dan. omissaque re, 
(juam disserebat. Disconvenit bic in- 
ter Valerium et Laertium. Hie enim 
de Xenocrate dixit, eum sermoneni 
trepl (ToKppocrvvris disscruisse. Coler. 

Coronatri] Quam multum potaturi, 
nt Baccbum imitentur, assumere so- 
lebant. Bad. 

Brachium intra pallium^ Hoc apud 
Atbenienses fuit pudoris et modestiaj 
signuni. Ritnm declarat Casaubonus 
Notis ad Laertium. Colerus. 

§ 2 Thcmistoclis'] Pater ejus Neocles 
generosus fuit : is uxorem Halicar. 
nasseaui duxit civem, ex qua natus 
Tbeniistocles; qui cum minus esset 
probatus panntibus, quod et libe- 
rius vivebat, etjam rem familiareni 
negligebat, a patre exha?redatus est. 
Quare mater, percita niniio dolore, 
laqueo vitam finivit. Qnze contume- 
lia noil fregit eum, sed erexit. Nam 
cum judicasset sine summa industria 
non posse earn infamiam extingui, 
totum se dedit reipnbl. diligentius 
aniicis famapque serviens. Multum 
injudiciis privatis versabatur, saepc 
in concioncni populi prodibat, iniUa 
res ni.ijor sine illo gerebatur, celeri- 
ter quv\.> opus erant reperiebat, ne- 
que minus in rebus gerendis quam 
excogitandis proniptns erat, quod et 
de instantibus, ut ait Thucydid. vc- 
rissime judicabat, et de futuris calli- 
dissinic conjiciebat ; quo factum est, 
lit brcvi tempore illustraretur. Nam 
pro patria res maximas et clarissiinas 
gessit, ct inprimis adversus Xerxem 
Persaruni regcm ; qui cum terra ma- 
riqiie universae Grsecive bellum in- 
ferret cum tantis copiis, quantas ne- 
que antca nequc postea babtiit quis- 
quam, non solum salus patria.' et to- 
tius Graecia;, sed ctiam totius Euro- 
pa; fuit. Mardonium quoquc, Xerxis 



1246 



NOT.E VARIORUM IN 



jmpeiatorem, qui expugnato Olyn. 
tho in BcL'otiam se contulerat, consi- 
lio Tliemistociis constat a Giaecis 
ftiisse snperatum: pari ratione nioenia 
urbis Athenaruni, a Xerxe diruta, in- 
vitis Lacedapmoniis hiijus prudentia 
fiiisse restituta. Plntarchns tamen 
longe aliter tradit tarn de niatre, 
qiiain de ejus adolescentia: nam ma- 
treni ejus alios Tiueiciam genere 
Abiotanum nuncupatani, alios Cari- 
am Eiiterpen dictam, nonnuUos eti- 
am Haiicarnasseam tradidisse sciibit 
in ejus Vita: adolescentiam quoque 
non inter vitia, sed inter virtutes 
cgisse. Quae vero de repudiatione 
et exhaeredatione patris, de volunta- 
rio matris interitu dicta sunt, czete- 
raque ignoniiiiiosa, falsa fuisse dicit. 
Oliier. 

Desperationis pignus fuerit'\ Quan- 
do fugit ad hostem, pugnaturus con- 
tra patriam. 

Fatronum'i Nam hie universani 
Graeciam ex ipsis prope manibus hos- 
tium redemit, quo tempore ad Sala- 
minam contra Xerxem cum exercitu 
missus est ; nam Xerxes cinii Graeci- 
am cum ingenti atque incredibili ex- 
ercitu invasisset,ut qui diceretur to- 
tam ferme Asiam duxisse in Eiiro- 
pam, qui jungeret maria, steineret 
monies, flumina siccaret, Atlienien- 
ses consilio Tliemistociis, qui Apolli- 
nis oraculum iuterpretatus fuerat, 
navibus, hoc est, bello navali, pug- 
iiandum esse cum hoste, vim suam 
oranem in classem conjecerunt,eique 
Themistoclem preefecerunt, qui cum 
ad Salaminam occurrisset Xerxi, il- 
ium bello uavali supevavit, et in Asi- 
am cum paucis admoduni refugere 
coegit, ut supra raoustratum est. 
Oliv. 

Vadem victories] Cum regi spopon- 
dit, fore, ut lota Graecia subigeretur, 
si snum vellet consilium sequi. Idem. 

§ 3 Cimonis vero, ^c] Cimonis in- 
cunabula opinioue stultitiae fuerunt 
referta; imperia vero salutaria ; qui 



apud Strymonem Tliracas fudit, oppl- 
duni Aniphipolim constituit, eoque 
decem millia Atheniensium in colo- 
niam raisit. Apud Mycalem montem 
Cypriorum et Phoenicuni ducenta- 
rum navium classem devictam cepit, 
eodemque die pari fortuna in terra 
usus est. Scyro contumaciores Dolo- 
pas expulit, Tharsos opulentia sua 
fretos prime adventu fregit, et cum 
Xerxes bellum ex integro adversus 
Athenienses instituisset, universa 
Graecia hunc Cimonem ducem consti- 
tuit juvenem, cujus magaitudineni 
futuram pietatis opera prodiderunt. 
Quippe patrem ob crimen peculatus 
in carcerem conjectum, ibique de- 
functum, translatis in se vinculis, ad 
sepulturam redemit, ut diximus in 
cap. de Ingratitudine. Venim nee 
in bello judicium deligentiumfefellit, 
siquidem non inferior virtutibus pa- 
ternis Xerxem, terrestri navalique 
praelio superatum, trepiduni se reci- 
pere in regnum coegit. Idetn. 

§ 4 Jam Alcibiadem, Sfc] Alcibiades 
Cliniae filins Atheniensis. In hoc na- 
tura quid elficere posset videtur ex- 
perta, ut ait Probus, sed fortuna non 
minus. Nihil illo excellentius,vel in vi- 
tiisjvel in virtutibus; nihil mirabilius 
iu varia sorte rerum. BelloPeloponne- 
siaco hnjus consilio Athenienses bel- 
lum Syracusanis indixerunt ; ad quod 
gerendum ipse inter caeteros dux 
electus, et cum in spe esset bene ad- 
niinistrandee provinciae, reus violato- 
rum sacrorum absens efficitur, quod 
videlicet ejus opera Hermse Athenis 
dejecti essent, et domi suae mysteria 
fierent. Revocatus ad causam dicen- 
dam, primo Elidem, deinde Thebas 
venit : ubi intellexit se capitis dam- 
natum, et bona ejus publicata esse, 
et Eumolpidas sacerdotes a populo 
coactos ut se devoverent, Lacedae- 
monem demigravit. Hujus consilio 
Lacedaemonii cum Persarum rege 
amicitiam fecerunf, ejusdemque ope- 
ra loniam a societate Atheniensiuiu 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. 9. 



1247 



aveitenint. Quihus rebus factum est, 
ut Laceda?iiioiiii, vim tantnm ingenii 
nietuentes, de interficiendo viro con- 
sulerent. llle ad Tissaferneni regis 
piaefectum se contulit, ciijus in ami- 
citiam intimam brevi tempore pei ve- 
nit. Cum Pisandro pra-tore primum 
per colloquia de reditu suo mentio- 
iiem fecit, deinde Thrasybulo faciente 
ab exercitu recipitur, prjptorque fit 
apud Sa..ium. Post sufFragante Tlie- 
ramene plebiscite restitiiitur, parique 
absens iuiperio praeficitur cum Thra- 
sybulo et Therameue, qui Lacedae- 
monios paulo ante victores paceni 
petere coegerunt: redeuntes magnis 
rebus gestis a pop. excijtiuutur mag- 
na laetitia; sed in Alcibiadem couver- 
tuntur omnes, eum intuentur, lau- 
dant;, admirantur; bonis restitutis re- 
secari jubentur pilap, in quibus devo- 
tio iuscripta fucrat, et ea in mare 
przecipitatur ; sed haec Alcibiadis Ix- 
titia minus diulurna fuit : nam cum 
Thrasybulo el Adinianto, quos col- 
legas sortitus erat, classe in Asiam 
profectus, qnod apud Cymen minus 
ex sententia rem gesserat, in invidi- 
am recidit. Absenti ergo magistra- 
lus abrogatur. Ille castcllis tribus 
oommunitis Thraciam introivit, et 
jam praeda, jam aniicitiis regum mag- 
iins apud eos factus, Philocii praetori 
Atiieniensium pollicetur, se,si vellet, 
coacturum Lysandnmi dimicare, qui 
beUum consulto trahebat. Philocles, 
glori'tC sua; potius quam saluti patriae 
consulens, postulata faccre noluit. 
Discedens igitur Alcibiades, monuit, 
ne juxta hostem castra nautica habe- 
ret, ne immodcstia militum Lysandro 
pugnandi occasio darctur. (juod ille 
ncgligens, paulo post excrcitum ami- 
sit. Victis Alheiiiensibus Alcibiades 
se supra Piopontidom penitus abdi- 
dit in Thraciam. Thraces, insidiis fac- 
tis, ilium fpiidcm capere non potue- 
runt; ea vero quie apportaverat, abs- 
tulorunt. Ille ad Pharnabazum in 
Asiam Iransiit, qui ei Gryuium dcdit 



in Phrygia caslrum, ex quo quinqua- 
ginta talenta vectigalis capiebat ; qui 
non patiens victas Atlienas servire, 
cum amicitiam regis appeteret, gra- 
tiam cum illo se initurum videbat, si 
aperuisset Cyrum fratrem ei belluni 
parare, LacedEemoniis juvantibus. 
Quod cum facere molirelur, Critias 
caeterique Atheniensium tyranni Ly- 
sandro miserunt, si suas res Athenis 
constitutas mauere vellet, Alcibia- 
dem tolleret. Quod etlam factum 
est, ut diximus in cap. de Somniis. 
Fuit autem Alcibiades, teste Probo, 
omnium dBtatis suae niulto forniosissi- 
mus, ad omnes res aptus, consiliis 
plenus, terra marique summus impe- 
rator. Cujus tanta erat oris altiue 
orationis commendatio, ut nemo ei 
dicendo posset resistere. Dives ; cum 
tempus posceret, laboriosus, patiens, 
liberalis, splendidus,non minus in vi- 
ta, quam in victu ; affabiiis, blandus, 
temporibus callidissime serviens : 
idem, simul atque se remittebat, ita 
luxuriosus, dissolutus, libidinosus, in- 
temperans reperiebatur, ul omnes ad- 
rairarentur in uiio homine tantam es- 
se dissimilitudinem atque diversam 
naturam. Hie cum Athenis clarissi- 
nia civitate natus esset, omnes splen- 
dors ac dignitate vhx superasse cer- 
tum est. Postquam inde pulsus The- 
has veuit, adeo studiis eornm inser- 
visse dicunt,ut nemo euin animooor- 
porisqiie virihus aequipararet : omnes 
enim Bccotii magisfiruiitati corporis, 
quam ingenii acumini deserviunt. 
Eundem apud Lacedacmonios, quo- 
rum moribus summa virtus in pati- 
enlia ponebatur, ut Cicero in Tuscu- 
lanis ostendit, sic duritiei ei dedisse 
ferunt, ut parcimonia victus atque 
cultus omnes Lacedajmonios vincc- 
ret. Fuisse constat Thracas homi- 
nes vinolcntos, rebusque Venereis 
deditos ; hos cpioque, cum apud iilos 
esset, in his rebus antecessisse affir- 
mant. Venisse deinde ad Persas, 
apud quos summa laus esset, fortitci 



1248 



NOTyE VARIORUM IN 



venari, luxuriose vivere ; horum sic 
imitatum consuetndineni diciint, ut 
illi ipsi in his maxime admirarentur. 
Qnibus effecisse, nt apiid quoscunque 
esset, princeps haberetiir. Quee curn 
ila sint,ut splendore et dignitate cives 
siios, labore et viribus corporis The- 
banos, diiritle parcimoniaque viros 
Lacedaemonios, vinolentla Thracas, 
venatu Persas, Inxuriosa vita utnim - 
que popuUim siiperavit, iion discerni 
facile potest, niajorine lande dignus 
sit, an reprehensione. Quantum enini 
adniirandusest,qui nuUi bono virtute 
posterior fuerit, tantuui etiam detes- 
tandus, qui improbis omnibus malitia 
superior evaserit, Olivei', 

§ 5 Ad invidiam, S^c.'\ Hie Polycra- 
tes Samius tyrannus fuit, de quo Ci- 
cero in libro de Finibus, Plinius eti- 
am, et diversi Graeci scriptores me- 
minerunt. Hie adeo fortunam habuit 
obsequiosam, ut omnia optata conse- 
queretur, et quicquid aggrederelur, 
efficeret. Fadus forte fecerat cum 
Xantippo, vel, ut Herodotus tradit, 
cum Amasi jEgyptiorum rege, qui, 
quum audisset nihil unquam sibi ad- 
versi contigisse, ad moderandam for- 
tunze invidiam, Xantippi regis sive 
Amasis hortatu, annulum, quem cha- 
rissimum habebat, in maris proftin- 
dum jecit ; quem paulo post inopi- 
uate recuperavit : nam a piscatori- 
bus piscis, qui annulum devoraverat, 
paucis post diebus captus est, et ty- 
ranno donatus ; in cujus ventre cora- 
pertus annulus, illi, veluli a Neptuno, 
restitutus traditur. Qui sane annu- 
lus, teste Plinio Nat. Hist, lib. 
XXXVII. Romam delatus, dono Au- 
gustas in templo Concordiaj aureo 
cornu est inclusus. Sed hie Polycra- 
tes cum adversus Dariura Persarum 
regem exercitum duceret, ab Oronte 
illius praefecto acie fusus, vel, ut alii 
dicunt, per fraudem interceptus est. 
Nam ad foedus aniicitiamque jungen- 
dam invitatus, nihil doli aut insidia- 
ruiii incsse suspicans, uec tiliai aom- 



nio deterrilns, quae nocte viderat il- 
ium sublatnm, roreque madentem, in 
die vero sudantem, cum ad Orontem 
venisset, captus in sunimo Micalensis 
montis vertice, suspend! et cruci affi- 
gi jussus est, ac relictus avibus dila- 
cerandus; ut qui ubique felicissime 
in terra vixerat, in aiire miserrime 
exspiraret. De quo Strabo libro xiv. 
Oliver. 

Admodum gratum] Ob gemmam in- 
clusam, quam Sardonychem fuisse, et 
in ConcordiaB templo asservatam scri- 
bit Plinius. Strabo ait fuisse SaKTu- 
Xu)V KiOov Koi y\viJ.fj.aTos iroKvreXovs. 

Micalensis montis'\ Edit. Venet. 
Mycalesii. Mycalessi, sed oppidi, 
meminit Strabo lib. ix. et Plin, lib, 
IV. Coler. 

Cruci affixif] Stesimbrotus Thasius 
de morte Polycratis apud Fulgenti- 
um : * Posteaquam de cruce deposi- 
tus, sandapila etiam deportatus est.' 
Sandapila etiam, inquit, ut exprimat 
rei indignitatem. Nam sandapila non 
uobilium, sed plebeiorum et damna- 
torum, cadavera etferebantur. Idem. 

LcEvam'\ Manuni, in qua annul! 
gestantiir. 

§ 6 Dioriysius, ^c] Hie fiiius fuit 
Dionysii tyranni, qui pro joco habuit 
Deos contemnere et sacrilegia com- 
niittere, ut in cap. de Neglecta reli- 
gione diximus. Cum ergo flagitiis 
coopertus esset, et crudelitate plus 
quam credi posset, Syracusani, con- 
spiratione facta, eum e civitate eji- 
cere tentarunt ; qui primo dubitarunt 
an sponte cederet ; tandem crescente 
tumultu inter cives convenit, ut le- 
gati mitterentur, qui secum agerent, 
ut sponte civitatem tyrannide libera- 
ret, quos ille statim in carcerem con- 
jicijussit. Quo facto irati Syracu- 
sani eum facto impetu urbe expule- 
runt, qui, ubi regio apparatu Locros 
confugit, Locrensiumarcem occupat, 
solitamque sibi saevitiam exercet, 
conjuges principum ad stuprum ra- 
pit, aliaque fcbda commit tit. Cum 



VALERII MAXIMI LIB. VI. CAP. !). 



1249 



Rlieginonim lyranni Leoplironis bello 
premerentur, Locrenses voliienint, si 
victores foient, ut die festo Veneris 
virgines suas prostitiierent, qno voto 
intermisso, cum adversa bella cnm 
Lncanis gessissenf, in coiicionem eos 
Dionysius vocat, (lortatiir uxores fili- 
asqiie snas in teinplum Veneris qnam 
possint ornatissimas niittant, ex qiii- 
bus centum sorteductae voto publico 
fungantiir, religionisque gratia uno 
stent in Inpanaii niense, omnibus an- 
teni jiiratis, ne qnis ullam contami- 
net : quae res ne virginibus voto civi- 
tatem solventibiis fraudi esset, deore- 
turn facerent, ne qua virgo niiberel, 
prinsquam illae niaritis tradereutiir, 
Prol)ato consilio, et quo superstitioni 
et pndicitiae virginum consulebatur, 
certatim omnes fceminae impensius 
exornatae in templum Veneiis ronve- 
niiint, qnas omnes, immissis militibiis 
Dionysius spoliat, ornamentaque nia- 
tronarum in prfedam suam vertit, 
quarundam viros ditiores interficit, 
quasdam ad prodendas virornm pe- 
cunias torqnet. Cnm bis artibus per 
annos sex regnasset, conspiratione 
Locrorum civitate pulsus, in Siciliam 
redit, ibi Syracusas securis omnibus 
post longam intercapedineni, pacis 
per conditionem, recepit: qui cum ab 
ingenio suo discedcre non posset, 
cum gravior crudeliorque civitati es- 
set indies, iterata conspiratione pel- 
litur; qui demum Corinthum se rece- 
pit, ibique teste Cicerone Tuscular). 
Qn?est. lib. in. aperto hulo pueros 
docnit, sicqne imperio carere non 
pottiit. Oliv. Vide supra. 

^ 7 Sequitur hunc Sijjihax'l Scipio, 
cum agitaret aninio Carlliaginem in- 
vadere cum exercitu, intelligebat ad 
victoriam in Syphace Nnmidarum 
rcge plurimum niomenti esse rcposi- 
Inm. Itaquc optimum ratus bunc 
regem amicuni facere pop. Rom. cum 
aliter non posset, magno ctiani peri- 
culo rem aggrcsus est. Kelictis cnlm 
caslris, ipse cum La'lio duabus quin- 
Delph. et Var. Clas. Val 



queremibus per Iiostilia loca ad re- 
gem profectus est. Forte ita accidit, 
ut eo ipso tempore Asdriibal, a Sci- 
pione paulo ante pulsus Hispania, 
septem friremibus ad eundem regem 
suum faceret cursum, et eadem bora 
uterqne Imperator portum ingredi- 
tur, cum maguo tamcn Scipionis dis- 
criuiine. Nam parum abfuit, quin in- 
tercipcretur ab liostibus ; sed quia 
prius qnam Pceni anclioras moliren- 
tur, Romani secundo vento portum 
tenuerunt, non sunt ausi bostes in 
regio portu tumultus ant pugnae quic- 
quam ciere. Ad regem igitur omnes 
profecti sunt. Magnificuni id Sypba- 
ci, nee erat aliter, visum, duorum po- 
tentissimorum in terris populoruni 
duces uno die suam pacem amiciti- 
amque petentes ad se venisse ; et 
quoniani fors eos sub uno tecto esse, 
atque ad eosdem penates voluisset, 
contrahere ad colloquium diiimenda- 
rum simultalum causa est conatus, 
Scipione abnuente, aut privatim sibi 
cum Pceno odium esse, quod collo- 
quendo finiret, aut de republ. se 
quicquam cum boste injussu Senatus 
agere posse. Iliud magnopere len- 
tante rege, ne alter liospitum exclu- 
siis niensa videretur, ad easdeni epu- 
las venire cum Asdrubale Scipio non 
recusavit, eaiiatumque simul apnd 
regem est, et eodem lecto Scipio at- 
que Asdiubal, quia ita regi cordi erat, 
accubuernnt. Tunc Scipio regem elo- 
queiitia sua traxit in aniicitiam popu- 
li Roman! ; sed i)aulo post, sollicita- 
tus a Cartliaginiensibus per nuptia- 
rum ocrasionem formosissimae t(i:mi- 
na; Asdrubalis filia^, defecit a Roma- 
nis, et Cartliaginiensium arma secu- 
tus, brevi tempore a Laslio et Masi- 
nissa captus ad Scipionem catenatus 
ductus est, quern Scipio, devictis 
Cartliaginiensibus, postea duxit in 
triumpbum. Unde Juvenalis in Sa- 
tyra VI. dicit : * Tollc tuum, precor, 
Annibalcm, victumquc Sypbacem In 
castiis, et cum tola Cartliagine mi- 



Max. 



/f'm 



4 K 



,\ 



1250 



NOTiE VARIORUM IN 



gra.' Oliver. 

Crepundiis'] Crepitaculis, in collo 
pneroriiin suspendi solitis. 

Incertissimo statu'] Ac si diceret, 
ventis similia. Duplici ratione bona 
nostra dici iion debent, quia si bona 
nostra perpetna et stabilia essent, 
nee ulla ratione nobis eripi possent : 



ram quod nostrum est, auferre nemo 
potest. Praetcrea, si bcna essent, 
niinqunm nocerent ; nocent autem, 
non igitur bona sunt. Quod auleni 
noceant, manifestum est; nam mul- 
tos legimus et vidimus propter divi- 
tias et imperia crudeiiter fiiisse cae- 
sos. Oliv, 



LIBER Vir. 



Cap. I. ^ 1 Q.Hletellum] Plin. Nat. 
Hist. lib. VII. c. 44. contra Valerii sen- 
tentiamnonsolidani,neque perfectam 
fuisse liujus honiinis felicitatemdicit, 
sed omnino aliquo moerore contamina- 
tam. Nam Iiujus quoque Q.Metelli, 
inquit, qui ilia de patre dixerat, filius 
inter rara felicitatis humanae exem- 
pla numeratnr. Nam prteter lionores 
amplissimos, cognonienque Macedo- 
niae, a quatuor liliis illatiis est rogo, 
uno praetore, tribus consularibus, 
duobus triumphaliljus, uno censorio, 
quae singula quoqiif pauciscontigere. 
in ipso tanien flore dignitatis suae ab 
Catinio Labeone, cui cognomen fnit 
Macerioni, tribuno plebis, quern e 
Senatu censor ejecerat, revertens e 
campo meridiano tempore, vacuo 
foro, et Capitolio, ad Tarpeium rap- 
tus, ut prcpcipitaretur, convolante 
quidem tani iiumerosa ilia cohorte, 
quae patrem eum appellabat, sed, ut 
necesse erat in subito, taide, et tan- 
qnam in exequias, dnm resistendi sa- 
cioque sanctum repellendi jus non 
esset, virtutis suae opera et censurte 
periturus, a?gre tribuno, qui interce- 
deret, recepto, a limine ipso mortis 
revocatiis, alieno beneficio postea 
vixit, bonis inde etiam consecralis a 
damnatu suo, tanquam parum essit 
fuucium certe intortarum, expressi- 



que per aures sanguinis poenam ex- 
actam esse. Qua; omnino profecto 
sunt magna infelicitatis argumenta. 
Addit praeterea ad base mala Scipio- 
nisiEinilianiinimicitiam, etnon parva 
illi fuit infelicitas, quod scelerata Ca- 
tinii audacia semper fuerit inulta. 
Falsum igitur est, quod dicit Valer. 
a primo originis die ad ultimum us- 
que fati tcmpus Fortunam, nunquam 
cessaiite indiilgentia, eum ad sum- 
mum beatae vitae cumnlum perdux- 
isse. Fuit autem bic Metellus, qui a 
devicta Macedonia dictus est Mace- 
donicus, cujus patrem fortunam ma- 
gis indulgentem et propitiam sensisse 
dicit Plinius eodem lib. nisi quod or- 
bam luminibus exegerit senectam, 
amissis incendio, cum Pallridium ra- 
peret ex aede Vestae memorabili cau- 
sa, sed eventu misero; quo fit, ut 
infelix quidem dici non debeat: nam 
illi dicit decem res maxlmas obti- 
gisse, in quibus qua^rendis sapientes 
d'tatem exigereut, fuisse primarium 
bellaforem, optimum oratoreni, ejus 
auspicio maximas res gestas, maximo 
lionore usuni, summa sapientia, sum- 
mum Senatorem habitum fuisse, pe- 
ciniiam inagnam bono modo inve- 
nisse, multos liberos reliquisse, et 
claiissimum in civitate fuisse, ea de- 
iiique contigisse, quae nuUi alii post 



VALERII MAXIMI LIB. VII. CAP. 2. 



1:251 



conditatn Koniam. Nam et pop. 
Rom. ei ti ibiiit quod miUi alii a con- 
dito aevo, lit qiioties in Senatum iiet, 
ciiiiu veheretur ad curiam. Felicior 
igitur filio, nisi caecitas obstaret. Ha;c 
ex illo. Oliv. Contigit A. U. dcx. 

Consulatus decus'\ Constat cum sum- 
ma modestia et gloria gessisse consu- 
latum. Oliv. 

Imperatoriam potestatem^ Quo tem- 
pore factus iniperator adversus Pseu- 
do-Philippum. Idem. 

Fecit ut eodem tempore tresfilios con- 
sulares, unum etiam ccnsorium, duos tri- 
umphales, et quartum pratorium vide- 
rct] Ita vulgo. Mss. codices nostri 
sic : Unum etiam censorium ac trium- 
phulem. Recte, atqne Ciceronis sen- 
tentia, qui de Q. Metello Macedonico 
baec eadem fere de Finib. lib. v. 
' Q. Meteilus,' inquit, ' qui tres filios 
consules vidit, e qiiibus unum etiam 
et censorem et triunipiiantem, quar- 
tum autem prEetoreni, eosqtie salvos 
reliqnit.' Qui auctores demonstrant 
L. Metellum Macedouici filium, qui 
ante patris mortem consul fiierat, 
minime triumphasse, neque Daimati- 
cum appellari debere, Capitol inis tri- 
uniphis astipulati, quorum fragmen- 
tumnuper e tenebris erutum nos do- 
cet Dalmaticum L. Metelli Calvi 
fuisse filiura. Ex quatuor igitur Q. 
Macedonici filiis, de quibus liic Va- 
ler. loquitur, fuere, Q. Meteilus Ba- 
learicus, consularis, censorius, ac tri- 
umphalis, alter L. Meteilus cousufa- 
ris, tertius M. Meteilus, cum pater 
morerelur, anno ncxxxviii. consul, 
et postea triumplialis ; quartus C. 
Meteilus practorius, ac patre moriente 
candidatus consulatus, queniadmo- 
dum ex Annalibus nostris luce cla- 
rius constabit. Pigli. 

Tresfilios] Quinque filios liabuisse 
dicere videtur Valcr. at Plin. tau- 
tumniodo quatuor, quorum tres con- 
sulares, alium triunipiiantem vidit, 
qucm inlelligimus fuisse Metellum 
Pium. Idem Cicero sentit, sc. qua- 



tuor fuisse, lib. de Finib. etex tribus 
primis unum fuisse non solum consu- 
lem, sed et censorem. Item Tuse. 
Quaest. * Meteilus,' inquit, ' ille lio- 
noratus quatuor filiis,' &c. Et panic 
infra: ' Metellum,' inquit, ' multi 
filii, et filia;, et nepotes in rogum po- 
suerunt.' B, Augustinus Valerii se- 
qnitur opinionem in lib. de Civit. 
Dei. Oliver. 

Unum] Scilicet ex tribus illis. 

A maximis vatibus] Ut ab Homero 
et Marone, quorum auctoritas maxi- 
ma est apud onmes. Oliv. 

Hunc, 8fc.] Cont. A. U. dcxxxviii. 

Q. Metellum] Tollenda btec ut su- 
pervacua cum Lipsio censeo. Coler. 

Et generi] De quatuor filiis porta- 
toribus P'inius, Velleius, alii : de Ge- 
neris nihildum legi. Velleii locum 
ecce : ' Mortui ejus ledum pro ros- 
tris sustulerunt quatuor filii.' ' Pro 
rostris,' recte. Nam ibi, priusquam 
efferretur cadaver, laudatio funebris 
ritu peculiar! peragebatur. Hinc et 
illud conjicio lectum ilium feralem 
pro Rostris ita coUocari solitum, ut ab 
omnibus bene conspiceretur. Morem 
fuse explicat Poljbius lib. vi. Plu- 
tarchus Publicola. Cn-terum ut alia 
speciosa,ita liaec quoque Romanornm 
consuetudo a GrKcis est profecta. 
Primum in funere apud eos perorasse 
Periclem, Tluicydidcs adfirniat. Sed 
Plutarchus hujus rei exordium a So- 
lone diicit. Coler. 

^ 2 Aduihliratum] Non apparentem, 
involutum, c.TCum. 

Pingwssima Lydia-] Et locupletem 
ct pecuniae divitem fuisse, pnvter 
Herodotiun, Strabonem, et Cicero- 
nem, ostendil Alphcus Poeta: Ov 
nrepyu fiadu\ritovs apovpas, OiiK 6k0ov 
TToKvxpvoiov dia Tvyi]^, Coler. 

Cap. II. ^1 Appium Claudium] 
Primum exemplum est illud Appii 
Claudii, cjui ciecus in Senatum duc- 
tus, cum de pace cum Pyrrlio facien- 
da consultaretiir inScnatu, dissnasit 
non his esse conditionibus faciendum. 



1252 



NOTyE VARIORUM IN 



quibiis i!!e pefebat. Oliv. 

Plurimis vitns'\ Nam eversa Car- 
tliagine, tleleta Niiniantia, domita 
Asia, debellatis denique gentibt\s, 
quffi Romanos in armis et negotio 
continebant, nibs tota in luxuni et 
lasciviam lesoliita est. Qnod testa- 
tur Jnvenalis bis versibiis: ' Nunc 
patimnr longas pacis mala, saevior 
armis Luxiiiia inciibuit, victnmqiie 
nlciscitnr orbem. NnUiim crimen 
abest facinnsqne libidinis, ex quo 
Paupeitas Romana peiit.' Rnrsus in 
eadem sexta Satyia : ' Praebebat 
castas hnmilis fortuna Latinas.' Idem. 

§ 2 Non pittaram] Siciit et Vege- 
tius de Re Militaii diiit: ' Frrelio- 
rum delicta emendationem non reci- 
piunt, cum pcena statim sequatur er- 
rorem.' Idem, Dicere non putaram'] 
Seneca Fabio tiibnit lib. ii. cap. 31. 
de Ira. Corrad. 

§ 3 Ejus enim transitu] Scilicet 
Annibalis ex Hispania per Alpes. 
Badius, 

Roboris prisci} Id est, antiquae vir- 
tutis. 

^ 4 Judex aditus] Ita liber Dan. et 
Pigbius. Sed jampridem jia/ea* flfWi- 
lus correxit Jacobus Cnjacins in Ob- 
servat. Ita etiam legendum apnd Va- 
lerium esse lib. viii. cap. 2. idem 
praescribit: ' De qua re C. Aquilius 
judex additus.' Videndus ille juris 
iiiterpres nnicus ad Instit. tit. de off. 
jud. Cvler. 

Judicium] Scilicet arbitrariiim. 

§ 5 Papiiius Cursor] Hie bellnm 
contra Samnites gerebat, et quum 
acies instructae stetissent, jussit au- 
spicia capi : pulli respuerant escas : 
pullarius, ne Imperatorem perturba- 
ret, auspicium solistimum, id est, op- 
timum esse respondit. Cui Papirius 
credens, prcelium connnittijussit. In- 
terea qnidam monuit Imperatorem, 
ut videret quid ageret, quia Solisti- 
mum nuntiatum a pullario falsuni 
fuerit. Turn Papirius, Pro bono, in- 
quit, liabeo, et pullarinm in prima 



acie constituit ; ubi cfpsns niendacii 
pcenas dedit. Nam quia prudens et 
sciens mentitus fiierat, czesiis est, 
vel casu, vel diviiia providentia ; et 
sic Imperator potitus est victoria. 
Oliv. 

Aquiloniain] Livio et Ptolemaco 
Hirpinorum civitas. 

A'o« prosper nntibus aviiiis] Nihil 
prosper! prouiittentibus. 

Bonum omen] Ex eo enim, quod 
oportuit petentem auspicia credere 
pronuntianti ea, putavit ea, qu«^ pul- 
larius dixerat, esse facienda. Bud. 

Id ut cognovit consul, fidente animo, 
et invusit Aquiloniam, et cepit] Ita 
vulgo truncam esse sententiam ex 
Liv. liistoria colliginius. Non enim 
occisus pullarius in oppugnatione A- 
qniloniap, sed antea in proelio. Rec- 
tius itaque in Campensi, atque ordine 
luculentiore : Id ubi Co7isul cognovit, 
fidente animo et hosteis invasit, ct Aqui- 
loniam cepit. Pigh. 

Virum severum] Quia mendaci non 
pepercit. 

Consulem religiosum] Ant quia re- 
nuntiationem, licet falsam, sequi vo- 
luit, aut quia cam religiose, et ut Diis 
placitum erat, expiavit. Bad. 

Imperatorem strenuum] Quia Aqui- 
loniam cepit. 

§ G Cum adversus, Ifc] Hoc exem- 
plum positum est supra in rap. de 
Censura, et in cap, de Reconcilialis. 
Ubi graves inter Salinatorem et Ne- 
ronem inimicitias fuisse diximus; 
quod Livius accusante Nerone dam- 
natus esset a populo : quos deinde 
Senatus octavo post damnationem 
anno, tempore secundi Punici belli, 
cum iisdem comitiis consul uterque 
creatus esset, in gratiam summo stu- 
dio et diligentia reduxit, ne illorniu 
dissensione respubl. detriment! quic- 
qnam caperet. Oliv. 

Edendi] Emittendi et producendi 
in lucein. 

Eosdem, S^c] Et hoc qnoqne Sena- 
tus factum laude digninn, qui eosdem 



VALr.RH MAXIWl LIB. VII. CAP. 2. 



1253 



a (.'ansae dictione liberavit, cum a tri- 
bunis pleb. accnsati e.'sent, quod 
censMiam inter se rigidani ninns ex- 
ercnissent; nam se inviccni censoria 
iiota signarant ; NeroLiviuni, quod a 
populo fuisset aliquando daninatus; 
Liviiis Neioneni, quod non vere se- 
cuin in gratiani rediisset, sicut in 
cap. de Censoria Notadiximus. Hanc 
igitur accusationeni Senatus dissol- 
vit auctoritate sua. Oliver. 

Vacuum onniis judicii metu'] Nam 
Senatus decretnm factum est, ne ju- 
dicio aliquo timerent se damnari 
posse censores, quo minus aliorum 
delicta punirent ; nam si damnati 
fuissent, cjeteri quidem segniores 
facti essent judicium metuentes, ex 
quo iliud secutum esset, ut major in 
urbe peccaudi licentia nasceretur. 
Idem. 

Par ilia sapiential Quomodo Tibe- 
rius Graccluis a Scipionc Nasica ad- 
liortante Senatu, ut si rempublicam 
salvam esse vellet, secum iret in Ca- 
pitolium, subselliorum fragnientis cae- 
sus fueiit, vidimus in cap. de Som- 
niis. Post liujus vero mortem, ut 
plebis dolor leniretur, quaj graviter 
et periniquo animo Tiberii mortem 
ferebat, Agrariam legem, propter 
quam caesus fuerat, non impugnavit, 
sed permisit, ut loco Tiberii alium 
eiigerent ad agrcs dividendos. Elec- 
tus autem Publius Crassus Graccho- 
rum atfinis: filiam enim Cras.si C. 
Gracchus uxorem liabebat: (pianquam 
tradit Cornelius Nepos non Crassi, 
sed Bruti, qui dcLusitanis triumplia- 
vit, filiam C. Gracclio nuptam fuissc 
plurcs tamen ita tradunt, ut modo 
diximus. Per iiunc igitur piebi di- 
visi 6unt agri, quanquam Valerius 
per triumviros divisos fuisse dicat. 
Sed Plutarchus in vita Graccliorum 
ita refert. Oliver. 

Caitsam] Quia, ut agii portionem 
liaberct, populus seditionem movit, 
ct cam habuit. Bad. 

Qiutm delude, ffc] Negari non po- 



test banc Senatus prudentiani fuisse 
singidarem, nam, ut diximus supra 
in cap. de Gratitudine, tempore se- 
cuiidi Puuici belli, Scipio Africanus 
opera Massanisae fuerat in eo bello 
niaxime usus. Cum igitur Senatus 
ip(|uum esse judicaret, ut tam bene- 
merito regi beneficium aliquod prze- 
staret, sine incommodo non solum so- 
cium Massanisam reliniiit, sed etiain 
majoieni ab eo gratiam inivit. Cum 
enim Senatus intelligeret cupidum 
ilium esse imperii dilatandi, dccre- 
tuni fecit, ut qui neque ulli bellum 
inferre, nee cum uUo foedus inire po- 
terat injussu Senatus, is ab hoc jure 
fcederis absolveretur, libereque pos- 
set, cumquibus vellet, bellum gerere. 
Quo facto, gratiam benemerito regi 
non parvam retulisse videtur. Oliv. 

Legem Jerri jussit] Atqui multo ante 
discesscral. Livius lib, i. Corrad. 

fliauritanicel Quia enim non am- 
plius habuerunt provocationem ad 
Senatum populumque Komanum,non 
amplius molestiam attulerunt. Ba- 
dius. 

Ext. %l Socrates'] Valerius Socratem 
quoddam quasi terrestre appellatora- 
culum, ad illud respiciens, quod cum 
templum Apollinis ingressus esset, 
sic exceplus est a sacerdote, ut dice- 
ret; 'Salve sapientissime omnium.' 
Oliver. 

Calestium] Ha>c stulta et incerta 
vota Juvenalis his versibns carpit: 
' Si consilium vis, Permittas ipsis ex- 
pendere numiuibus quid Couvcniat 
nobis, rcbusve sit utile nostris: Nam 
pro jocundis aptissinia qua'que da- 
bunt Di. Cliarior est iliis homo, quam 
siiti: nosaniuiorum Impulsu, et carca 
inagnaquc cupidine i!ucti,Conjugiuni 
petiinus partumque uxoris ; at illis 
Notum qui pueri, qualisque futura 
sit uxor.' Oliver. 

Idem ah adolcscenhilo] Sed aliterre- 
spondisse dicitur Diogenes, usus di- 
lemmatc, id est, complexione, quas 
ex utraquc parte concludit : * Si/ in- 



1254 



NUTyH VARIORUM IN 



quit, ' piikhram, commiinem habe- 
bis, sin auteni tiirpem duxeris, pce- 
nam.' TLeophiaatns qiioque idem 
sensisse videtur; ' Piilclira,' inquit, 
' cito adamatur, fceda facile contem- 
nitnr ; difficile cusloditnr quod phues 
amant, molestura est am are, quod 
nemo habere dignatur; minori tamen 
niiseria deformis hahetnr, quam for- 
mosa servatiir ; quia nihil tutum, 
in quod totius popnii vola snspirant.' 
Oliver. 

Grave supercUium'] Putantium te 
indignnm tali uxore. 

Garrula socrus] Kara erit inter vi- 
rum uxoremque concortlia, vivente 
socrn, qucp tiliam do<;et quomodo vi- 
riim sibi reddat obnoxium. Jiivena- 
lis: ' Desperanda libi salva Concor- 
dia socni.' Oliver. 

Subsessor'] Insidiator. Ut Virg. 
' Snbsedit adulter.' 

Veneni^ Nam illnm Athenienses 
honoris gratia eo mortis genere ho- 
nestiori necari voiiierunt. Olu\ 

Xantippce'] Legitur in vita Socra- 
tis, non Xantippen ejus uxorem, sed 
Apollodorum ea dixisse, quae Valerius 
ascribit uxori. De moite Socratis 
haechabentur : 'Anytus quiilam Atlie- 
nis saepe derisus a Socrate propter 
ejus ineptias, contra Socratem cum 
miiltos alios, tum Aristophanem Poe- 
tani concitavit, qui grandi ])ecunia 
corriiptus, comnediam scripsit in So- 
cratem, in qua ilium uoiabat, quod 
nebulas coleret, et Atheniensium re- 
ligionibus detrectaret, et quod pree- 
terea jnvenuni mentes sic imbueret, 
nt parentibus manus inferre pie et 
officiose possent. Quve cum ad vulgi 
aurespervenerunt,(nam publico reci- 
tata est comoedia ilia,) sic onines in 
Socratem ira accensi sunt, ut postero 
die in judicium tractus fuerit,eteum 
accusaverunt tres, Anytus, Lycon,et 
Melilus, quod scilicet jura violaret, 
quae civitas haberet Deos, esse non 
existimans, et quod alienos Deos in- 
duterct, et contra jus et fas juvenes 



corrumperet ; pro quo Plata oratio- 
nem habuisse dicitur ad praeceptoris 
sui defensionem, qui non est anditus. 
Quare Socrates non judicio, sed fu- 
rore quodam damnatus, et in carce- 
rem conjectus, paulo post publico 
veneno necatus. Sed paucos post 
dies poeniteutia ductus populns, quam. 
vis sero, intcrfectum lugent: pradL- 
cant omnes ilium sanctitate piuui, ac 
clarissimarum omnium virtutum ve- 
nerabilem extitisse ; indicitur publi- 
cus mceror, clauduntur officinie et 
gymnasia, fit impetus in accusatores, 
qui ouines supplicio alFccti et fugati 
fiierunt. Socrati vero ab Athenieusi- 
bus rerea statua Lysippi opus in cele- 
berrimo loco sita fuit.' Fuit Socra- 
tes in carcere xxx. dies, teste Seneca 
Epistola ad Luciliura Lxxi. ' Potuit,' 
inquit, ' Socrates abstinentia finire 
vilam, et inedia potius quam veneno 
mori : xxx. tamen dies in careers et 
expectatione mortis exegit.' Ultima 
ejus verba expressit Cic. Tuscul. 
Qua?st. lib. i. ex Platone. Oliv. 

§2 Age, quam prudenter Solon] Hoc 
in vita Solonis apud Plutarclium le- 
gitur : ' Cun'. in Lydiam Sardos Ciresi 
regis rogatu Solon se recepisset, ilii 
anrum et argtnlum, et pretiosissima 
quaeqiie, quibus rex ille abundabat, 
cum ambitione quadam ostentavit, 
sperans eo modo se apud Solonem 
felicitatisnonien consecuturum. Cum 
igitur per multos dies apud Crasimi 
nioratus esset, ej usque divitias et pre- 
tiosissima quaeque lustrasset, ac feli- 
citatcm cognovisset, Croesus inler- 
rogavit, Num quempiam sefeliciorem 
unquam vidisset ? Cui Solon respon- 
dit, Taleni sive Telum quendam 
Atheniensem, qui cum filiis pro pa- 
tria fortiter pugnans interierat. Tuni 
Croesus, ubi se opinione frustratum 
esse cognovit, quod primum felicita- 
tis locum non obtineret, rursus qua;- 
sivit ex eo, Quis post Telum se bca- 
tior esset ? Cleobim et Bitonem 
Solon esse dixit, qui, cum gravi pes- 



VALERII MAXIMI LIB. VII. CAF. 2. 



1255 



tilentia omnia ferine jumenta periis- 
sent, et eoriim mater ad sacra fa- 
cienda ciirni vehenda foret, quia 
pedibns ireomninoreligione prohibe- 
batiir, matris pietate pariter et re- 
ligione moti, collum siibjecere jugo, 
et matrem ad templiimcervice traxe- 
rimt. Ilia delude, peractis sacrifi- 
cils, Junonem oravit, ut filiis daret, 
quod optimum judicasset, et ita se- 
quent! die mortui in cubiculo invent! 
sunt. Ex quo judicatum est, mor- 
tem optimum esse omnium. Turn 
Croesus indignabundus, Nonne beatus 
tibi, inquit, videor? Cui respondit 
Solon : Immo felicem tejudico, bea- 
tum omnino negaverini ; nam beatum 
dicimt\s, qui ad extremum usque diem 
in felicitate permanserit. Id ita esse, 
Croesus ipse documento maximofuit. 
Nam panlo post haec bellum cum 
Cyro Persarum rege forte gerens, 
pugna victus, atque fugatus, in Sar- 
doruin civitatem confugit. Cyrus 
persecutus, expugnata urbe, euni 
vivum cepit, et ingenti rogo imposi- 
tum cremari volebat, qui cuui palo 
starft alligatns, lignaque circumpo- 
nereiitur, magna voce ter Solonem 
vocasse dicitur. Quod cum Cyro 
delatum esset, ab eo percontari jus- 
sit, quid ita Solonem invocaret? Qui 
cum rem omnem explicasset, Cyrus 
ad se rediens humanamque conditio- 
nem excogitans, intellexit tale quid- 
<lam sibi quoque accidere posse, quia 
sub ejusdeni fortunee potestate posi- 
tus esset, ct propterca ilium liberare 
constituit: itaque jiissit inde quam- 
primnm amoveri, nee eum solum vita 
donavit, verum etiam suramo lionore, 
quoad vixit, habuit. Hoc modo Solon 
visus est hac sapieuti oratione alte- 
rum servasse ex regibus, alterum 
cautiorem prudentioremque reilili- 
disse.' Oliver. 

liogus] Mors ; et respicit ad histo- 
rian! su[tra dictam. 

Idem aiebul] Hoc cum superiori 
conjungitPlutardius, quodseparatim 



narrat Valerius. Oliv. 

§ 3 Bias] Sunt nonnuUi, qui dicunt 
non Biantem, sed Pittacum fuisse. 
Idem. 

§ 4 Sapientes re^nnre] Multi hoc ex 
Platone libro v. deRepublica repeti- 
verunt. Prudentius etiani Poeta lib. 
I. contra Symmachum : ' Nimirum 
pulchre quidam doctissimus, esset 
Piiblica res, inquit, turn fortunata 
satis, si Vel Reges saperent, vel reg- 
narent sapientes.' In ore habuit per- 
petuo Antoninus Philosophus, egre- 
gius ille Princeps, teste Capitolino. 
Coler. 

<j5 Rex etiam illel De Iiujus regis 
nomine nulla tit apud Plutarchum 
mentio, nee apud alios quos ipse 
legerim. 

Felicem pnmium} Idem Valerius de 
Pompeio, fascia crure alligato, quod 
diademaiis nomine perstringebat Fa- 
vonius : ' Exigui,' inquit, ' panni 
cavillatione regias ejus vires expro- 
brans.' Antigonus Rex diadematis 
majestatem extenuaus 'Pa/cos dicti- 
tabat, teste Stobaeo. Coler. 

§ 6 Quid 1 XenocratiH, ^^c] Hujus 
Piiilosophi et alia prajter hoc respon- 
sum dicla sapienter multa leguntur ; 
nam hoc inprimis quasi simile supe- 
riori dictitare solebat, multa quidem 
■audienda, pauca vero dicenda, quo- 
niam homiuibus os uniim et aures 
duas natura dedisset; rursus iujuriam 
illatani iufamem esse inferenti, non 
patienti. Item cum incidisset in ob- 
trectatorem et maledicentem, ab eo 
quam primuni fugiens, ait: 'Tti lin- 
guae tua? servus es, ego vero niearum 
aurium dominus sum.' Pari ratione 
cum vidisset duci furem ad suppli- 
cium, dixit : * Fures majorcs trahunt 
snpplicio minores.' Oliver. Quid ? 
Xcnocralisi Stoba?us tribuit Simoni- 
di. Sed idem in Xenocratem cadcre 
potuit. Qui adeo silcntio vitam ha- 
buit devinctam, ut sicuti certis ne- 
gotiis suas horas, ita ct silentio ad- 
signuret ; quod de eoidonci auctores 



1256 



NOTiE VARIORUM IN 



scripseriint. Coler. 

§ 7 Remissum ab hiferis Athenicnsem 
Periclern] Tiirpissime passim sunt de- 
pravata propria nomina in hoc anc- 
tore, ac plurima etiain falso snppo- 
sita a sciolis, qui lioc opus vel corri- 
gere, vel in compendium contraliere 
voluerunt, de quorum mehercle fla- 
gris dignissima tenieritate atque im- 
pudentia nusquam non conqueri pos- 
sumus. Superius apoplitliegma Xe- 
nocrati adscribunt, quod Plutarclms 
et Stoba-us Simonidi Poetas. Hie 
auteni ab inferis revocati Periclis 
jionien injectuni, cum Aristophanes 
in Rauis banc sententiam ^schylo 
attribuat. Ejus verba sunt ba;c : 
Oil XPV ^fOVTOS CKvuvov tv iroA-ei rpefpiiv, 
MaAicrra f/.iv Kfovra /j}] 'v irdXn Tptcpeiv. 
''Hv 5' iKTpacprj ris, toTs jpSwois vwripeTelu. 
Quos versus eleganter Eras, transtu- 
lit : Catulum ne alas leonis in republica, 
Ac muxime ipsum leonem ne alas ibi. 
Quod si qitis alitus ; obsequendum mori- 
bus. Pighius. 

§ 9 Themistocletn] Hoc idem Cicero 
Offic. lib. ri. 

IHalo, inquH, virum] Cicero de Offic. 
lib. II. qiiem Plutarcbus hoc de sua 
ttlia dixisse refert. Corrad. 

§ 10 Qua te, Jili] Epistolam aliis 
verbis refert Cicero Otfic. lib. ii. et 
ex Cicerone Johannes Sarisberiensis 
in Policratico lib. viu. Coler. 

§11 Jucundissimi] Aliquando liuuc 
versum recitavit Aristoteles : 'Ckv^o- 
phs 5^ ixoi,TfKos, etrtreoi, oV ayopei/eis. 

At ille dum Alexandrum Macedo- 
nem, Persica salutatione gaudentem ob- 
jurgat, et ad Macedonicos moi-es invitum 
revucare benevole pcrseverat] Itavulgo. 
Locus, ut ita dicam, non uno loco de- 
pravatus glossematum vitio, qua; pas- 
sim seiiiet ingesseriint impudends- 
sime. Ejicienda inprimis vox ociosa, 
bencvole, quas in Wincheliano et Cam- 
pensi non habetur : item legeiidum 
ex veterum librorum omnium con- 
sensu ; dum Alexandrum, Persica Macc- 
donum salutatione gaudaitem. PerBae 



quidem ex more vctusto semper pro- 
strati adorabant rcges suos; igitur et 
Alexandrum victorem non inepte ; 
sed hoc idem fieri a Macedonibus, 
iisque insoleniiis gaudere Alexan- 
drum, indigne latum. Hursiim cum 
ita se vetus liabeat lectio, et deinde 
in Campensi scriptum sit, et ad Mace- 
donum mores, ne eadem vox fastidiose 
repetatur, puto fuissc olim in Vale- 
rio, el ad majorum mores. Atque 
Glossograpbi deinde alicujus inter- 
pretationem, uempe voceni Macedo- 
nunif fiiisse suppositam. Pigh. 

Olijurgat] Quo indignatus Alex- 
ander, objecto illi falso crimine, quod 
Hermolai conjurationis author exti- 
tisset, in carcerem conjici jussit, ubi 
pediculari morbo consumptus est. 
Alii cruci affixum fuisse tradunt. 
Cares vero refert septem menses in 
compedibus servatum ob iiimiam ar- 
vinaui concreio pa-dore ac sordibus 
supremum diem obiisse. Justinus 
vero dicit, quod eum truncatis crude- 
liter mauibus, abscissisqiie auribus, 
ac naso labiisque, deforme ac miseran- 
dum spectaculum omnibus reddidit, 
insiipcrqne jussit eum cum cane in 
cavea clausuni, ad metum caeterorura, 
circuuiferri : et tunc Lysimachum 
niiseratione commotum venenum et 
remedium calamitatimi dedisse, ob 
quam rem indignatum Alexandrum 
jussisse Lysimachum objici ferocissi- 
mo leoni devorandum, eumque Lysi- 
machum, nianu manipulo involuta, et 
in OS ejus immissa, ereptaque lingua, 
necasse. ("ujiis rei admiratione mo- 
turn Alexandrum, eum liberasse fe- 
runt. Oliver. 

§ 13 Dtmadis quoque dictum sapiens, 
ifc] Hie orator fuit praestantissimus 
tempore Uemosthenis, et cum Athe- 
nis esset, atque in Senatu pronuilga- 
tum foret, ut Alexatider in numero 
Deorum, et pro tilio Jovis haberetur, 
id(ii:e Atheiiienses segre ferrent, et 
ouniino recusarent, in medium pro- 
cessit, et dixit : ' Videtc, Athenien- 



VALERIl MAXIMl LIB. VII. CAP. 2. 



1257 



ses, ne diitu coeliini ciistodilis, terrain 
ainitlatis,' id est, Alexander iratus 
vos perdat. Oliv. 

§ 14 Suhtiliter Anachnrsis'] Pliitar- 
chus in Solone Zaleiico tribuit. Vide 
et Stob. Serin. 42. Corrad. 

Anachnrsis] Hie Anacliarsis, nt re- 
fert Aristoteles, Pliilosopliiis fiiit ex 
Scytharum genere, sapientiae admi- 
randae, nt Cicero nieininit Tusc. 
Qiiaest. lib. vi. iinnio affirniat Hero- 
dotus Histor. libro iii. neniinem e 
Scythis sapientem andisse prjeter 
hunc ununi, quern sapientissininm 
fuisse testatur. Sed, teste Laertio, 
cum e Graecia reverteretur ad suos, 
et conaretur snis inducere Graecoruin 
leges, a fratre in venatione sagilta 
percussus interiit, dicens, se gratia 
eloquii et disciplinae in Gra?cia serva- 
tum, ob ilia in patria perire. Oliv. 

^ 15 Nihil etiam Agesilai, 8fc.] Mul- 
tuin dissentit a Pliitarclio Valerius ; 
non eniui conjuratores deprtliendisse 
Agesilauin, sed fugitives ex acie a 
capitis poena liberasse dicit Plntar- 
clius ; sublatis tantisper Lycurgi le- 
gibus, dnm absolverentur. Quod 
videtur verisiniile esse. Lex eniin 
erat, ut ex acie fugientes capile pu- 
nirentur. Cum ij^itur apud Leuctras 
pugnatum esset acri ccrlamine, hinc 
a Thebanis, inde a Lacedacmoniis, et 
Thebaui duce Epaminonda Lacedae- 
moniorum exercitum fudissent atque 
fugassent, omnes qui ex acie fuge- 
rant, in judicium i)rotracti, qui lege 
capitis poena? videbantur obnoxii. 
Tunc Epliori timcntes, ne, si sumpto 
de his omnibus supplicio, non essent 
qui deindc patriam arinis tutareutur, 
consumpta scilicet ex niajori parte 
juventute, Agesilai super liac re sen- 
tentiaui judiciiimqiie expectabant, qui 
sapienter et legibus et saluli patriae 
consuluit. Non enim, inqnit, lator 
ero aliarum legum, ciun his ncc abro- 
gate quicquam, ncc addere, ncc dlmi- 
nuere possini ; sed bene res se habc- 
bit,si, ouiissis hodic Lycurgi legibus, 



eras illas servaverimus. 

§ 16 Sed ncscio, Sfc.] Post Cannen- 
sem pugnam, cum Annibal nuntiiim 
Cartliaginem misisset de rebus in 
Italia prospere gestis, atque is omnia 
diligenter et accurate exposuisset in 
Senatu, Annibalem scil. rum sex Im- 
peratoribus, quorum quatuor coii- 
sules, duo dictator ac magister equi- 
tum fuerint, cum sex cousularibus 
exercitibus acie conflixisse ; occidisse 
supra duceuta millia, cepisse supra 
quinquaginta millia hostium ; ex qua- 
tuor consulibus duos occidisse, ex 
duobus saucium alterum toto amisso 
exercitu cum quinquaginta honiini- 
bus vix eflngisse ; Magistrum equi- 
tum, qui consularis potestatis sit, 
fusum fiigatumque ; Dictaforem, quia 
se in aciem nunquam commiserit, 
unicum haberi Imperatorem ; Bru- 
tios, Apulosque, Samnitum et Luca- 
norum partem defecisse ad Poenos ; 
Capuarn, qua; Campaniae caput est, 
Annibalis esse ; ad quarum rerum 
fidem majoremque laRtitiam effundi 
jussisse in vestibule curiae annulos 
aui eos, quos tantumniodo civium Ro- 
nianorum fuisse dicebat ; tantus au- 
tem erat acervus, ut niodios tres ex- 
plesse dicatur : turn interrogatus 
est Hanno, Barchina; factioni sem- 
per adversus, num demum poeuiteret 
se belli suscepti adversus Romanes, 
dedique Annibalem juberet. Nun- 
quam se desisse respondit, neque 
desiturum poenilere, atcpie suum Im- 
peratorem accusare, donee vidcrit 
bcllum illud aliqua tolerabili condi- 
tione finitum. Delude cum iuterro- 
gasset ex nuntio, qui apud Cannas 
ad internecionem imperii Roman! 
pugnatum esse dicebat, totamque 
Italian! a Romanis defecisse, nunquis 
ex Latini nominis populis defecisset, 
et si quis homo ex cpiinque et trigin- 
ta tribubus ad Aunibaieui transfu- 
gisset, an Romani legates ad Anniba- 
lem de puce misis»ent, an iillam pacis 
mcnlioncni fccissent. Cum liaec cm- 



1258 



NOT/E VARIORUM IN 



nia negasset niintins esse facta : 
Belliim, inquit, tarn integrum liabe- 
nius, qnani habuimus, qua die Anni- 
bal Italiani est ingiessns. Quaie 
censeo legates de pace qtiainprimiun 
niittendos, cum earn habitnri simus 
couditionibus nobis honestioi'il)ns, 
quam illis. Quod si fecissent, nee 
CO belle tributaria pop. Rom. facta 
fnisset, nee tertio funditus eversa. 
Oliver, Sed nescio an Hannonis excel- 
lentissimce priidentice consiliutri] Ita 
vulgo : excellentioris, in Campensi. 
Recte : comparatione facta inter 
duos, Agesilaum scilicet et Hauno- 
nem, ut more suo exempla inter se 
<:ohaEreant. Pighius. 

Triton modiorum] Liv. lib. xxiii. 
dec. secundi Punici belli : ' Ad fi- 
deni,' inquit, ' deinde Izetarum re- 
rum effundi jussit in vestibulo curiae 
annnlos aureos, qui tantus acervus 
fuit, ut metientibus diniidinm supra 
tres modios explesse sint quidam 
anctores. Fania tenuit, quod pro- 
pior est vero, baud plus fnisse me- 
dio.' Oliver. 

§ 17 Nee Samniles] Bello Samnitico 
T. Veturius et A. Postlmuiius Coss. 
cum exercitnm duxissent in Samni- 
iim, Pontius Herennius Samnitum 
Imperator milites decern pastorum 
liabitn mittit, pecoraque diversos 
alios alibi pascere jiibet, baud procul 
Romanis prsesidiis, et cum inciderint 
in praidatores, ut idem omnibus ser- 
mo constet, legiones Samnitum in 
Apulia esse, Luceriam omnibus co- 
piis circumsedere, nee procul abesse, 
quin vi capiant. Jam etiam rumor 
iste antea de industria vulgatus ve- 
nerat ad Romanes ; sed fidem aux- 
ere captivi, eo maxime, quod sermo 
inter omnes congruebat: non erat 
dnbium, quin Romanns opem ferret 
Lueerinis bonis etfidelibus sociis : si- 
inul ne Apulia omnis ad prsesentem 
terrorem deficeret, ea niodo, qua 
irent, consultatio fuit : nam duae erant 
viae, altera practer oram maris superi 



longior, sed tutior, altera per Caudl- 
nas Furculas brevior, sed angnstior 
et periculosior. Consides, ut matu- 
rius opem ferre posscnt sociis, per 
Caudinas Furculas iter facientes, in 
locum periniquum lapsi sunt, unde 
nee progredi, nee egredi possent. 
Samnites igitur, cum exerritum Ro- 
manum inter monies inclnsum babe- 
rent, nesciebant in tam laetis rebus 
inire consilium, quid de Roniasiis in- 
clusis faciendum esset. Itaque uni- 
versi Hevennium Pentium Imperato- 
ris patrem per literas consulendum 
censuerant. Jam is gravior annis, 
non militaribus solum, sed civilibus 
quoque abscesserat muueribus ; in 
corpore tamen effreto vigebat vis 
animi et consilii. Is ubi accepit ad 
Furculas Caudinas inter duos saltus 
clauses exercitus Roinanos, consul- 
lus ab nuntiofilii censuit omnes inde 
quam primum inviolatosdimitteudos; 
quae ubi spreta sententia est, remisso 
nuntio; iterum consultns censuil ad 
unum omnes interficiendos; quae ubi 
discordia inter se veluti ex ancipiti 
oraculo data responsa sunt, placuit 
senem in castra duci et in consilium 
admitti ; qui adductus vocatnsque in 
consilium, ita ferme locutus est, ut 
nibil de sententia sua mutaret, cau- 
sas tantum adduceret, priore se con- 
silio, quod optimum dnceret, cum 
potentissimo populo per ingens be- 
neficium perpetuam firmare pacem 
amicitiamque; altero consilio in mul- 
tas aetates, quibus amissis dnobus 
exercitibus baud facile vires Roma 
repararet, bella diiferre. Tertiuni 
nullum consilium esse. Cum filius alii- 
que principes percontando exquire- 
rent,quid si media viaconsiliumcape- 
retur, ut et dimitterentur incobimes, 
et leges jure belli victis impoiieren- 
tur : Ista quidein sententia, inquit, 
ea est, qu* neque amices parat, ne- 
que inimicos tollit. Servate modo, 
ignominia irritaveritis. Ea est Ro- 
niana gens, quae victa quiescere ne- 



VALI'JKI MAXIMI Mil. VII. CAP. 3. 



i259 



scLat ; vivet semper in peclorihiis illo- 
rum quicquid istuc praeseiis neccssi- 
tas injunxerit, neque eos ante rrnilti- 
plices pcEnas expetitas a nobis qiii- 
escere sinet. Ita Liv. lib. ix. Oliver. 

Furculas Candinas] A Caiidio op- 
pido diet as. Furcas Cumlinas] An- 
gustias montiuin, unde exire noii 
poterant. 

Jugumi Hastas tres, diias erectas 
et iinam transversam in formam pa- 
tibuli. 

Cap. hi. Ser. Ttdlio] Contigit A. 
U. cc. circiter. 

Magnihidinis] Fixa per multas se- 
tates cornna in vestibnio templi Dia- 
nap. monnmentum ei fuere, miraciilo 
habita. Oliv. 

Aventiniensi DiancE~\ Cnjiis tern- 
plum erat in Aventino nionte. 

Summa feslinatione] Ant quia cu- 
pidus erat talis eventns, ant ne ora- 
cnlum aliis innotesceret, et vacca 
sibi praeriperetiir. Badius. 

Religionem hospiti infulit'] IVIetum 
religionis, ne Deam ofFenderet, si 
earn jUotis manibus iramolaret. Oli- 
ver. 

Quam proximo se aqua abluisseil Ita 
vulgo. In Atreb. proximam aquani ; 
mendose. In aliis : pioxiina ynanus 
aqua. Vernm rectissime in Cau- 
chiano : proximi amnis aqua. De- 
ficendit itaque ex Aventino ad vici- 
num Tiberis alvenm, nt se ablueret. 
Quod ip.suni Livins quoqiie scribit. 
Pigh. 

§ 2 Quo in genere'] Livins lib. i. 
' Portentum,'inqnit, ' terribile visum 
in regia. Anguis ex rolnmna lignea 
elapsus, cum terrorem ac fugam fe- 
cisset in regiam, ipsius regis non tani 
subito pavore percnlit pectus, quam 
anxiis implevit curls. Itaque cum 
ad publica prodigia Hetrusci tantum 
vates adliiberentur, iioc velnti domes- 
lico exterritns visu Delplios ad niax- 
ime inclytum in terris oraculum mit- 
tere statuit. Neque responsa sortium 
nlli aiii comuiitterc ausiis, duos lilios 



per ignotas ea tempestate terra«, 
ignotiora maria, in Graeciani mi'^it. 
Titus et Aruns profecti ; comes his 
additus L. Junius Brutus, Tarquinia 
sorore regis natus, juveuis longe 
alius ingenio, quam ciijus simulatio- 
nem induerat. Is cum priuiores ci- 
vitatis, in quibus fratrem suuni ab 
avuncido interfectiim vidisset, neque 
inanimosuoquicquamregi tinienduu}, 
neque in fortuua coucupiscendum 
relinquere statuit, contemptuque tu- 
tus esse, ubi injure parum praesidii 
esset. Ergo ex industria factus ad 
iniitationem stuititia?, cum se suaque 
prsedae esse regi sinerot, Bruti qno- 
qne baud abnuit cognomen, ut sub 
ejus obtentii cognominis liberator 
ille pop. Romani animus latens apc- 
riretur tempore suo. Is turn a i'ar- 
quiniis ductus Delplios, ludibritim 
verius quam comes, auremn baculum, 
inclusnm corneo cavato ad id ba- 
culo, tulisse donum Apollini dicitur, 
per ambages effigiem ingenii sui. 
Quo postquam vi'ntuni est, perfectis 
patris mandatis, cupido incessit ani- 
mos juvenum sciscitandi, ad quern 
eorum regnum Romanimi esset ven- 
turum. Ex intimo s[)ecu vocem red- 
ditam fernnt : Imperium summum 
KoniiB habebit,qui vestrum prinuir;, o 
juvF.nes, osculum niati'i tulerit. Tar- 
quinii, nt Sextiis, qui Roma; reli('tus 
fuerat, ignarus responsi, expersque 
imperii esset, rem summa oi)e taceri 
jubent; ipsi inter se, uter prior, cum 
Roniain reiliissent, mafri osculum 
daret, sorti permittunt. Brutus alio 
ratus spectare Pytliicam vocem, ve- 
Int si prolapsus cecidisset, terram 
osculo contigit, scilicet quod ea com- 
munis mater omnium mortalium es- 
set.' Oliver. 

Indokni] Florem. 

Iji fastis] In libris, in quibus an- 
nua gesta describebanlur, et omnes 
magistratus. Oliv. 

§ 3 liemitteve se Scipin] Tuni Sci- 
piu renuntiari sibi dixit, quoi^dam 



12G0 



NOT/E VARIORUM IN 



eqjiites Siciilonim tanqiiam giaviin 
et durum Iiorrere cam militiam. Si 
qui ita aniiuati essent, nialle eos se 
jam turn fateri, qnam postmodiim 
qiierentes, segues atqiie imitiles mi- 
lites reipublica2 esse: expromerent 
quid sentirent, cum bona venia se 
auditurum. Ubi ex his unus ausus 
est dicere, se proisus, si sibi, ntrum 
velit, liberum esset, nolle militai e ; 
turn Scipio: Ecquando, inquit, ado- 
lescens, quid sentires non dissimu- 
lasti, vicarinm tibi expedio jam, cui 
tu arma, etequum, caeteraque instiu- 
iiienta militiae tradas, et tecum liinc 
extemplo domum ducas, exerceas, 
docendiUH cures equo aimisque. Lae- 
to conditionem accipienti unuui ex 
trecentis quos inermes habebat, tra- 
dit. Ubi hoc niodo exauctoiatum 
equiteni cum gratia Imperatoris vi- 
deret, se quisque excusare, et vica- 
rium accipere : ita trecentis Siculis 
Roinani equites substituti sine pub- 
lica impensa. Oliv. 

§ 4 Quintus Fahivs, ^f .] Hoc exem- 
plum Cicero posuit de Officiis lib. i. 

Nulaiios] Nola Campaniae urbs in 
Italia Ptoleniao: in Samnio ponit 
Epitome Liv. lii). lxxxix. 

§ 6 Serlorius vero, Sfc] Hie tantis 
et aninii et corporis viribus excelluit, 
ut eun) cuivis iilorum, qui clarissimi 
habentur bellorum duces, non solum 
conferre, sed etiam prjeferre nierito 
possis. NamPhilippo continentiorem 
in mulieres, Aiitigono fideliorem in 
suos, Annibale placabiliorem in hos- 
tes fuisse certissinii sunt aiictores. 
Ingenio autem nuUi eorum inferior, 
sed fortuna omnibus ipsis, qua sem- 
per infesta magis, qnam liostibus 
usus, se peritia Metello, audacia 
Ponipeio, fortuna Sjllze, potentia 
pop. Romano, exul et barbaris ini- 
peritans adapquavit. Cum alterum 
oculum amisisset in hello, dictitare 
solebat, hHos non semper virtutis suae 
testimonia sccuni habere, sed torques, 
ethastas, ct coronas domi relinquere, 



sibi vero bellicffi laudis insignia con- 
tinuo adesse. Post nmlta et prae- 
clara pro republ. belli domiqne gesta 
faciuora, Cinnae tandem partes secu- 
tus, ab Opimio consule pulsus est 
cum Cinna, qui delude Mario con- 
juncti, cum nrbe capta Marias et Cin- 
na omnia crndelitatis exempla pro- 
derent, Sertorius ipse nectrucidasse 
quemquam obiram, nee contumeliani 
intulisse cuiquam dicitur, sedea con- 
tinuo improbasse, quae illi fcede cru- 
deliterque exercebant. Quinetiara 
ad quatuor servorum millia in civi- 
tate prifter modum saevientium ipse 
trucidavit. Pulsus iterum a Sylla, 
profligatis Marianis partibiis, in His- 
paniam quum se recepisset, variis 
casibus agitatus, extrema plerunque 
fortuna stetit. Ad Marnsios deiude 
delatus eo consilio, ut ad fortunatas 
insulas usque profectus quietam age- 
ret vitam, praeter opinionem incidit 
in beilum, Cilicibus tiim forte Asca- 
lim in Mauritauiae regnum reducere 
conantibus. Quorum liostibus cum 
auxilio fuisset, ductu, et auspicio suo 
pulsis Cilicibus, obsessoque Ascali, 
et caeso Pacciano, qui ad liberandutn 
Ascalim missus fuerat a Sylla, multis 
deinde oppidis partim captis, partini 
in deditioncm acceptis, magnum apud 
omnes Serlorii nomcn et gloria fuit, 
adeo ut a Lusitanis ullro accireturad 
regnum. Quo quideui accepto, para- 
toque pro tempore et iilorum opibus 
exercitu satis exigno, quippe duode- 
ciiM millium militum, adversns qna- 
tuor Romanorum duces, et centum 
ac triginta hominum millia benefeii- 
citerque pugnavit. Nam Cottam 
apud Mellariam navali prnelio supe- 
ravit, Aufidium praetorem in Iberia 
profligavit et occidit, Domitium pro- 
consulem cum magna exercitus parte 
delevit, IMetellum denique ipsum, 
aetatis suae virum amplissimum, ad 
eaui necessitatem redegit, nt L. Lol- 
lium ex provincia Narbonensi aiixili- 
um sibi ferre cocgerit, et Pompeius 



VALERM MAXIMI LIB, VII. CAP. 3. 



1261 



Magnus ex iirbe cum sunima festina- 
tione et exercitu niitterctiir. Qiieni 
ingenti arte saepe delusuin, et acie 
al'KjUoties (levictnm,.Sertoriii,s deniuin 
contiivisset, nisi a M. Perpeina, qui 
seciim armaconjiinxerat, per iuvidiam 
conjuratione facta, in cccna fiiisset iu- 
tereniptiis. Hie igitiircnm Lusitanos, 
quibns imperitabat, oratione indiicere 
non posset, ne vellent cum Romaiiis 
universa acie decernere, (contumaces 
enini imperatoris jnssiim non expecta- 
bant, sed temere ferebantur in lios- 
tes,) id calliditate et vafro consilio 
perfecit ; nam advocafa concione, 
cam duos equos in medium jussisset 
adduci, alterum macie senioque cok- 
fectuni, alterum fortem et nitidtim, 
macilento validum juvenem, forti 
senem iiubecillem, et hiiic carptim, 
illi uno impetu equonim caudas evel- 
lere jussit: quod quum adolescens 
totis viribus annixns fi ustra tentasset, 
sencx paulatim setas evellendo cau- 
dam nudavit. Turn Sertorius, Vide- 
tis, inquit, commilitones, ingenium 
plus posse, quam vires. Omnia iiam- 
qiie viiicit studiosa sedulitas : quo 
facto barbara pens, ferox et coutu- 
niax, imperatori faoilis et dirto pa- 
rens facta est. Aulus Gellius himc 
alio vafro consilio usum fuisse dicit 
lib. XV. c. 22. quod et Plutarchus 
affirmat in vita Sertorii : ilium sci- 
licet candidam cervam eximia; pul- 
cliritudinis et vivacissimae celeritatis 
a Lusitano qnodam sibi dono datau) 
ita inansuefecisse, ut et vocantem 
exaudiret, et vadentem sequeretnr; 
assuetam qnoquc os auribus ejus 
interdum admovere, quasi cum eo 
loqucntem, et arcani aliquid a nu- 
niine nuntiantem : nam illam sibi a 
Diana dono datam simulabat : a qua 
tanquani ab ipso numine doceretur, 
quid faciendum aut non faciendum 
esset. Quotiescunque hastes tines 
ingressos, aut uibem aliquam cepissc 
occulte persenserat, dictum sibi a 
cerva simulabat, ut copias in armis 



liaberet. Hursus, si victoria aliqua 
suorum duciim occulta nunciabatur, 
cervam coronai)al, et ab ea sibi vic- 
toriam denuntialain fuisse dicebat. 
Hac simulatione barbaros feros et 
indomitos facile dicto parentes esse 
fecit ; liteias (juo(iiie compositas pro 
veris legebat, soninum simulabat, et 
falsas religiones confercbat. Oliv. 

§ 7 Fabius nutem Maxiinus, <^-c.] Hie 
cumanimadvertisset Nolanum quen- 
dam fortissimum militem et genere 
prapstantem defectionis a quibusdam 
accusari, non animadvevsione, sed 
vafro consilio sibi fidissimum, et 
RomanaR partis propugnatorem red- 
didit. Accitoenini illo. Nunc, inquit, 
res eo maliguitatis pervenit, ut duces 
ad gratiam futurorum ineundam poti- 
us accusenfur, quam pro eorum vir- 
tute honores impertiantur. Deinde 
ilium accusavit, quod nulla in re cffi- 
cium ejus exposceret. Hapc quum 
dixisset, acerrimo equo aliisque nni- 
neiibus ilium ornavit, eifecitque ut 
qui antea suspectus esset, tunc fide- 
lissimus, et pop. Rom. studiosissimus 
efficeretur. Absurdum enim esse 
dicebat, equos et canes venaticos 
cura hominum, et familiaritate, et 
victu niansuescere, feritatemque de- 
ponere, liominibus vero impeiiositafe, 
non gratia et mansuetudine rebelles 
aninios sibi conciliare ; asperiora 
profecto violentioraque esse, quae 
agiicoliK faciunt de caprifico, ac api- 
astro, oleastro(]ue ; nam lias arbores 
in oleas, ficusque, ac pyros <lomesti- 
cas fovendo blandiendoque conver- 
timt. Oliv. 

Liicaniim equitem] Coliortum prin- 
cipes liiinc accusaveraut, quod ex 
castrissc suriipicns, ox online disccs- 
serat. Hos Fabius intcrrogat, qualem 
liunc esse honnnem animadvcrtis- 
sent. Approbiuilibus cunctis, et ejus 
res gestas extoUenlibus, Fabius dili- 
genter sciscitalus disccssus et erro- 
ris causam, ubi comperit homineni 
scorti cujiisdam amore correptuni. 



l2o2 



NOT/E VAlllORUM IN 



statim ciuavit clam nieretriciiium il- 
1am comprehendi, et ail se in castra 
produci ; quo facto, jiivenem ad se 
accitum benigiie compellat. Noii te 
fiigit, inqiiit, quod prater leges et 
mores Komanos e castris noctu sape 
discesseris; sed antea bonmu te fu- 
isse viriim hand oblitiis sum : errores 
igiturtiii cum rebus a te bene gestis 
recompensentur; posthac vero te in 
aliis rebus observabo. Ediictadeinde 
tentorio nuiliercula, Hecc, inqnit, te 
in castris retinebit, nisi propter ali- 
am improbitatem discesseris; nam 
hiijiis amore e castris discedere fere- 
batur. Earn delude jiiveni tradidit, 
et illimi fortissimnm sibi retinuit, et 
reip. ntilem. Idem. 

^ 8 JEdilis ■plebeius] Erant enim £e- 
diles curiiles, et plebeii. Qui veluti 
ministri tribnnorum erant. Unde 
ueque illis uoceri potuit. Dionys. 
lib. VI. ' Curtdes dicebantur, qnoni- 
am ea sella honoris causa uteuantur. 
Plebeii tanlnniin subselliissedebaut, 
ut et Tribuni etQuapstores.' 

Assumpto Isiaci habUu] Sumpto ha- 
bitu sacerdotis Isidis. Erat autein 
habitus niendicantis ; nam sacerdo- 
tes Isiaci mendicautes per urbeui et 
vicos vagabantur, pollicentes se fu- 
tura praEdicturos, si daretur assis, et 
inde qu£estum faciebant. Oliver. 

Omnesautem, ^c] Damnat ulterius 
et eos qui vitae niniium cupidi ouinem 
indignitateni et turpitndiuem vitan- 
daj mortis gratia subire non dubita- 
bant, et eos qui aliense mortis avidi 
homines ad earn necessitatem impel- 
lebant, ut ea sustinere cogantur. 
Oliver. 

^ 9 VetuUonis'] Ad differentiam 
Saturnini Apuleii, de suo supra dic- 
tum est. Oliv. Aliquanlo speciosius 
senlentiis Saturnini Velullionce'l Ita 
vulgo. In Susiano, Winchel. et Pul- 
niann. Aliquanto speciosius Saturnini 
Vetulonis. Corradus legit : Aliijiianto 
speciosius Sentii Saturnini Vttulionis. 
Sed idem hoc narrat Appianus Alex- 



andrinusde Houiponio quodam. Lo- 
cus hie hand dubiecontaminatissimus 
est, ac nierito notaiidus asterisco ; 
sed nihil auxilii in e\enip1aribus est. 
Pigh. 

Puteolos] Oppidum maritimum 
Gampaniap, non procul ab Avern» 

l^CH. 

Perinde ut publicum viinisterimit]' 
Tanquam publico officio fungens. 

Ext. § 1 Cum Alexander, Sfc.'] Cum 
Alexander ducturus esset exercitum 
in Persas, consuliiit oraculum, quern 
suscepti belli eveutum esset habitu- 
rus; felicem respondit Apollo, si eum, 
qui primus sibi porta egresso occur- 
risset, occidi jussisset. Oliv. 

Sorte] Vaticinio sortilegorum. 

§ 2 Sordida magorum duminatione 
Perside oppressa] Ita vulgo. Vett. libri 
recte omittunt vocem, Perside. Kes 
enim accidit magis jam oppressis et 
occisis, ac Perside iiberata. Pighi- 
us. Sordida magorum dominatione op- 
pressa, Darius rex adjutoribus ejusdem 
dignitatis assumptis] Mire involutus 
locus : mihi quidem. Darium ecce 
regeni vocat : atque candidatus reg- 
ni saltern erat, et de eo agitur, quo 
niodo et qua fraude reguum adeptus. 
Sed et adjutores ejusdem dignitatis 
appellat. Adjutoresne regni? inso 
contra, adversarii ejus, et quisque 
sibi spondebat earn dignitatem. . Aut 
nihil video, aut grandis et audax de- 
pravatio, quae nescio an sit levanda ; 
nam ut toUani prorsus sine libris vix 
sperem : Darius rei adjutoribus ejusdem 
ussutnptis. Historia sane talis : et ii 
qui conjurarant in niagos, convenere 
simul in banc conditionem de regno. 
Lipsius. 

Darius rf.r] Futurus. 

Adjutoribus ejusdem dignitatis as- 
sumptis] Id est, aliis nobiiibus, qui 
secum magos oppresserant. Bad. 

Primus hinnisset] An nove hoc ex. 
cogitatum? an Persis quoque aliqua 
in hinnitu religio, ut Germanis olini i 
Multa nioruin et rituum hae duas gen- 



VALERIi MAXIMl LIB. VII. CAP. 3. 



1263 



t€S alias participant. Coler. 

Equisoiiis] Per noctem, lit alii, e- 
qiiiini priclie constitiitam diem ad eun- 
deni locum diixit, ibique eqiiai admi- 
sit ; vel, at dicit Valerius, in etjiiae 
genitalem partem dimissam maniim, 
cum ad eum locum ventum cssit, 
equi naribus admovit, quo odore, vel 
voluptate veneris irritatus equus 
iiinnitum statim dcdit, e.t segnibus 
aliis felix auspicium domino primus 
emisit. Oliv. 

Naribus equi] Aliter Justinus ex He- 
rodoto. Sed idem ex Persarum com- 
nientariis alterum excerpsit, quibus 
et Valerius adhaeret. Coler. 

^ 3 Bias autem, Sfc] Qnod Bianti 
Valerius attribuit, Cliiloni Plutarchus 
ascribit. Cliilon enim, ut tradit Plu- 
tarchus, diccre solebat, Ames cate- 
nas, quasi aliquando sis odio forte 
habiturus. Item : Hactenus oderis, 
tanquam fortasse sis amaturus. Ac 
si diceret: Noii debemns eo iisqne 
amicum amare, ut si quid indignum, 
et turpe fecerit, vel jusserit, ©disse 
nequeamns. Et contra, nee tant- 
opere odisse, ut eum in amicitiam 
nostram, si necesse fuerit, recipere 
non possimus. Non minim hoc a 
Bianfe dictum, nam et Scipio, teste 
Cic. lib. de Amicitia, dicere solebat, 
nihil difficilius esse, quam amicitiam 
usqne ad extremum vita2 diem per- 
nianerc. Laertius (juoque hoc Bian- 
tis dictum, uon Chilonis fuisse affir- 
niat. Oliver. 

§ 4 Lampsaccna:} Lampsacum nrbs 
in littore Hellesponti sita, in ora 
Asiatica. Lampsaccna'j^c,] Hie quod 
Valerius Anaximcni attribuit, non- 
nulli Aristoteli tradunt. Utroque 
enim pracceptorc Alexander est usus. 
Oliver. Lampsacena;'] Si pro patria 
intercessurum putavit Alexander, 
non recte Aristoteli id attribuas, cui 
patria non Lampsacum, t.ed Slagira 
tuit. Bad. 

Vetusta nobilitate^ Lampsacum dic- 
tum airl fiafi.\f/dKrfS i7ri)(wpias Tifht k6' 



pjjs, teste Stephano. Vini feracissi- 
ma fuit hjpc civitas. Unde hand du- 
bie a Priapo condif a scribitur, Bacclii 
ct Veneris filio. De qua re multis 
Plutarclius in libeilo De Clar. Ma- 
iler. Scd et Demosthenes UpidTrov 
/CTiV^ua appellat. Servias ad Ceorg. 
IV. 'Priapiis fail de Lampsaco, civi- 
tate Hellesponti, de qua pulsus prop- 
ter virilis membri niagnitudineni,pobt 
in nunierum Deorum receptus me- 
ruit numen esse hortornm.' Coler. 

§ 6 Totiits coyicionis] Id est, populi 
convocati. 

^ 7 Annibal superior] Autor de Vi- 
ris Illustr. dissentit a Valerio ct no- 
mine, et tempore. Non enim Au- 
nibalem, sed Himilconem, nee se- 
cundo, sed primo Punico bello con- 
tigisse dicit. Ha^c sunt ejus ver- 
ba: ' Cn. Duilius primo Punico bello 
dux contra Cartliaginienses missus, 
nbi vidit eos multum mari posse, 
classem magis validam quam deco- 
ram fiibrefecit, et manas ferreas in- 
jiciens, hostium naves apprehendit ; 
et victi et capti sunt. Hiinilco dux 
Carthaginiensium tugit, et a Senatu 
quipsivit, quid faciendum censerent : 
omnibus ut pugnarel damantibus, 
Feci, inquit, et victiis sum : et sic 
pcenam crucis effugit ; nam apud 
Poenos dux re male gesta punitbalur. 
Duilio concessnm est, ut privlucenle 
funali et praecinente tibicine a coena 
publice rediret.' Superior] Fueriuit 
secundum Valerium superior et in- 
ftrior. Superior, qui primo Punico 
bollo Duilio console navali piu^lio 
su[)eratus est. Inferior, qui secundo 
gravissimam Komanis ct Italia; cla- 
dt'Ui ac pivnc ruinam rerum omnium 
iutulit; sed tandem a Scipione Afii- 
cano superiore et Italia pulsus est, 
et Africa acie suporatiis. Oliver. 
Annibal a Duilio consult] In Susiano, 
Colonicnsi, et Pulmanniauo optime, 
Superior Annibal, ut discernatur sci- 
licet ab illo, qui sequitur, et helium 
secundum Punicuni gessit,. Amiicaris 



1264 



notj: variorum in 



filio. Hunc Orosiiis scnioicm Anni- 
halem vocat. Polybiiis et Zonaias 
Gisgonis filium appellant, qui primo 
I'unico bello fiiit dux quidem Cele- 
bris, sed infelix. Pigh. 

Quendam ex amicis] Vide quantum 
dissentiat a Plinio : nam Pliiiiiis non 
inisisse queinpiam, sed ipsiim pro- 
fiigisse diicem, Carthaginemqiie pe- 
fiisse, et a Senatii qiiaesisse dicit, 
quid sibi faciendum esset. Oliver, 
Quendam ex nmicis composilum et orna- 
tum Cartlmghiem 7nisit] Locus etiam 
in scriptis exemplaribus contamina- 
tissimus, qui nescio an recte sanari 
adiiuc potei it. In Cauchiano et Win- 
eliel. legitur: quendam ex amicis com- 
ponitum et subornaliim. In aliis omni- 
bus : compositum et formatum. Forte 
legendum: confestim in/ormatum. Sed 
quia nihil certi, nihil etiam mutare 
vol 11 i. Pigh. 

§ 8 Alter item Annihal, ^-c] Livius 
lib. xxM. ' Accesserant,' inqnit, ' dune 
res ad angendam Dictatoris invidiam ; 
una frande ac dolo Annibalis, qui 
cum a profugis ei monstratiis ager 
Dictatoris esset, omnibus circa solo 
aequatis, ab eouno ferruni,ignenique, 
et vim omnem hostium abstineri 
jussit, ut occulti alicujus pacti ea 
merces videri posset ; altera ipsius 
facto, primo forsitan dubio, quia non 
expectata in co Senatus auctoiitas 
est, ad extremum baud ambigne in 
maximam laudem verso, in permii- 
tandis captivis. Quod sicnt primo 
Punico bello factum erat, convene- 
rat inter duces, Romanum Poenum- 
que,ut qua; pars plus recipcret quam 
daret, argcnti pondo bina et selibras 
in militem preestaret ; ccxlvii. cum 
plures Romanus, quam Poenus rece- 
pisset, argentumque pro eis debitum, 
(saspe jactata in Senatu re,) quoniam 
Don consnluisset Patres, tardius ero- 
garetur, inviolatum ab hoste agrum, 
misso Romam filio, vendidit, fidem- 
que publican! impendio private exol- 
vit.' Frontinus vero : ' Annibal in 



Fabinm, cui npque virfnte, ncc arte 
bellandi par crat, ut infamia dislrin- 
geret, agris ejus abstinuit, capteros 
populafus. Contra ille ne suspecfa 
civibus fides esset magnitudine ani- 
mi effecit, publicatis possessionibus 
suis.' Hoc idem fecisse Periclem 
tradit Justinus. Oliver. 

§ 9 Tuscidanis] Tusculum oppidum 
Latii Straboni, quindecim niillia pas- 
suum ab urbe. Hodie ignobilis vicus, 
et Fuscatam appellant. Tusculanis, 
Sfc] Tiisculani saepe defecerant a 
Romanis. Hanc injuriam cum Ro- 
mani ferre non possent, Camillum 
cum exercitu niiserunt, qui agros 
vastaret, nrbtm funditns everte- 
ret. Sed Tusculani calliditate con- 
silii vim Romanam arcucrunt ; in- 
trantibus enim eoruni fines Romanis, 
non demigratuin ex propinquis itine- 
ris locis, non cultus agrorum Inter- 
missns ; patentibus urbis portis, to- 
gati obviam frequentes Imperatori- 
bus Romanis proeessere, commeatus 
exercitui comiter in castra ex urbe 
et ex agris devehitur. Turn Camillus, 
castris ante portas posilis, eadem- 
ne forma pacis, quae in agris osten- 
taretur, etiam intra moenia esset, 
scire cupiens, ingressus urbem, ubi 
patentes januas, et tabernis apertis 
proposita omnia in medio vidit, in- 
tentosque opifices sno quemque operi, 
et ludos literarum strepere discen- 
tium vocibus, et repletas scmitas in- 
ter vulgus puerorum et mulierum hue 
et illuc euntium, qua quemque suo- 
runi usuum causa ferret, nihil usquam 
non pavidis niodo, sed niirantibus 
quidem simile circumspiciebat, om- 
nia inquirens oculis, uhinam bellum 
fuisset. Adeo nee amotas rei us- 
quam, nee oblatae ad tempus vesti- 
gium ullum erat; sed ita omnia con- 
stanti tranquillaque pace, ut eo vix 
fama belli perlata videri posset. 
Victus patientia iiostium Camillus, 
ubi omnia vidit esse pacata, et in 
agris et in urbe, Tnsculqnos ad Sena- 



VALl^RII MAXIMJ LIB. VII. CAP. 4. 



1265 



timi iie jubet; Scnatni dcinde sori- 
l)it, qua; vidciat: Senatiis Tuscula- 
nos non solum amicitia et pace di}^- 
iios judicavit, scd insuper etiani civi- 
tate donavit. Oliver. 

§ 10 At Volscorum dticis, Sfc.l Mar- 
tins Coriolaniis iirbe pulsus, ut dic- 
tiiin est, exulatum in Volscos abiit. 
Hospitio utebatur Attii TuUi Volsco- 
rum principis, et Romanis semper 
infesti. Hi duo consilia confeiunt de 
Romano bello. Haud facile crede- 
bant plebem suam impelli posse, ut 
toties infeliciter tentata aima cape- 
rent ; multis swpe bellis, pestiientia 
postremo amissa juventute fractos 
spiiltus esse; arte agendum in exo- 
leto jam vetustate odio, ut recenter 
alicpia ira exacerbarentur animi. Lu- 
di forte ex instauratione jnagni Ro- 
mae parabantur ; ideo aiictore Attio 
ilio vis magna Volscorum venit. 
Priusquam ccnimitterentur, Tidliis, 
lit donii compositum cum Martio 
fuerat, ad consules venit, dicit esse 
qua; secreto agerc dc republica velit. 
Rcmotis arbitris, Invitus, inquit, 
quod sequins sit, de ineis civibus lo- 
quor, non tamen admissum quic(]uam 
:il> his criminatum vcnio, sed cautnm 
lie admittant. Nin)io plus quam ve- 
lim nostronnn ingenia sunt mobilia. 
Multis id cladibus sensimus, quippe 
qui non nostro nierito, sed vcstra 
patientia siimus incolumes. Magna 
liic nunc Volscorum multitudo est. 
Ludi sunt. Spectaculo intenta civi- 
taa erit. Memini quid per eandcm 
occasionem aSabinorum juventute in 
liac urbe commissum sit. Horrct 
animus ne quid inconsulte a«t temere 
fiat. Hiic vestra, nostraque causa 
priniiim diccnda vobis consulibus ra- 
tns sum : (jiiod ad me attinct, exlem- 
plo bine domum abirc in aninio est, 
ne cnjus facti dictiqnc contagione 
|)iiEscns violer. Ha-c locutus abiit. 
Consules cum ad j>atrcs rem dubiam 
sub auctoie cerlo detulissent, auctor 
iii.igis, ut fit, quam its ad pra?caven- 
Diipli.ci Vat: Clas. Val. 



dum vel ex«uperTacuo niovit, facto* 
que SCto ut urbe excederent Volsci, 
praecones dimiltuntur, qui omneseos 
proticisci ante nocteni jiiberent. In- 
gens pavor primo discurrentes ad 
suas res tollendas in bospitia percu- 
lit : proficiscentibus deinde indigna- 
tio oborta, ut consceleratos contami- 
natosque ab ludis, festis diebus, coetu 
quodanniiodo honiinum Ueorunique 
abactos. Cum prope continuato ag- 
niine irent, progressus Tullus ad ca- 
put Ferentinum, ut quisque veniret, 
primores eorum excipiens quarendo, 
indignandoque, et eos ipsos sedulo 
audientes secunda ira; verba, et per 
eos multitudinem aliam in subjcctuni 
viap, campum deduxit. Ibi in con- 
cionis niodum orationem exorsus, 
omnes ad bellum et arma concitavit, 
et quod ratione nunquam obtinuisset, 
arte et calliditate consccutus est. 
Vide Livium libro n. Oliver. 

Cap. IV. § 1 Omnibus mililaribus 
copiis~\ Livius lib. i. ' Fidcnates,' in- 
(juit, ' eolonia Romana, Veientibus 
sociis consilii assumptis, pacto trans- 
itionis Albanorum, ad bellum at- 
que arma concitantur. Cimi Fidense 
apcrte descissent, Tullus, Metio ex- 
ercituque ejus ab Alba accito, contra 
bostes ducit. IJbi Anienem transiit, 
ad conflucntes collocat castra. Inter 
eum lociuii et Fideuas Veientium 
exercitus Tyberim transierat. Hi et 
in acie prope flumen tenucre dex- 
trum cornu ; in sinistro Fidenates pro- 
pius niontes consistunt. Tullus ad- 
versus Veiintem liostem dirigit snos ; 
Albanos contra legionem Fidenatium 
collocat. Albano non plus animi 
ciat quam lidei ; neipie nianere, ne- 
que transirc aperte ausus, sensim ad 
montes siiccedit. Inde ubi satis 
subiisse sese ratus est, erigit totam 
aciem, fluctuansque animo, ut tere- 
ret ttmpus, explicat ordincs. Con- 
silium erat, quuni fortiina rem daret, 
CO iuclinare vires, Miraculo primo 
esse Romauis, qui proximi steterant, 
fllax. I L 



1266 



NOT.E VARIORUM IN 



lit midari latcra sua socioniin digres- 
811 senseiunt; inde eqties citato eqtio 
minciat regi abiie Albanos. Tiilliis 
in re trepida dtiodecim vovit Salios, 
fanaqiie Pallori ac Pavoii; equitem 
clara increpans voce, ut hostes exau- 
dirent, redire in prffiliuin jubet, nihil 
trepidatione opus esse, sue jnssu 
circumduci Albaniiiii exercituni, ut 
Fidenatium nuda terga iuvadant : 
idem iniperat ut hastas equites eri- 
geie jubeat. Id factum magna? parti 
peditum Romanoriini conspect\im 
abeuntis Albani exercitus intersepsit. 
Qui videraiU, id quod ab rcge auditum 
erat rati, eo acrius pugnant ; terror 
ad hostes transit ; et audiverant clara 
voce dictum, et magna pars Fidena- 
tium, ut qui coloui additi Romanis 
essent, Latine sciebant. Itaque ne 
subito ex coUibus decursu Albanorum 
intercluderentur, ab oppido terga 
vertunt. Instat Tiilius, fusoque Fi- 
denatium cornu, in Veientem aiieno 
pavore percussum ferociter redit; 
nee illi tiilere impetum, sed ab eflfusa 
fuga flumen objectum a tergo arce- 
bat : quo postquam fnga inclinavit, 
alii arma frede jactautes in aquani 
cceci ruebant; alii, dum cunctantur 
in ripis, inter fugap. pugnseque con- 
silium oppressi. Non alias ante Ro- 
mana pugna atrocior fuit. Turn Al- 
banus exercitus spectator certaminis 
deductus in campos est; de Melio 
vero SuflFetio ejus duce crudele sump, 
turn est supplicium, ut duabns qua- 
drigis alligatus dilaceraretur.' Oliver. 

Fidenas] Urbs haec Latii mediter- 
ranea. Fidenas aggresso] Lege Poly- 
aenum lib. viir. 

Torpere] Pigrescere et languere : 
nam crebro Fidenates adversus Ro- 
nianos rebellantes Romanam juven- 
tutem otio torpescere non permitte- 
bant. Oliver. 

Detecto, ^fc] Nam Albani, relictis 
Ronianorum lateribus, se in collem 
receperunt. Idem. 

Concitalo enim equo] Livius dicit 



enm prius vovissc duodeciin Salios, 
fanaque Pallori et Pavori. Idem. 

Globos] Omnem niultitudinem et 
ordinem pugnantium. Omnes pugnaii' 
Hum globos praciirrit] Vetus recte, 
percurrit. Miscuit seglobis,non prae- 
ciirrit. Lips. 

Pradicans suojussu] Narrat histori- 
an! fuseServius ad /Eneld. viii. Coler. 

(^ 2 At ne continuo, ^-c] Tarquinius 
Superbus cum Gabios, urbeni propin- 
quam et validam, sajpius aggressus, 
virtute expugnare non posset, ad 
fraudes et dolos conversus est. Nam 
cum velnt deposito bellofundamentis 
templi jaciendis, aliisque urbanis 
operibus intentum se esse simnlaret, 
Sextus Tarquinius, filius ejus, qui 
minor ex tribus erat, transfugit ex 
composito Gabios, patris in se saevi- 
tiani intolerabilem conquerens ; jam 
ab alienis in suos vertisse superbiam, 
et liberorum quoque eum freqtientiae 
teedere ; ut quam in curia solitndinem 
fecerit, domi quoque faciat, ne quam 
stirpem, ne quern haeredeni regni re- 
linquat; se quidem inter tela et gla- 
dios patris elapsum, nihil usquam sibi 
tutum, nisi apud hostera L. Tarquinii 
credidisse. Nam ne errarent, manei e 
iis bellum quod positum simuletur, et 
per occasionem eutn incautos inva- 
surum ; quod si apud eos supplicibus 
locus non sit, pererraturum omne 
Latium, Volscos quoque se, inde 
iEquos et Hemicos petiturum, donee 
ad eos perveniat, qui a patrum cru- 
delissimis atque impiis suppliciis te- 
gere liberos sciant. Forsitau etiam 
ardoris aliquid ad bellum arniaque 
se adversus superbissimum regem et 
ferocissimum populum inventurura. 
Cum si nihil moverentur, infensus ira 
porro inde abiturus videretur, benig- 
ne a Gabinis excipitur, quos paulo 
post ad rebellandum incitat. Ipse 
cum promptissiinis juvenum pra3da- 
tuni, atque in expeditionem vadit; et 
cum dictis factisque omnibus ad fal- 
lendum instructis vana accresceret 



VALF.RII MAXIMI LIB. VII. CAP. 4. 



12G7 



fides, Dux ad ultinuim belli legitur. 
Ibi cum inscia niiiltitndine quid age- 
retur, praiia parva inter Komani 
Gabiosqiie fierent, quibiis piernnir|iio 
res Gabina su|)erior esset, turn cer- 
tatini summi infimique Gabinorum 
Sextnm Tarqiiinium dono Deum sibi 
inissum credere ; apud milites vero 
obeundo pericnla et labores, pariter 
prandam munifice largiendo, tanta 
charitate esse, ut non pater Tarqui- 
nius potentior Ronue, quani filius 
Gabiis esset. ^ta postquani satis 
virium collectum ad omnes conatus 
videbat, turn ex suis unum sciscita- 
tum Roniam ad patrem mittit, quid- 
nam se facere vellet, qnandoquidem 
nt omnia unns Gabiis posset, ei Dii 
dedissent. Huic nuntio, quia credo 
dubiic fidei videbatur, niiiil voce re- 
sponsum est. Rex velut delibera- 
bundus in bortum lediuni iransiit, 
sequente nuntio filii : ibi inanibulans 
tacitus summa papaveruni capita di- 
citur baculo decussisse. intcrrogando 
expeclandoque responsuni nuntius 
fessus, nt re imperfecta, redit Ga- 
bios ; qnw dixerit ipse, qua;que vi- 
derit, refert : sen ira, sen odio, 
sen superbia insita ingenio, nul- 
1am eum vocem emisissc. Sexto, ubi 
quid vellet pater, quidve pra-ciperet, 
tacilis ambagibus patuit, primores 
civitatis criminando, alios apud po- 
pnlum, alios suae ipsius invidise op- 
portunos interemit ; multi palani, 
quidam, in quibus minus speciosa 
criminatio erat fulura, clam inter- 
fecti. Patuit quibusdam volentibus 
fuga, ant in cxilium acti sunt, abscn- 
tinm(|ue bona, juxla atque intrremp- 
torum divisa fuere. Largitionis inde 
pra'dicque ct dulccdiue privati coin- 
niodi scnsiis nialorum publicoium 
adimi, donee orba consiiio auxilio- 
que Gabina res rcgi Romano sine ulla 
dimicatione in nianuni traditur. Oliv. 

Tarquinii JUius] I'olya:nus vocat 
Vi(l)TO.T0v Tuv iraiouv 2e|T0f. Colev. 

Gabios'\ Latii liac urbs Livio, Pli- 



nio, aliis. Ubi liodie Gallicano, ut 
putant Marlianus, Leander, et Blon- 
dus. Zagarolo Onuplirio putatur. 

Verhctci] Quia se ipsuni dcdita 
opera jusserat verberari ; cujus rci 
nullam prorsus mentioncm facit Li- 
vius. Justinus vero liac eadem si- 
mulatione nsum fuisse Zopyrum 
nnum ex interfectoribus magorum, et 
de principibus Darii Persarum regis 
dicit, qui, ut Babylonian! Persarum 
imperio snbjiceret, donii se verberi- 
bus lacerari toto corpore jussit, et 
titulo transfugfe Babylonem profec- 
tus, Iiac eadem arte urbem et impc- 
rium Dario prodidit. Oliv. 

Nonvinctis majiibus] Hoc solo denip- 
to, quod non erant illi nianus vinctw. 
Hadius. 

§ 3 Unico pei'scveranticE irritamcnto^ 
Unum erat, inquit, quod Gallos i!> 
obsidendis Romanis pcrseverare in- 
citaret, quod eos tame vinctrc posse 
sperabant ; nam armis ant vi aliqua 
capi posse Capitolium desperabant, 
quod locus natura munitissimns esset. 
Olh. 

Misertiis est, Sfc] Lactantius Fir- 
niianns Divin. Inst. lib. i. ' Eodem,' 
incpiit, ' tempore Jovi Pistori ara 
posita est, quod eos in quietc nionu- 
isset, ut ex omni frumento, tpiod lia- 
bebant; panem conficcrent, et in 
liostiuni castra jactarcnt, ecxjue facto 
soiuta est obsidio,desperantibusGal- 
lis inopia subigi posse Romanes.' 
Ovidius quoque Fast. vi. 393. 'Posse 
fame vinci spes excidit. Hoste re- 
piilso (Jandida Pistori ponitur ara 
Jovi.' Idem. 

Prasididinopial Jupiter Pistor bine 
natus. Lactantius lib. i. cap. 30. Hu- 
jus I'estunt vi. Id. Jun. celebraba- 
tur, teste Ovid. Fast. vi. Cohr. 

§ 4 Altcrum Italice latns] Lucaniam 
rcgioncm. 

Altevuni] Brutios in Unibria. 
AVro] Cum cupeiet Asdrubalem, 
eiu>()ue copias, antecpiam Annibali 
fratri jungeretur, excidi, iikircoque 



12GS 



MOTili VARIORUM IN 



festiiiaret se Livio Salinatori collega; 
siio, cni belliini illiid niandattim fiie- 
lat, parum fidens viribiis, quaj sub 
ipso erant, adjungere, neqtie tanipu 
discesstim smim nosci ab Aiiiiibale, 
cni oppositus erat ; niillc eqnites, 
sex niillia ptditiim delegit, pitecei)it- 
que legatis, quo? relinquebat, ut ea;- 
dem stationes, vigiliaj a?que ageien- 
tiir, totideni ignes arderent, eadeni 
facies castronim servaretur, ne quid 
suspicatus Aniilbal auderet adversus 
paucltateni lelictorum. I'ronuntiat 
occupare se in Lucanis proximam ur- 
bem, Pnnicunique piresidlum velle, 
ut ad iter parati essent : nocte pro- 
fectus flexit in Picenum, deinde cum 
in Umbiiani occultatis itineribus 
venisset, nuntios pra?misit ad colie- 
gam, qui nuntiarent ejus adventum, 
percontaienturqne clam an palani, 
interdiu an nocte venire se vellet, 
iisdem an aliis consideret castris. 
Nocte clam ingredi melius visum est. 
Tessera per castra a consule data 
erat, ut tribunus tribunum, centurio 
centurionem, eques equitem, pedes 
pediteni acciperet, neque enini dila- 
tari castra opus esse, ne hostis ad- 
ventum allerius consulis scntiret, de- 
tractaturas pugnam, si consuhini 
junctas vires intelligeret. Igitur 
inscium dnplicatis aggressus copiis, 
Claudius Nero superavit, et velo- 
cius omni nuntio rediit ad Anni- 
balem. Ita ex duobus callidissimis 
Poenorum ducibus eodem consilio 
alterum celavit, alteruni oppressit. 
Oiiv. 

Metaiiruni] Metaurns fltivius est 
Umbria; defluens in Adriaticuni si- 
iiimi, earns et nobilitatus liac Livii et 
Neronis victoria. Idem. 

Quo evenit} Nou prius Aunibal 
sensit Neronem e castris discessisse 
aii openi coliegte ftrendani, quam 
Nero caput Asdrubaiis in castra 
iratris conjici jussit. Quo viso, 
dixisse fertur, tuni deniuni coguos- 
ccre se Deos iratos Cartbaginiensi- 



bus. Idon. 

§ 5 Q, MeteUus'] Qui Pins cogno- 
minatus est, quia patris exilium Ion- 
gis lacbrymis prosecutns fuerit, nee 
ab iis temperare potuerit, prius quam 
fuit in patriam revocatus. Idem. 

Contrebiam^ Alii Trebiam vocant. 
Sed phires Contrebiam. Virgilins 
^neid. vii. Mutuscani indigitat. Ser- 
vius : ' Ha?c Trebia postea dicta est, 
quam modo Tribulam dicunt, apud 
quam Annibal delevit populnm Ro- 
manum.' Est et flumen Trebin apud 
Plinium, Strabonem, Silium lib. iv. 
Coler. 

Tunicam'] Frontinus lib. i. cap, 1. 
'Metellus,' inquit, 'Pins in His- 
pania interrogatus quid postera die 
facturns esset : Tunicam meam, in- 
quit, si boc eloqui posset, combure- 
rem.' Oliv. 

Ext, § 1 Agathocles, ^c] Hie Si- 
ciliEe tyrannus, quern ex humili et 
sordido loco ad regiani niajestatem 
fortuna mira indulgentia provexerat, 
cum a Pcenis duce Hamilcare duobus 
proeliis superatus intra Syracnsas 
obsideretur, videretque se longe viri- 
biis imparcm, et ad ferendam obsi- 
dioneni minime paratum, statuit bel- 
lum in Africam transferre, mira pror- 
sns audacia, ut quibus in solo urbls 
sua; par non erat, eorum urbi bellum 
inferret, et quod sua tueri non pote- 
rat, impugnaret aliena, victusque vie- 
toribus insultaret. Hujus consilii 
non minusadmirabilesilentium, quam 
coDimentum fuit, populo boc solum 
professus, invenisse se victorias viam, 
animos illi tantum in brevem obsi- 
dionis patientiam firmarent. Con- 
scripto delude exercitu, cum duobus 
filiis adultis, nullo militum sciente 
quo veheretur, trajecit in Africam : 
exposito deinde in littore exercitu, 
consilium suum omnibus aperuit, eos- 
que ad certam viotoriani bortatur. 
Facta in agros siibita excursione, 
passim omnia prosternit, villas cas- 
telhu)ue inceudit ; cni cum Hanno 



VALERII MAXIAII LIB. VII. CAP. O. 



J2G1) 



dux Pcenorum f'actiis esset obvins, 
prinio picelio vincitiir ct occiilitiir : 
nam duo niillia de Siculis, tria niillia 
de Poenis cum ipso duce cecidere. 
Hac victoria elatus Agatbocles, urhes 
castellaque expugnat, praedas ingen- 
tes agit, liostiuniniulta inillia trucidat, 
castia deinde quiiitolapide a Cartlia- 
gine ponit, ut danina clarissimaruni 
reiuiii, vastitatenique agroruii), et 
incendia villarum de muris ipsins 
urbis specularentur. Denique brevi 
efFecit, ut tota pcene provincia a 
Poenis deficeret. Iterato cum Car- 
tJjaginiensibus bello duce Bomilcare, 
gravi pioelio superavit, cum magno 
utriusque exercitus sanguine. Post 
banc victoriam protligatis in Africa 
rebns, niliil actum esse pulans, si 
amplius Syracusae oi)siderentur, tra- 
dito exercitn filio suo, recurrit in Si- 
ciiiani ; cujns adventu omnes Siciiiie 
nrbes, auditis rebus quas in Africa 
gesserat, certatini ei se tradnnt, at- 
que ita pidsis e Sicilia Poenis, totius 
insulae imperium occupavit. Rever- 
sns deinde in Africani, cum niutata 
fortuna cuncia adversa sibi evenis- 
sent, victus, et in Siciliam redire co- 
actus, cum Poenis pacem acquis con- 
ditionibus fecit. Oliv. 

§ 2 Quid Annihal, 6fc.'] Frontinus 
lib. II. cap. 2. 'Annibal,' inciuit, 
' apud Cannas cum comperisset Vul- 
turnum amnem ultra reliquorum natu- 
ram fluminum ingentes auras mane 
proflare, quae areuarum, pnlverisque 
vortices agerent, sic duxit aciem, ut 
tola vis a tergo suis, llomanis in ora 
et oculos inciderct. Quibus incom- 
niodis mire liostiadvcrsantibus, illam 
meuiorabilem adeptiis est victoriam.' 
Livins non boc solum stratagemate, 
scd aliis quoque nsnm Annibalem 
fuisse dicit in Cannensi pugna, qui- 
bus Romanos opprcssit magis, quam 
vicit. Nam et snis quibusdam impc- 
ravit, nt cum accensa pugna viderc- 
tnr, simnlata fuga Romanam Icgio- 
ncm in insidias deducercnt, ipiiK ad 



internecionem usque delela fuit. Et 
in sinistro coruu Romano, ubi socio- 
runi equilcs advcrsus Nuniidas stete- 
rant, consertiun prcelium segne pri- 
nio, et a Punica cu'ptum fraude. 
Quiiigenti fernie ecjuites Nuniidas, 
praiter consueta arma, telaque, gla- 
diosoccultos sub loricis babentes,usi 
specie transfugarum, ad Romanos 
transiere ; qui cum a suis parmas 
post terga habentes adequitassent, 
repente ex etpiis resiliunt, parmisque 
et jaculis ante pedes bostium projec- 
tis in mediam aciem accepti, ducti- 
que ad nitimos, considere a tergo 
jubentur ; ac dum prcelium ab omni 
parte conseritur, quieti mansere. 
Postquam vero omnium oculos ani- 
mosque occupaverat certamen, tnm 
arrepiis scutis, quae passim inter 
acorvos caesorum corporum strata 
erant, versam adoriuntur Romanam 
aciem, tergaque ferientes ac poplites 
ca-dentes, stragem ingenteni dede- 
runt, ac niajorem aliqnando pavorem 
ac tumultum fecerunt. Oliv. 

Adversum huberet] Quia Apulia ven- 
tis abundat, et privsertim lapyge. 

Cap. v. C'umpi (juoquc^ In campo 
Martio populi Romani comitia babe- 
bantur, crcabanturque magistratus, 
in quern candidati descendebant. OH- 
veriits. 

Insiruxerifl Possit instruere. 

§ I Tiicliniuin'] Vide F. Ursinum, 
ct Ciacconum de Tridinio. 

Lectulos Punicos] Ligneos intcUige. 
Seneca ita interi)rctatur Epist. xcvi. 
Tnberonis ligneos lectulos, cum in 
publicinn sternercntur. Pcenos opi- 
fices operc lignario oliin clarnisse 
RomvB, argumcnto siMit aliquot Cato- 
nis et Plant! loca. Cato ccrte libris 
de Re Rustica ' Fencstnis Punicas,* 
' Torcular l'a;nicum,' ' Coagmenta 
Punica* commemorat. Plinius libro 
XXX. capite undeciuio, ' leclos Puni- 
cos.' Plautus Aulularia, ' Laternam 
Punicam/ Ojjorlet fuisse lectulos 
buniiliores ca-teris. Isidor. lib. xx. 



1270 



NOTJE VARIORUM IN 



* Pnnicani lecti parvi eJ liumiles pri- 
nmm a Cartliagiue advccti, et iiute 
noniiuatl.' Coler. 

Fellilms hcEilinis] Qiiibus nihil fce- 
dius ot abjectius. 

§ 2 P. autem Scipio'] De liac repnl- 
sa Cicero in Oratione pro Pianco. 

[s qui considJugurthce bcllum indixit, 
qui tnutrem Idaatn, ^f.] Hoc loco pla- 
gae vetiistas turpissimam viiiemus ci- 
catriceni sciolonitn impeiitia induc- 
tani, quam vix ipse sanarel /Escnla- 
piiis sine antiquonmi exemplariuui 
aiixilio. Confundiintur enim hie ties 
Nasicse, eoruniqne res insigniores 
falso ac perperain uni adscribiintur. 
Ignarus historiae ludimagister aliqnis 
hiuic locum fortassis injuria teniporis 
ante luxatuui corrigere cupiciis, verba 
qiitedani, quibus historiae discerne- 
bantur, velut ociosa ac superfliia sns- 
tulisse videtur, uni luiic Scipioni 
candidate omnia attribuenda existi- 
nians, ut forte mendosus locus ex 
parte jam prae se ferebat. Verum non 
intellexit, Valerium non hie uuius 
res gestas, sed totius ejus domus 
praeclariora stenimata adducere, ut 
monstraret, quam bene meritae fami- 
liar levi de causa repulsae labem po- 
pulus intulerit. Plagam denuo, in- 
quies, apeniisti, sed adhibe nunc 
remedium. Quod cum nihil jnvent 
Manuscript! codices, profecto difficile 
ac miiiime praesens esse fateor ; nisi 
iilud ex ipsa sumamus historiae veri- 
tate. Quam paucis verbis interjectis 
ita, si conjecturag locus aliquis est, 
rcstituendam Valerio suspicor: P. 
autem Scipio Nasica togalce potent ia 
darissimum lumen, pater ejus, qui con- 
sul JugurthiC belluin indixit, ejusque 
nepos qui niatrem IdcBiim Phrygicis se- 
dihus ad nostras arasfocosque migrantem 
sanctissbnis manibus excepit ; is ipse qui 
multas el prsti/eras seditiones auctori- 
talis sues robore oppressit, cujus patre 
principe senatus per aliquot annos gloria- 
tua est, ij-c. Non video q<ia meliore 
via lectionis vulgattc falsitas dcclina- 



ri posset. Sed jiidicent docti : ipse 
quidem nihil mutare sine veteruni 
librorum auctoritate volui. Cur au- 
tem existimem de P. Nasica Sera- 
pione loqui auctorem non paucae sunt 
rationes, quas in Annalibus nostris 
in ejus hac aedilitate latius exposui. 
Jam reliqua qna-dam orationis verba 
ex codicibns scriptis ut eniendemus, 
legendum ex omnium suffragatione : 
togatce potentia darissimum lumen: 
non nt vulgo, alarum. Et postea: 
Qui matrem Idaam Phrygicis scdibua 
ad nostras aras focosque migrantem. 
Non e Phrygiis. Agnoscit KTririKhv 
(ppvyiKhs Stephanus de Urbibus. De- 
nique Cicero sine prappositione, ' mi- 
grare domo,' Verrina quarta dixit. 
Deniqne in exempli ejusdem fine le- 
genduni: non patiendo eos a securis 
peti: idqne ex omnium veterum li- 
brorum consensu. Impressi codices, 
a scurris, prodnnt perperam. Erat 
enim in ilia Scipionis facetia quidem 
contunieliae nonnihil, sed nulla sciir- 
rilitas, qua; turpitudinera atque ob- 
scoenitatem amat. Pighius. 

Pestiferas seditiones'] Nam Tibe- 
rium Gracchum seditiosissimum ho- 
niineni, ut supra dictum est, propria 
nianu iutereniit. Oliv, 

Rusticce tribus] Tribus ratione tri- 
plici fuerunt distincta; ; in Urbanas, 
suburbanas, quas fuerunt libertino- 
rum ; et rusticanas, quae ingenuo- 
rum. 

§ 3 NuUus, Sfc] Contigit A. U. 
Di.xvii, et DLXviii, et ulxix. 

Frustra'\ Ter scilicet secundum Au- 
torcm de Viris lliustribus, qui dicit: 
' Prinio consulatii, quern post tres 
repulsas adeptus erat, de Liguribus 
triuniphavit.' Oliver. 

§ 4 Quintum autem, ^-c] De hoc 
Pliniiis : ' Qnintus Caecilius Metellus, 
a doniita Macedonia Macedonicus, 
Pnetor Pseudo-Philippum, qui idem 
Andriscus dictus est, vicit. Invisus 
plebi ob nimiam severitatem, et ideo 
post duas repulsas consul a;gre factus, 



VALERU MAXIMI LIB. VII. CAP. G, 



1271 



Arhaclios in Hispania doiiiait,' &c. 
Oliv. Contigit A. U. dcvu. ct dcix. 
De Pscudo-Philippo'] De falso Plii- 
lippo, id est, qui se falso Pliilip- 
pi regis filiiim asseverans, ex con- 
ciibina uatnm, totam fernie Macedo- 
niam multo f.ivore occupaverat. Oliv. 
Eundem de Pseudo-Pliilippo ti'iumphan- 
tem, ^c] Nou dissimili, qua piiiis, 
aiidacia in liunc quoqtie locum gras- 
sati sunt scioli. Constat enini Q. 
Metelhim Macedonicuni tiiunipliasse 
de Pseiido-Philippo, belluniqne A- 
ciiaicum gessisse ex praetura, prius- 
quam consulatum peteret. Atqui 
hacc verba sonant, post repulsam 
consulatns triumpbasse, Achaicunique 
bellnm profligasse Metellum, Quod 
plane falsum esse, vel solus auctor, 
qni de Viiis Illustribus scripsif, ab- 
iinde docet cap. 61. Hoc pacto 
nobis bonos auctores detbrmaverunt 
glossogiaphi. Verae tanien lectionis 
vestigia quaedani lemansere in Cam- 
pensi iibro, cujus initiuni tale hoc 
mode prosequendum opinor: ' Quem 
de Pseudo-Philippo triumpliantem 
universus senatus lajtum et alacrem 
in Capitolium prosequutus erat. A- 
cliaici etiam belli, cui summam nia- 
num L. Mummius adjccit, maxima 
pars ab hoc viro profligata fuerat.' 
Pigh. 

Achaici etiam, ^c] Quod et Autor 
de Vir. Ulust. ita testatur: 'Lucius 
Mummius, deleta Achaia, Achaicus, 
adversus Corinthios missus victoiiam 
alicno labore <|U(Bsitam interct'pit: 
nam cum illos Metellus Macedonicus 
apud Heracleam fudisset, et duce 
Critolao privasset, cum lictoribus et 
paucis cquitibus in Metelli castra 
properavit.' Oliver. Contigit A. U. 

DCIAX. 

Cui mox duns cldiissiinns pioiiiuias 
aut dalunis erat,aul debilurus, Achiiidm 
et Mucedoniaiii] Ita vulgo, Non da- 
bat lum provincias pop., sed cas sena- 
tus dt'cerucbat magistiatibus sor- 
ticndaF. Alia est lectio in Campcnsi 



sic : cui viox duas clarissimas provin- 
cias aut debiturus erat, aut dcbiturus. 
Mendose. I^egendum enini puto : 
aut dcbclmt, aut erat debiturus. De- 
bebat enim illi Macedoniam, cum 
negaret consulatum, et debituru.s 
mox erat Hispaniam citeriorem, 
quam post consulatum, Celtiberis 
subactis, in potestatem redegit. Hinc 
pulchre L. Florus lib. ii. cap. 17. 
' Metellus ille, cui ex Macedonia 
cognomen, nieruerat et Celtiberi- 
cus fieri.' Nomina vero provinci- 
arum quae sequuntur in vulgatis 
exemplaribus, Achaia et Macedonia 
scilicet, in Campensi erasa sunt, et 
non male profecto, cum ex falsis an- 
notatiunculis sint fortassis assuta. 
Pigh. 

§ 5 Divitias ct imperia largitus'] Nam 
occupata republica, proscriptorum 
civium bona donavit, magistratus et 
provincias atque imperia pro sua li- 
bidine dedit. Oliv. 

Leges vetustas abrogavit'\ Sustulit 
leges antiquas, quae suis rationibus 
obsisterent, et pra;sertim cum cives 
a Mario proscriptos revocavit. Idem. 

Cap. VI. § 1 Nam, &,-c.] Cont. A. 
U. Dxxxvn. 

Quatuor et vigiiiti millia'] Longe 
discrepat a Livio in numero servo- 
rum : nam tantum octo millia fuisse 
tradit Livius, ciu assentitur Macro- 
bins Satnrnal. lib. i. cum ait: 'Ad 
Cannas victis Romanisocto millia ser- 
voruni empta militaverunt.' Oliv. 
Quatuor et viginti millia servorum com- 
paraverunt] Legendum vidcri : qua- 
tuor millia servorum, et caussam erro- 
ris docui in it. Elector. Lips. 

Aductosque jurejuraudo~\ Sacramen- 
to militiae astrictos, more just;v. legi- 
linui'que militia-. Oliv. 

I'ldiculis] Cluver. legit, Pediculis. 

Cupilc censos] Capitc censi diceban- 
tur, (|ui nullo censu habebantur, sed 
corum capita solum censebautur, quia 
parnm vol nihil possiderent. t)liv. 

E ccllis] In quibus servi a dominis 



1272 



NOT^ VARIORUM IN 



servabantur. Cellis serdHbus'\ Ita Se- 
neca ' pauperis cellam.' Servius de 
re ipsa: ' Servos sane niinqiiani mili- 
tasse constat, nisi servitute deposita, 
excepto Annibalis tempore cum post 
Cannense proeliiim in tanta necessi- 
tate fiiit urbs Roma, ut ne liberando- 
vum quidem servorum dareliir facnl- 
tas.' Coler. 

Pi'tetextati] Nobiles scilicet, qui 
necdiini decimuni septiimim sptatis 
unninn, quo virilem togam accipe- 
rent, attigerant. Bad. 

Atljudicatorum etiami Iia viilgo. In 
Mss. libris addictorum legitur. Ad- 
dxcti proprie .iiitem dicehantnr, qui 
in teniporariani servituteni, propter 
debita creditoribns, sententia prje- 
toris addicebantur, qui aiio nomine 
nexi vocabantur, ut ^'arro de Lin- 
gua Latina. Plautus Poennlo : ' Ubi 
in jus venerit, Addicet privtor fanii- 
liam totani tibi.' Pigh. 

Propter eandeiii cladein senatns Ota- 
cilio,^c.'\ Livius ab U. C. lib. xxiii. 
' Per idem fere tenipus liter* e Sici- 
lia Sardiniaque Romam allatie : pri- 
ores e Sicilia Otacilii propraetoris in 
Senatu rccitata; sunt : L. Fiirinni 
I'raetOiem cum classe ex Africa Lily- 
baeuni venisse, ipsum graviter sauci- 
nm in discrimine esse vitee ultimo, 
uiiliti et navalibus sociis neque sti- 
pendium neque frumentum ad diem 
dari, neque unde detur esse: niagno- 
pere suadere, ut quam primum ea 
mittaiitur, sibique, si ita videatur, 
ex novis praetoribussuccessorera niit- 
tant. Eademque ferme de stipen- 
diis frumentoque ab Corn. Mammula 
proprsetore ex Sardinia scripta : re- 
sponsuni utrisque non esse, unde mit- 
teretur, jussique ipsi classibus et ex- 
ercitibus suis consulerent. Otacilius 
ad unicum subsidium populi Romani 
Hierouem legates cum niisisset, in 
stipendium quantum argeoti opus 
fuit, et sex niensium frumentum ac- 
cepit; Cornelio in Sardinia civitates 
socijE benigne contulerunt. Et Ro- 



niae quoque propter penuriamargenfi 
triumviri mensarii rogatione Minutii 
tribuni plebis facti sunt.' Oliver. 

Socii prceberenl] Dissentit a Livio 
Valerius. Nam a sociis benignissime 
erogatum stipendium et frumentum 
(licit Livius, nt supra ostendimus, 
nee amisisse tunc provincias, sed ob- 
tinuisse. Oliver. 

Longinquis expensis] Cum ipsi domi 
iudigerent. 

Nutriccs} Nutrices Romjc Sicilia 
et Sardinia. De Sicilia multa Cicero 
in Verrinis. Cato etiani celiam pe- 
nariam Reipublicae, nutricem plebis 
RonianiP appellaverat. Strabo lib. 
VI. rafjLuov Trjs 'Pw/xtjs ex Polybio. 
Idem frumenta pree caeteris, tum 
melle, croco abuudasse scribit. Pli- 
nius etiam sal addit. Sardinia vero, 
licet aspcra ex parte sit, tanien Stra- 
boni ejusdeni major pars fvSal/xwi' rots 
Tcaffi. Horatius libro primo, Od. 
XXXI. ' Non opimas Sardinife segetes 
feracis.' Salvianus lib. vi. Sardinian! 
et Siciliam ' fiscalia liorrea' vocat. 
Coler. 

Stahilimentii] Sustentacula bello- 
rum, a quibus Romani ad susteutan- 
da onera belli juvabantur. 

DimisiQ Neque tamen amissas 
vult Valerius tunc eas provincias ; 
sed amitti potuisse, quia dimissas 
auxilii et consilii expertes. Idem. 

§ 2 Eudem Casilinaies] Casilinuni 
eo tempore quingenti Prepnestini lia- 
bebant cum paucis Romanis Latini- 
que nominis, quos a patria Cannas in 
castra proficiscentes nuntiusacceptu; 
cladis Casilinum convertit, qui pa^ilo 
post, cassis oppidanis, urbem occu- 
parunt. Additur, et Perusina co- 
bors eodem nuntio Casilinum coin- 
pulsa, penuria frumenti nimiiim etiam 
hominum vidcri faciebat. Ad banc 
urbem, vel si fieri posset, in dedili- 
onem accipiendam, vel virdjus ex- 
pugnandam, Annibal partem exerci- 
tus misit, qui omnes, ab opjiidanis 
eruptione facta, turpiter fusi fugati- 



VALFRIl MAXIMI L! H. V 1 f . C AP. (J. 



U7S 



que ftienint. Ita primis lepulsis, 
tliix alter Pcenorum Maliarbal, cv.nj 
niajore loboie virorum missus, nee 
ipse eruptiouemcoiiortium Honi. sus- 
tinuit. Postremo Annibal castris 
ante ipsa nirenia positis, pai vam ui- 
bein paivunique prsi'siciiiini suuuna 
vi atque omnibus copiis oppiignare 
parat : quod cum sibi paruni proces- 
sisset, ad obsidioneni conversus, cas- 
tra munivit, fiiinissiniaque pra'sidia 
imposuit. Ubi longa obsidio oppida- 
nos praesidiunique ad ultinium inopiae 
adduxerat, quam tanien consilio et 
calliditate Senipionii ducis Komani, 
qui iiaud procul indeaberat, aliquani- 
diu tolerarunt, missis per Vulturnum 
ainncn), qui locum ilium piEetcrflue- 
bat, doiiis vino frnmentoque plenis, 
qua re paulo post ab liostibus co^'iii- 
ta, intercepta sunt dolia et omnis 
spes erepta; nuces deinde fusa? a Ro- 
manis castris, cum medio amni ad 
Casilinum defluerent, cratibus exci- 
piebantur. Postremo ad id ventum 
inopi* est, ut lora detractasque scu- 
tis pelles, ubifervida mollissent aqua, 
mandere conarentur, nee muribus 
aliove animali abstinerent, et onine 
lierbaruni radicumque genus niuri 
aggeribns eruerant. Etiam cum lios- 
tes obarassent quicqnid herbidi ter- 
reni extra murum eraf, raparum se- 
men injecerunt, ut Annibal : Eone 
usque duni ea nascantur, ad Casili- 
num sessuriis sum? exclamaret : et 
qui nullam antea pactionem auribus 
adraiserat, tuiu dcmum sccum agi 
passus est de redomptione liberornm 
eapitum ; seplunces auri in singulos 
pretiuni couvenit; fide acccpta, sese 
tradiderunt. Stiabo in fine (juinti 
libri liujus meniinit obsidionis ; dicit 
enim : ' Roniam versus Casilinum si- 
tum est ad fiumen Vulturnum, in quo 
Praenestini milites quadraginta et 
quingenti adversus Annibalem, variis 
instructum ropiis, tamdiu obsidio- 
neni pertulcre, ut invaiescente fanie, 
inus draciiinis ducentis venundare- 



tur, et venditor quidcm niortcni op- 
petierit, emptor aiitcni incolumis 
evaserit. Cum auteni Annibal eos 
ra()as prope murum seminasse con- 
spiceret, tantam animorum toleran- 
tiani admiratione prosecutus est, 
quod homines tamdiu obsistere posse 
sperareut, (|uod rapaj maturescerent. 
Itaque paucis exceptis, mortalcs iili 
victores extitere omncs, nisi quos aut 
fames confecit aut proelia.' Oliver. 
Contigit A. U. nxxxvii. 

Defectos'\ Destitutos et evacuatos. 

liesolutas aqua] Mollitas atque de- 
coctas. 

Camp(m<e'\ Ipsiiis Capua'. 

Deliciis] Constat Campanorum de- 
liciis Pcenorum exerciluni, ad id teni- 
pus invictum, sic enorvatum esse, ut 
vix militiae labores suslineret. Duc- 
tus enim Capuam in liiberna, sic se 
omnibus voluptatibiis immcrsit, ut 
quos nulla vis mali antea vicerat, 
postmoduni nimia bona perdideriiit, 
scil. voluptates immodicje, ut soniinis, 
vinum, epuhe, scorta, balnea, con- 
suetudines, otium, quie omnia sic 
enervarunt corpora et animos, ut 
niagis deinde victoriaj quam prasen- 
tes tutarentur vires. Oliva: 

§ 3 In ilia, ifc.] Contigit A. U. 

DXXXVII. 

TrecetUi Pranestini] Livius, ' quin- 
gentos septiuiginta ;' Strabo, ' quin- 
gentos quadraginta' numerant. CaUr. 

Ducentis denariis] Sic et Frontinus, 
Pliniiis ' ducentis nummis.' Cokr. 

Svrdium suarum] Id est, avaritiaf^ : 
recte quidem ' sordes' avaritiam ap- 
pellat, (piia nihil honiincni sordidio- 
rem esse tacit avaritia, qua^, malis 
vencnis imbuta, corpus animuuKpui 
virilem effiemiuat. Oliv. 

§ 4 C. autem, Sfc.} Contigit A. U, 

DCLXXI. 

Conjiata'] In numismata redacta. 
Nam acs conflatum dicitur in signa- 
tani pcciiuiam redactum, aes grave 
tantumniodo pensatur. Oliv. 

Non ergo] Videtnr qnibusdam iu 



1274 



NOTiE VARIORUM IN 



ironia perstare, quia si nentris opi- 
tiilanduni erat in tam perversa volun- 
tate, nulla erat revera necessitas talis 
Senatusconsulli, quia potius debp- 
bant, salvis ornamentis tem))iorum, 
in manibus Marianae factionis dimit- 
tere, quani in Syllanani tyrannidem 
eo modo retrahere. Sed latuit eum 
animus Syllae, speravitque, oppressis 
Marianis, rempubl. liberam fore. 
Quocirca necesse videbatur, tunc 
quidera sic Syllae suppetias ferre : et 
ita in hac parte nulla est ironia, quae 
si admitteretur, non esset hujus loci 
exemplum. Non enim revera coac- 
tus esset Senatus necessitate. Bad. 

§ 5 Divi Julii, ^fc] Hoc contigit 
bello quod in Hispania gessit Julius 
Csesar adversus Cn. et Sextuni Pom- 
peios, ubi primum in ipso Oceani 
ostio Varus Didiusque legati con- 
flixere, cum subito exorta tempestas 
ciassem utramque submersir. Mox 
ad obsidiones utrinque discurritur, 
omnium postrema circumsedetur 
Munda, ubi anceps diu et triste prce- 
lium. Novissinie illud inusitatum 
Capsaris oculis nefas, post quatuor- 
decim annos probata veteranorum 
nianus retulit pedem. Hie Caesar 
nihil reliquit intxpertum. In qua 
perturbatione dicitur de extremis 
etiam cogitasse, nisi cohortes hostium 
quin(iue per transversam aciem actis, 
quas periclitantibus castris praesidio 
Labienus miserat, spem fugae prae- 
buissent. Hoc aut et ipse credidit, 
aut dux callidus arripuit in occasio- 
iieni : et quasi in fugientes invectus, 
simul et suorum erexit aninios, et 
liostis perculit. Hoc prcelio profugi 
cum se Mundam recepisset, et Ca-sar 
statim victos obsideri iniperasset, ex 
congestis cadaveribus agger factus 
est, qufe pilisjaculisqueconfixa inter 
se tenebant. Oliver. 

Mundam'] Oppidum Hispaniae. 

Tragulis] Telis Gallicis. 

Sudes~\ Pali acuti ex utraque parte, 
et in sunnnitate exusti. Virgilius : 



' Sudibusve prapuslis.' Oliver. 

§ 6 Atque ut divinam'] Cum Pliraa- 
tes Parthorum rex provincias Roma- 
nas hello petiturus esse videretur, 
tunc Bosphoranam regionem ingens 
reriim penuria et fames iucessit, quae 
Romam quoque pervasit. Quo tem- 
pore C«sar Augustus in sterilitate 
magna ac difficili remedio cum vena- 
litias et lanistarum familias, peregri- 
nosque omnes, exceptis medicis et 
prjeceptoribus, partemque servitio- 
runi urbe expulisset, tandem annona 
convaluit, impetum se cepisse scri- 
bit frumentationes publicas perpetu- 
um abolendi, quod earum fiducia 
agrorum cultura cessaret : neque ta- 
nien perseverasse, quia certum ha- 
beret, posse per ambitionem quando- 
que restitui. Atque ita post banc 
rem temperavit, ut non minorem ara- 
torum et negotiantium quam populi 
rationem duceret. Haec Suetonius. 
Oliver. Contigit A. U. dccxxxcii. 
circiter. 

Filii] Augusti Caesaris a Julio ad- 
optati. 

In Bosphorano tractu] In regione 
Hellespontica. Sunt autem Bosphori 
duo; Thracius,juxta Byzantium, hoc 
estjConstantinopolim ; alter in intro- 
itu paludis Moeotidos, qui Ciuin)erius 
dicitur. De quo Ovidius Trist. in. 
' Bosphorus et 'i'anais superant, Scy- 
tliia?que paludes, Vixque satis novi 
noniina pauca loci.' Bosphorus a fe- 
renda bove dictus, vel a transitu bo- 
vis, sive ab angustis mcatibus bovi 
perviis. Oliver. 

Ut sex milibus denariis singula vasa 
olei, frumentique lywdiis totidem manci' 
pia permutareniur] Ita vulgo. Longe 
alia est lectio in Pulmann. Susian. et 
Atrebatensi, nieoque judicio verior 
atque correctior ; uli a militibus sin- 
gulis olei frumentique modiis totidem 
mancipia permutareniur. Librarii per- 
peram scripsere, milibus, pro militi- 
bus ; scioli addidere glossas, locumque 
pro judicio suo depravarunt. Pigh. 



VALERII MAXIMI LIB. VII. CAP. G, 



1270 



Ext. § I Crete»sibus'\ Cretenscs 
t'avisse Mitliridati viclebantiir. Ita- 
quc placiiit iiijiniain arinis viiuUcaie. 
Prills invasit insulam M. Antonius 
cum ingenti qiiidcm victorias spe at- 
qiic fiducia, adeo ut pluies catenas 
ill iiavibiis qiiam ainia poi'taret. 
Dedit itaqne pcenas vecordiee suae : 
nam plerasque naves inteicepenmt 
hostes, captivaque corpora religata 
velis ac funibus pependere, ac sic 
velitantes triumphantium in niodum 
Cretenses portubiis siiis reniigrave- 
runt : Metellus deinde totain iusulam 
igni ferroque populatns intra castella 
et iirbes redegit. Oliver. Contiglt 

A. U. DCXXXV. 

Ohsidione Metelli] Qui Metelll Ma- 
cedonici filiiis a devicta Greta Cre- 
ticus dictus est. Idem. 

§ 2 Numantini autem] Florus : 
' Nnmantia,' inquit, ' quantum Car- 
tliaginis, Capua?, Corinthi opibus in- 
ferior, ita virtiitis nomine et honore 
par omnibus, summumqiie, si vires 
aestimes, Hispaniae decus ; quippe 
quae i-iue muro, sine turril)iis, modice 
edito in tumiilo apud Humen Durium 
sita, quatnor miilibus Celtiberorum 
40. millium exercitum per annus II. 
sola sustinuit: nee sustinuit mode, 
sed saevius aliquanto perculit, puden- 
disque fcederibus affecit. Novissime 
cum invictam esse constaret, opus 
quoque eo fuit, qui Carthaginem 
everterat. Non teraere, si fateri li- 
cet, uliius causa belli iiijustior. Se- 
gidenses socios et consanguineos Ro- 
manonini manibus tlapsos excepc- 
rant : iiabita pro eis deprecatio nihil 
valiiit. Cum se ab omni bclloruin 
contagione removcrent, in legitinii 
foederis pretium jussi anna deponcrc. 
Hoc sic a Barbaris acccptum, quasi 
manus abscindercntiir. Itaqiie sta- 
tim, Megara fortissimo duce,ad arma 
conversi, Pompeiiim prcelio aggressi. 
foedus tamen maliicrunt, cum debel- 
lare potuissent. Hostilium deinde 
Mancinum : liunc quo(iuc assidiiis 



caedibus ita subegerunt, nt ne oculos 
quidem aut vocein Numantini viri 
quisquam sustineret; tamen cum boo 
quoque foedus nialiievunt, contenti 
armorum manubiis, cum ad interne- 
cionem saevire potuissent. Sed non 
minus Numantini, quam Caudini il- 
lius foederis flagraus ignominia ac 
pudore populus Roinanus, dedecus 
quidem praesentis flagitii deditione 
Mancini expiavit. Cvfterum duce 
Scipione, Cartbaginis incendiis ad ex- 
cidia iirbium imbuto, tandem etiain 
in ultionem excanduit :' qui, ' redacto 
prius in disciplinam miHte, cum hosti 
bus commisit aciem ; etfecit quodque 
nemo visurum se iinquam speraverat, 
ut fugientes Numautinos quisque vi- 
deret. Dedere etiam sese volebant, 
si tolerauda viris imperarentur. Sed 
cum Scipio veram vellet et sine ex- 
ceptione victoriam, eo necessitatum 
compulsi, primum, ut destinata morte 
in proelium ruerent, cum se prius 
epulis, quasi inferiis, implevissent, 
caruis semicrudae et celiae, (sic vocant 
indigenam ex frumento potionem.) 
Intellectuni ab Imperatore consilium. 
Itaqne non est permissa pugna mori- 
turis. Cum fossa atque lorica, qua- 
tuorque castris circumdatos fames 
premeret, ab duce orantes prceliiim, 
nt tanquam viros occideret. Sed ubi 
non inipetrarunt, placuit eruptio: 
sic conserta manu, pluriini occisi ; 
et cum urgeret fames, aliciuantisper 
inde, hoc est, ex cadaveribus, vixere : 
novissime consilium fugic sedit ; sed 
hoc quoque, riiptis equorum cingulis, 
uxores ademere summo scelcre per 
amnrein. Itaque exitii deplorato, 
in ultiniam rabiem furorcm(|iie con- 
versi, postremo mori hoc gcnere dcs- 
tiiiuriint: duces suos, se, patridm(|ue, 
ferro et vcneno, subjectoi|iie nndi- 
que igne, premeriint.' Oliver. 

Scipione] Africano posteriorc, etiam 
Nuiuantino, a Numantia devicta. 
Bad. 

Artus ct membra] Aut cphcxegesis 



1276 



NOT/E VARIORUM IN 



est, ut iinum sit cxpositio altciins; 
aiit arlns intelligimiis membroiiiin 
conjunctiones, nnde aiticiili : mem- 
bra vero corporis partes, ut sunt Im- 
nieri, bracliia. Oliver, 

HoniM trucem, ^c] Perperna Ser- 
toriuni, cui se conjiinxerat, conjura- 
tione facta, inter epulas, per invidiam 
interemit, nt in ejus vita dixinius. 
Ponipeius deinde, facile snperato Per- 
perna, Hispaniani totain armis sube- 
git. Tn eo bello Calagurritanos.Ser- 
torii fidelissimos socios, obsidione 
premebat. Oliver. 

§ 3 Calagiirritanorum^ Populoruni 
in Hispaiiia. 

En, quern aliquis in acie hortarelur] 
Ita vnlgo. Susianus et Pnlmannia- 
nns per interrogationeni profernnt 
hoc modo : Eamne wiquam aliquis in 
acie hortarelur? Juventulem inteili- 
git. Sequitur locus asterisco notan- 
dus, queni non inteiiigo : quia plus 
vindicatus, ^c. Pighius. 

Hoste'\ Calagurritano. 

Duci] Cn. Ponipeio, qui ex hoste 
non victoriani, sed magis pcenani 
quaercre debiiit: nam si hostcm il- 
ium ultus fuisset, plus libertatis ex 
ultione quam gloria3 ex victoria con- 
secutus esset. Neque enini tale quic- 
quam in obsidione facere quisquam 
ausus fuisset, si de Calagurritanis 
supplicium sumptum fuisset. Oliver. 

Cap. VII. § 1 Peractis deinde stipen- 
diis] Expleto tempore militijp. 

Adverso corpore] Hostibus objecto, 
non in tergo. 

Togatain mililiam] Disceptationem 
et controversiam, ut in foro apud ju- 
dices de pateriiis bonis et liaereditate 
disceptaretur. Oliver. 

Apud centumvirosi Erat centumvi- 
rale judicium ; nam ex triginta quin- 
que tribubus, quot scil. erant in urbe 
Romana, terni deligebantur ex uua- 
quaque judices, et quamvis plures es- 
sent, centum tamen virorum nomen 
retinuerunt. Horum unus hastam 
tenebat, prsecipuum judiciorum sig- 



num. Unde centumviralis hasta Ifgi- 
tur in Suetonio. Dicit cnim : ' Au- 
gustus actor et aliarum rerum fuit, 
in quis ne acta Senatus publicaren- 
tur ; ne niagistratus dis|)Osito linnore 
statim in provincias milterenfur; ut 
proconsiilibns ad niulos et taberna- 
cula, qu.« publice locari solebant, 
certa prafniia constituerentur ; ut 
cura a^rarii a quastoribus urbanis 
ad pra^torios priptoresve transiret; 
ut, centumviraleni hastam, quam quae- 
sfura functi solebant cojiere, decem- 
viri cogerent.' Hasta enim, ut ait 
Festus Ponipeius, signum praeci- 
puuni est. Unde et hastae sulyicie- 
bant, quae publice venundabant. 
' Centumviralia judicia' idem dicit 
appeilata esse a centumviris, qui ex 
tribubus triginta quiu{(ue ut dixiuuis, 
deligebantur ad judicandum, qui ceu- 
tumviri sunt appellati. Idem. 

§ 2 M. Anneius] Malim : M.Annius. 
Forte is fucrit, de quo Cicero ad 
Atticum lib. v. Epist. 4. 

Praterilus] Pattr eura testamento 
praeterierat, quia in aliam familiam 
transierat. Idem. 

Signatore] Testameiita septem tes- 
tibus pritseutibus condebaritur, et 
eonim quisque suum testamento sig- 
num imprimebat. Idem. 

Sacramento, Sfc] Quod injuria ex- 
hcredatus esset ; sic enim asserebat 
adolescens. Petebat ergo, ut vel 
illi jurarent verum, vel se juraturum 
falsum, idque probaturum, hoc est, 
testamentum non bene fuisse institu- 
tum. Badius. 

Adjuvabat] Quod filius Marci An- 
neii transierat in familiam et sacra, 
scilicet faniiiiaria Suffenatis, et ita 
per adoplionem videbatur a patre 
aiienatus, et ab eo merito praeteritis. 
Bad. 

Sacra] Quia sacris ejus, in quam 
famUiam transibat, initiabatur. 

§ 3 Abrogaveral] Lipsius, ejurace- 
rat. 

§ 4 Pollinclo'] Ita leg. Pigli. Sed 



VALKRll MAXIMI LIB. VII. CAl'. 8. 



1^77 



viilgatnni polluto toleraii j)otc.st, ut 
significet corporis maculani vel im- 
berillitateni. 

Calesii fidmine] Severo Adgusti 
jiulicio, qiiod/u/wcM appellavit. Quia 
in tenis, ut sape dixiimis, pro Deo 
habitus ct cultus est. Oliver. Calcsti 
fulmine] Aut Augusli, aut poiius, 
quia Augnsti, verba sunt, ' Jovis us- 
que ad inferos.' Badius. 

§ 5 C. Calptirnii Pisoiiis Prcetoris 
urbis constitittio] Libri plerique om- 
nes, Prcpfccti vrbis. Referre ad Pi- 
sonem prafectuni sub Tibeiio cona- 
bar, cui dare se Valerius vohierit ar- 
cessito hoc exemplo : sed illi Luciinu 
prai-nonien fuit. Lipsius. 

Terentius ex octofiliis] IMentis niea2 
oculus liic, nisi legas, Terentius cum 
octo, cfficutit. Idem. 

Ddto in adoplionem'] Scilicet in alie- 
nain familian) : quas forte illi erat 
ratio, quod patrem exlia^redaverat. 
Nam uotum est, si filii sine liberis 
decedant, bona eoruni ad parentes 
pervenire; et si parentes non habeaiit, 
ad fratres, aut alios haeredes proxi- 
mos, idque etiam ab intestato. Oliv. 
§ 6 Matris magna'] Cybeles quae mag- 
ua mater, hoc est, Deorum oniniiini 
raater dicebatur, cujus sacerdotes 
Galli sunt appellati, qui seipsos evi- 
rabant. Ovidiiis Fast. iv. ' Cur 
igitur Gallos, (|ui se excidere, voca- 
mus.' Huic etiam Indi constituti, 
qui Megalesia vocabantur. Ovidins 
in eodeni libro : ' Institeram qnare 
primi Megalesia ludi Urbe forent nos- 
tra : tnni Dea ; scnsit enim, &c.' Oliv. 

Gallus] Saccrdos maguae matris 
evlratus. 

Neque virorum, neque jmdicrum] Gal- 
li, abscissis genitalibus, ncc inter vi- 
ros nee inter mulieres conmimerari 
possunt : non igitur homiiinm lixre- 
des esse possunt, vel ccrle dcbent, 
cum inter homines censeri non posse 
videantur. Oliver. 

^ 7 Tatiqunm intvgro civil Tanciuani 
cssei civis incorruptus, cui hivredi- 



tas li;uid dubie reddenda fuisset. Bu- 
dius. 

Cap. yiii. § 1 Qimm certa] Ex lege 
constat, furioso et insano testari non 
licere. Cicero ad Herennium lib, i. 

* Lex est,' inquit, 'si (piis furiosus 
et insaniis extiterit, agnatorum gen- 
tiliiiiiique ill eo pecuniaque ejus po- 
testas.' Oliver. 

Nota insania^ Cic. Acadcm. iii, 

♦ Quid loquar de insanis ? qualis tan- 
dem fuit attinis tuns, Catule, Tudi- 
tanus ? quisquani sanissimus tarn cer- 
ta pntabat, qnas videbantur ?' De 
eodem Philipp. iii. Culerus. 

Tragicam vestem] Qua; tragredo 
conveniret. Nam longiim syrma tra- 
hebat ab humeris demissum. Oliv. 

Testament is Jilium instiliiit here- 
f/em] Si lilium institiiit, quomodo Ti. 
Longus id subvertit? et quomodo is 
sanguine ei proxinius? clara perver- 
sio. Emendavinins nuper : Testamen- 
to OJilium, et probat nunc vetus, cui 
vocula, is, nulla est. Lips. 

Hasten judiciu] Centumvirali judi- 
cio. Cicer. in Oratione de lege 
Agraria contra R'llhim dirit: ' I'ri- 
mum causa populi Honiaiii heredi- 
tatem decemviri judiceiit, cum vos 
volueritis dc privatis haireditatibus 
centumviros judicare.' Ergo ' liasta: 
judicio,' centumvirali jtuticio. Olio. 

Subvertere'] Quod exhaiMcdationem 
meruisset. 

§ 2 Sacramento contendere'} Nam po- 
tuit Afrania apud centumvirosjurare 
se injiiste exhitredatum a matre. 
Oliver. Aphronia tamcn cum sororc 
Sacramento contendere noluil] Legen- 
dum, Afrania tamcn cum sorore sua, 
tfc. Quid sit sacri:mrnto contendere, 
et quo ritu hoc ficbat, pulcliie M. 
Varro de Lingua Latina lib. iv. 
Pigh. 

§ 3 Claudiorum'] Nam gen\is mater- 
num duccbat a gcnte Claudia ; Mc- 
tellus enim sujicrior Claudiam duxit 
uxorem, ex qua natus est Quintus 
Mctellus. Oliv. 



1278 



NOT.E VARIORUM IN 



Carrinatem] An ille est, de quo 
Appianus lib. iv. et v. Dio lib. xv. 
< Praetor Iberiae fuit siib Cassare.' 
Cokr. 

§ 4 Pompeius Rheginus] Nou dubito 
enm esse, de quo Varro de Re Rust, 
lib. III. ' In Gallia vero Transalpina 
T. Pompeius tantuni septum venati- 
onis.' Arelatensis etiam Pompeii 
nieniinit Pliniuslibroxxxiii. cap. 11. 
Coler. 

Utriusque ordinis] Patricii et Ple- 
beii. 

Ad hastes judicium] Ad centumvi- 
rale judicium, sicut supra diximus. 

Cineres fratris quietos esse] Noluit 
oppugnare voluntatem supremara 
jam defuncti. Bad. 

§ 5 Populus Roman.'] Ilium popuhis 
Romanus qua potuit poena ingratitu- 
dinis aiflixit : nam ejus cadaver, 
unco gutturi infixo, ad Gemonias 
scalas per ora vulgi protralii jussit, 
ut, quales meruerat, exequias liabe- 
ret. Oliver. 

§6 T. Marius] Quis iste Titus Mari- 
us ? Conjectura lego et doctis sestiman- 
dum praebeo : T, Tarius, Nescio an 
etiam Plinius corrigendus 1. xviii. 
cap. 6. ' L. Tarius Rufus infima na- 
talium humilitate consulatum militari 
industria meritus, antique alias par- 
simonijE circiter millies h. s. libera- 
litate divi Augusti,' &c. Nam reor 
Plinium de hoc ipso loqui. Coler. 

§ 7 Togatum] Ac si diceret foren- 



sem. 

Sordes suas] Infamiam, ignoniini- 
am, et crimina sua. 

Damnalionem] Visus est optasse 
damnationem, quam ope amicornm 
subterfugerat. Oliver. Damnationem] 
Hapc autem ad increpationem dicit 
author, non quod ita esse significare 
velit. Nam si ita fuisset, frustra ad- 
vocates et patronos sibi qnaesivisset : 
sed quod verisiniile sit ex effectu ejus 
enm expetivisse condeninationen). 
Badius. 

^9 Ne quid ex ea hcereditate] Jocatus 
Valerius, cum dicit, ut omnia conse- 
queretur ex ea liapieditate, quam non 
erat habiturus, Oliver. 

Quid hoc loco inhoneslius] Scribe, 
joco ; von, loco. Lips. 

Senator pop. Rom. Curia egressus, 
homo vita fructibus continuo carilurus 
sanctissima jura familiaritatis] Ita vul- 
go. Magis placet unins cod. lectio, 
quae totam periodnm reddit diluci- 
dam. Nam sic habet in quarto casu : 
Scnatorcm populi Romani Curia egres- 
sion homo vitcE f. c. cariturus, sanctissi- 
maque jura familiaritatis, i^-c. Ait enim 
Valerius, nil inhonestiusfnisse, quam 
senatorem e curia venientem et sanc- 
tissima familiaritatis jura stigilianda 
sibi desumere ; et nil intempestivius, 
quam hominem mox moriturum fal- 
lere et iiludere, ut turn fecit Popil- 
lius ille. Pighius. 



LIBER VIII. 



Cap. I. § 1 Marcus Horatius] Haec 
historia in cap. de Severitate dicta 
est. Constat autem Horatium a du- 
umviris lege perduellionis damnatum, 
et auctore Tullo benigno legis inter- 
prete, facta provocatione ad populiim, 
ab CO fuisse absolutum. Sed est his- 
toria tota repetenda ex Livio, Oliver. 



Contigit A. U. lxxxvii. 

Provocato judicio] Quia lex erat 
horrendi criminis: Dvvmviri per- 

DVELLIONEM IVDICENT : SI A DVVM- 
VIRIS PROVOCARIT, PROVOCATIONE 
CERTATO : SI VINCENT, CAPVT OB- 
NVBITO, INFELICt ARBORI RESTE SVS- 
PENDITO, VEREERATO, VEL INTRA 



VALERM MAXIMI LIB. VIII. CAP. 1. 



1271) 



POMOERIVM, VEL EXTRA POMOF.RIVM. 

Hac igitnr lege daninatiis Horatiiis, 
provocavit ad populnni. Moti ho- 
mines in eo jiidicio, niaxime Piiblio 
Horatio patre proclamante se liliain 
jure caesam judicare, atque ipso filio 
pareni animuni in omni periculo ge- 
iente,absoIvernnt, et inimisericordia 
patris commoti, sed niagis admira- 
tione virtutis, quam jure causae. Oliv. 

Forti jmnilione liberata fratris dex- 
tera] Veruni est, librala. Lips. 

(j 2 Cum a Libone, Sfc] Sergius Gal- 
ba praetor in Hispania summa perfi- 
dia usiis est in Lusitanos. Nam tri- 
uni civitatum, quasoppngnabat, con- 
vocato populo, tanquam de commodis 
ejus acturus, octo niillia, in quibus 
flos juventutis consistebat, electa, et 
arniis exuta partim trucidavit,partim 
vendidit, quum illis publicani fidem 
dedisset, qua freti venerant in ejus 
potestatem. Nam Lusitani Sertoria- 
nas partes secuti fuerant, adversus 
quos missus fuit hie Sergius Galba, qui 
violata publica fide, maximam barba- 
rorum cladem magnitudine criniinis 
superavit. Reus igiturfactns a Libone 
tribuno plebis, die dicta venit in judi- 
cium, ubi quum a tribuno perfidia 
damnaretur, ejusque damnationem 
Cato, quum nonagenarius esset, ve- 
hementi oratione jnvaret, reum se 
manit'este confessus est : nihil enim 
pro se rccusans, quippe supplicio se. 
dignum judicans, omissa sui causa, 
parvulos ejus filios, et nepotem nuil- 
tis cum lachryniis populo commenda- 
bat. Quap res adeo commovit onines, 
ut pra^ter opinionem absolveretur, 
qui omnium consensu periturus esse 
videbatnr. Dc hoc Galba Quintilia- 
nus de Institutione Oratoria libro sc- 
cundo : ' Sergium,' inquit, ' Galbani 
miseratione sola, qua non suos modo 
liberos parvulos in concionem pcr- 
duxerat, sed Galli etiam Sulpitii fi- 
lium suis ipse manibuscircumtulcrat, 
elapsum esse, cum alionim monu- 
mentis, turn Catonis oratione testa- 



tum.' Cic. de Orat. i. 53. ' Idem 
Q. Sergium Galbam, quern honii- 
nem j)robe meminisse se aiebat, 
pergraviter reprehendere solebat, 
quod is, L. Scriboiiio quaRstionem in 
eum ferente popuii misericordiani 
concitasset, cum M. (^ato, Galba3 gra- 
vissimus atqiie acerbiis inimicus, as- 
pere apud populum Romanum et ve- 
hementer esset locutus, quam oratio- 
rem in originibus suis exposuit. Re- 
prehendebat igitur Galbam Rutilius, 
quod is C. Sulpitii Galli propinqui 
sui pupillnm filium ipse pene in hu- 
meros suos extulisset, qui patris cla- 
rissimi et recordatione et memoria 
fletum populo moveret, et duos filios 
suos parvos tutelae popuii coninien- 
dasset, ac se, tanquam in promptu 
testamentum faceret, sine libra atque 
tabulis, populum Romanum tntorem 
instituere dixisset illonim orbitati. 
Itaque cum invidia et odio popuii turn 
Galba prenieretur,hisquoqueenm tra- 
goediis liberatuni ferebat. Quod item 
apud Catonem scriptiim esse video, 
' nisi pueris et lachryniis usus esset, 
poenas eum daturum fuisse.' Haec 
Rutilius valde vituperabat, et huic 
humilitati dicebat, vel exilium fuisse, 
vel mortem antepoiicndam.' Oliver. 

M. Cato'] Praeter alia scripsit sep- 
tem Originum libros. In quibus corn- 
plexus est turn res gestas popuii Ro- 
mani,tuni etiam urbium origines, et 
quae alicubi admiranda, ut testatur 
Corn. Nepos in fragmento, qtiod su- 
perest e posteriori libro de Vitis Ex- 
cellentium Imperatorum. 

In origiiie retuUt] Ita vulgo. Alitcr : 
Quam in Originibus rctuUt. Melius, 
in Origines, quemadmodum Cauchia- 
nus, Gemblacensis, ac Atrebatensis 
habent. Et Cicero eodem modo dixit 
in Bruto, velut Livius : in Annales 
non secus ac referre in tubulas dici- 
mus. Pigh. 

Et Galli sanguine orijunctumjilium'i 
Veteres libri, FA Galli sanguine silii 
conjunctumfilium. TuUius de Oratore 



1280 



NOTyE VARIORUM IN 



priiiio, C. Snipicii (Jalli iiiopiiiqui sui 
filinm pnpilluiM in Immeros extnlisse 
scribit. Figh. Gulli] Galli Snipitii. 
J)e quo praeter Ciceronem Quintilia- 
nus. Coler. 

Abxnhitio'] Inique tamen d.ita vide- 
tnr. Nam miseiicorditer agendo cuin 
pneiis, iinpie actnin est cum Liisita- 
nis tarn impie trucidatis, piiPseitim 
cum liberos ejus alia via juvare pote- 
lant. Budius. 

§ 3 Aldus Gabinius'] In maxinio ar- 
dore infamize liic fuit, corrupto vide- 
licet exercitu, vel verius vendito Ari- 
obarzani, qui Ptolemaeum leduxcrat 
in legnum, ut supra dictum est, sed 
potiusfuit pecuniaium repetundaium 
reus hoc loco. De majestate, cujus 
eum Lentulus Fiaminii filius postula- 
verat, absolutus est, ut Cicero ad 
Att. Et pauIo post: Est omnino gravi 
fama hoc judicium, ut vidcatur reliquis 
judiciis periturus. Reliijuis judiciis 
dixit, videl. de andjitu, cujus eum 
Publius Sylla reum fecit in pelitione 
consulatus, et repetundarum, de qui- 
biis nondum postulatus erat. Hoc 
autem in pra-tura Syri<s factum in- 
telligam. De Gabinio idem Cicero 
ita sensit in Senatu, quum de provin- 
ciis consularibus diceret : * Syriam 
ipse consul, ut Piso Macedoniam, 
occuparat ; in qua ita se jzessit, ut 
Rex Ariobarzanes ipsum ad cffidem 
fariendani conduceret; adveniens in 
Syriam equitatum aniitteret : cohor- 
tibus postea concisis, I'ublicanos 
j)rope in servitutem Judaeis et Syris 
Iraderet: nam jus Publicanis non 
dixit, pactiones sine injuria factas 
rcscidit, cnstodias sustulit, vectigales 
multosac stipendiarios liberavit, quo 
in oppido ipse esset, aut quo veniiet 
Publicanum, aut Publicani servnin 
esse vetuit.' Oliver. 

Excusso] Quia iudigne ferebat il- 
ium tanquam reum annulum non de- 
posuisse. Excusso e munibus] Rei et 
supplicts annulos poucbant, more 
lugentium aut aerumnosorum. Sic 



P. R. ad Caudinw pacis nuiicium an- 
nulos posuit, teste Livio. \)e qua re 
l)lura, cum Deo, in poculiari libello 
de Jure annulorum, quern prope ad- 
fectum liabeo. Coler, 

§ 4 Publins Claudius] Livius : 'Clau- 
dius Palclier consul,' inquit, ' qui 
contra auspicia profeclus, jussit im- 
mergi pullos, qui cibari nolebant^ in- 
feliciter adversus Carthaginienses 
classe pugnavit, et revocatus a Sena- 
tu, jussusque dictatorem dicere, C. 
Glauciani dixit, sortis ultimas liomi- 
nem, qui coaclus se abdicare magis- 
tratu, postea ludos prstextatus spec- 
tavit.' Suetonius in Vita Tib, Clau- 
dii : 'Claudius,' inquit, ' Puicher, 
apud Siciliam non pascentibus in au- 
spicando puUis, ac per contemptum 
religionis niari demersis, quasi ut bi- 
berent,quando esse nollent, proclium 
navalc iniit, superatusque, cum dicta- 
torem dicere aSenatu juberetur, vel- 
ut iterum illudens discrimini publi- 
co, Glauciani viatorem suuni dixit.' 
Oliver. 

Vetuslissimum niorem'] Majores 
enim, ut supra dictum est, nihil ge- 
rebant, nisi prius captis auspiciis. 
Idem. 

§ 5 Tuccia virginis] Nam, ut in- 
quit alibi Poeta : ' Tnccia casta fuit, 
sed non est credita, &c.. Hoc siniul 
ac sensit, palnias ad sydera tollens, 
Dixit : Diva, audi, jam tibi casta ne- 
gor. Si rea sum, populo nic nunc 
spectante niinistra Signa, quibus nos* 
car, si tibi casta fui. Dixit; et ar- 
repto Tyberino in littore cribro, Ip- 
sa manu puram iluminis hausit a- 
quam : Quam simul immotam, nui- 
love foramine lapsaiu, I'ertulit aU 
sanctos virginitate focos,' &c. 

Si sacris tuis] Deprecationis in- 
cesti verba solemnia Tucciae exsti- 
tisse etiam sua aetate scribit Plinius. 
Coler. 

Item Lucius Piso] Lucius Piso ac- 
cnsatus injuria! um contia socios. 
Macedoniaui Piso consul occupave- 



VALKRII MAXIMI LIB. VIU. CAP. 1. 



1281 



rat, in qua ita se gessit, ut exercituni 
aniitteret, baibari iiifosta oniiiia red- 
deienf, ac eos silji ingentem pecuni- 
am pcndeiecogpiet, vectigal ac por- 
toriuin Dyrrhachiiioruiii in quaestnni 
snuni verteret, Byzantinoruni uibem 
hostilem in modura vexaiet: nobilis- 
siinas etiam virgines fama erat se in 
puteos abjecisse, et niorte voluntaiia 
neressariain turpitudineui depulisse. 
Oliver. 

§ 7 Quintus Flavius] Quintus Fla- 
vins rens actus : liunc Finibiiam fii- 
isse conjicimus, quem sa-vissimum le- 
gimus, quippe Cinnae satellitem, qui 
postea, Valerio Flacco consule, lega- 
tus in Asiam profectus, per siniula- 
tionem dimissus, corrupto exercitii, 
ducem interficienduni curavit. Ipse, 
correptisfascibus, provinciam ingres- 
sus, Mithridatem Perganio expnlit. 
Ilion, ubi tardius portae aperiebantnr, 
incendi jussit. Et pop.ilo visceralio 
a Marco Flavio datainfunere matris. 
Erantqui perspeciem lionoraudae pa- 
rentis meritam merccdeni populo so- 
lutain interpretarentur, quod cum die 
dicta ab aedilibus criminc stupratae 
njatrisfamilias absolvisset. Oliv. 

Q. Flavius Augur'] Livius vocat M. 
Flavium, nee addit cognomen Angu- 
ris. Coler. 

Servilia lege] Lege Servilia repc- 
tundarum ; (Ascon. Padianus ad hiec 
verba Ciceronis : ' Reus est tactiis a 
Q. Servilio Ca^pione lege Servilia, 
cum judicia penes equestrem ordincni 
essent, et P. Rutillo damnato nemo 
tarn innocens videretur, ut non time- 
ret ilia :' Q. Servilius Ca^pio Scau- 
rum, oblegationis Asiaticaj invidiam, 
et adversus leges pecuniarum capta- 
rum, reuni fecit ripctundarum lege, 
qnani ttdit Servilius Glaucia.) ne 
quis scilicet Ugatus pecuniam acci- 
peret, sicut Scaurus acceperat. Et 
huuc Cosconiuni acccpisse intelligi- 
mus. Oliver. 

Valerii yiilentini] Ignotus prope 

Lodic scriptor absque Festo Poni- 

Deljih. ct Var, Clas, Vol. 



pcio e«set : Tappulam, legem con- 
vivalem, ficto nomine conscripsit 
jocoso carmine Valerius Valentinus. 
Coler, 

Puerum pratextatum] Puerum no- 
bilem : nam praetexta nobiles ule- 
bantur. Quam, teste Macrob. pri- 
musT. Hostilius rex Komanorum ler- 
tiiis, debellatis Hetruscis, ut Ronnu 
haberetur, iiistitiiir ; sed prastextani 
ilio sa;culo pnerilis non usiirpabat 
aetas. At postea Tarquinii Denia- 
rati exnlis filius Priscus, rex quintus 
a Romulo, de Sabinis triumpbans, fi- 
lium suum annos quatiiordccim na- 
tum, quod in bello liostem nianu per- 
cusserat, pro condone laudavit, et 
praetexta donavit. Hinc deductiis 
mos, ut praetexta in usum puerorum 
nobilium usiirparetur. Estautem pre- 
text a toga cui purpura pra;texitur. 
Oliver. 

§ 9 Attingam, ^c] Dicturus Vale- 
rius de bis, qui cum nocentes essent, 
absoluti sunt gratia niajornm suorum, 
ab Aulo Alilio Calatino sumpsit ex- 
ordium, qui cum Sorai oppido pra;- 
esset bcllo Punico, quo tempore An- 
nHjal Italian! vastavit, et illius oppi- 
di civcs ad Annibalem dcfecissent, 
suspicio I'uit, id C3alatini consilio fac- 
timi. In judicium itaque Caiatinus 
rapitur, nee dubium erat, qnin a po- 
pulo damnaretur, nisi pauea (i. Fabii 
Maximi verba judicialcm ilium im- 
petum genero propnlsassent. De lioe 
autem Atilio superius dixinius in c. 
de Jure triumpliandi. Oliv. 

Soranorum] Sora oppidum Campa- 
nia», cujus nieminit Plinius lib. ill. 
cap. 5. 

Crcdidisse'\ Hie enim Fabius est, 
de quo Ennius : ' Unus homo nobis 
cunctando restituit rem.' Qui tra- 
liendo bellum, et cxcrcitum Kom. 
scrvavit, et vires Annibalis debilita- 
vit. Oliv. 

^ 10 Marcus quoque, ^-c] Marcus 
Scaurus, Marci Scauri filius, qui prin- 
ceps Senatus fuit, vitricum babuit 
Mux. 4 M 



1:282 



NOTiE VARIORUM IN 



Syllam, quo victore ct mnnifico in 
socios victorifc, ita abstinens fuit, iit 
niliil donari sibi voluerit, neque sub 
liasta eineiit. ^clilitatem snmma 
niagnificentia gessit, adeo iit ejus ini- 
pensa opes suas absumpserit, mag- 
numque ses alienum contraxerit. Ex 
praetura provinciam Sardiniam obti- 
nuit, in qua nee satis contineuter se 
gessisse existiniatus est, et valde ar- 
roganter, quod genus morum in eo 
pateinum videbatur ; cum caetera in- 
dustria nequaquam esset patri aequa- 
lis. Hie cum ad consulatum ad in. 
Kal. Quint. Romam venisset,queren- 
tibus de eo Sardis, a Publio Valerio 
Triario adolescente parato ad dicen- 
duni accusatus, et pane condenina- 
tus, licet eum sex patroni defende- 
rent. Oliv. 

§ II Piiblius Scipio, SfC."] Hunc Cot- 
tam Giacchauae seditionis fautoreni 
intelligimus. Cui Scipio acerrime re- 
stitit, ut apud Plutaichum in T. et C. 
Gracchorum vita manifestissinie pa- 
let. Nam Aurelius Cotta aliquot 
post annos praetor judicia ad equites 
Ronianos transtulit. Hunc igitur 
Cottam cum Scipio iufamatum in ju- 
dicium pertraxisset, et multis gra- 
vissimis criminibus afflictum eo per- 
duxisset, ut damnaretur octavo judi- 
cio, ilium populus liberavit. Oliver. 
L. Scipio Mmilianus Cottam apud po- 
ptilum uccusavit'] Perperam hoc loco 
Scipioni vEmiliano praRuomen Cotta 
est attributum. Vel tonsoribus euim 
notum est P. Scipionem appellari de- 
bere, quemadmodum etiam vocatur 
in Campensi libro, atque in Wincheli- 
ano, non male : P. Scipio Africanus. 
Sed quid? Cotta ad populum accusa- 
tus ? Minime. Non enim nisi magi- 
stratus (quod et vir doctissiiaus Ca- 
rolus Sigonius observavit) accusare 
ad populum soleut. Itaque scriben- 
duni, veJut in Atrebatensi codice le- 
gitur, L. Cottam ad prcetorem accusavil, 
jion, apud populum, ut vulgo. P. Sci- 
pio autem privatusaccusavit Cottam, 



cum jam bis consul et censor fnisset, 
ut testatur Cicero de Divinatione, 
atque item in Muraeniana: ' Bis con- 
sul fuerat,' inquit, * P. Africanus, et 
duos terrores hujus imperii, Carthagi- 
nem Numantiamque, deleverat, cum 
accusavit L. Cottam.' Post secun- 
dum vero consulatum P. Africanus 
nullum magistratum gessit; debuit 
itaque privatus accusasse, atque non 
ad populum, sed ad praetorem de re- 
petnndis. Jam enim multo antea 
qujestiones perpetuae eraut constitu- 
tap, sicut ex nostris annalibus mani- 
festum est. Error autem provenit in 
Valerii exemplaribns ex Uteris sin- 
gularibus qu<E adluic remanent in 
Pulmanni libro, in quo scriptnm, 
apud pr. indoctus librarios legit, 
scripsitque, apud populum Romarmm ; 
quae lectio adhuc retat in Campensi 
excmplari. Restituendus igitur hoc 
pacto locus : P. Scipio JEmilianus L, 
Cottam ad prcetorem uccusavit. Osten- 
dit insnper ita legendum esse Valeri- 
us ipse in fine exempli, ubi et judi- 
cum mentionem facit, quemadmo- 
dum et Cicero in Muraeniana : ' No- 
lebant,' inquit, 'sapientissimi homi- 
nes, qui turn rem illam judicabant, 
ita quenquam cadere in judicio, ut 
nimis adversarii vlribus abjectus vi- 
deretur.' Quod iniitatur Valerius 
cum dicit : Quia homines verebantur. 
Sed malim ut in Campensi : Quia 
homines sapientissimi verebantur. Pig- 
hius. 

Consessa'] Afflicta, convicta. Trans- 
latio a gladiatoribus sumpla, qui sibi 
invicem vulnera inferunt. 

Ampliafa'\ Inter comperendinatio- 
nem et ampliatam causam hoc inter- 
est. Comperendinatio est, cum al- 
tera tantum partium petit, ut in al- 
teruni diem judicium differatur, eo 
quod dicat judices causam non probe 
tenere. Ampliata vero causa a judi- 
cibus protrahitur ; iniellecta enim, si 
justa est, reus confestim absolvitur ; 
si mala est, statim damnatur ; si non 



VALERII MAXIMI LIB. VJII. CAP. 1. 



1283 



Jiqiieat, in aliud tempus cliffertur: et 
in tabulis, si scripttim erat A, abso- 
lutioneni factam esse significabatur ; 
si vero D, tlamnatum reiim esse in- 
telligebant ; sed si differebatur, in ta- 
bulis impiimebantiir N et L. Id aii- 
tem significat non liqueie. Idem. 

§ 12 Pueri] Id est, pnsionis, qui 
in cubiculo illiiis dorniitabat. Sunt 
qui habeant pueri sui, quod si est, di- 
cemus puerum adulteri in idem cubi- 
cuiuin callide inimissum, ut si depre- 
hensus forte esset, eo excusationis 
confugeret. Bad. 

§ 13 Cum parricidii causaml Hie fu- 
erit Caelins ille Rufus, ad queni M. 
Cicero ex Cilicia scripsit, non affir- 
maverim. Oliver. 

Tarracina'^ Oppidumestin Volscis, 
quod olim Trachina dicebatur, postea 
Anxur dictum, quod ibi Jupiter im- 
berbis coleretur. 

Damn. § 1 Lucius Scipio'] Is frater 
Africani fnit, qni ad Sipilum niontem, 
legato fratre, Antioclium regem Sy- 
rian vicit, et regni parte privavit; 
unde Asiaticus dictus est: post reus 
pecuniae interceptze, ne in carcerem 
duceretur, Gracchus pater trib. pleb. 
intercessit. Auctor est Plinius ora- 
tor. Oliver. 

Inclytis cogtiominibus^ Nam alter 

Africanus, alter Asiaticus dictus est. 

§ 2 C. vero Deciaiio'] Hie nulla in- 

vidia, sed errore linguae factus est 

noxins. 

Nam cum P. Furium'] Hie sine du- 
bio est, queni legimusruroris Catilinas 
socium. Nam Cicero, convocato Se- 
natu, de his primum, qui iu custodiis 
traditi essent, item de L. Cassio, P. 
Umbreno, P. Furio, Q. Anneio, quos 
legati noniinaveraiit, retulit quid de 
his, si deprehensi forent, fieri place- 
vet. Oliver. 

Morte Lucii Suturnini] Seditiosis- 
aimi viri, qui Gracclianas leges assc« 
rere non destitit, favente INIario, qui 
postmodum, mulata scntentia, ilium 
ex auctoritatc Senatns, quia conspi- 



raverat in e«m, tandem oppressit. 
Idem. 

§ 3 Suffragiis cum tola concio op- 
pressit] Ita viilgo. In Pulmann. et 
Susian. fo^rt cogyiato ; sed rectius in 
Atrebatensi, tola cognitio, legitur. 
Cognationem vero pro judicum colie- 
gio ponit. Damnatus enim fuit, ut 
ex Cicer. Rabiriana intelligimus, non 
a concione populi, sed ab equitibus 
Romanis, penes quos tunc temporis 
erant judicia. Pigh. 

^ 4 Adjiciatur his Claudia'] Anni- 
bale Italiam vastante ex responso li- 
brorum Sibyllinorum mater Deum a 
Pessinunte accersita, cum adverso 
Tyberi veheretur, repente navis iu 
alto stetit, et cum moveri nidlis viri- 
bus posset, ex libris cognitum, cas- 
tissimae demum fceniinze manu mo- 
veri posse. Turn Claudia virgo Ves- 
talis, falso crimine incesti suspecta, 
Ueam oravit, ut si se pudicam sciret, 
sequeretur, zonaque imposita, navem 
movit, simuiachrum matris Deum ad- 
vexit. Suetonius in vita Tiberii: 
' Extant et foeminarum exempla di- 
versaa?que, si quidem ejusdem gentis 
utraque Claudia fuit, et quaj uavem 
cum sacris matris Deum Idaeae ob- 
haercntem Tiberino vado extraxit, 
precata propalam, ut ita demum se- 
queretur, si sibi pudicitia constaret; 
et quae novo more judicium majestatis 
apud populum mulier subiit, quod in 
conferta raultitudine, a'gre proce- 
dente carpento, palam optaverat, ut 
frater suns Pulcher revivisccret, at- 
que iterum classem amittcret, quo 
minor turba Roma; foret.' Sunt et alii 
auctores hujus historiap. Liv. ' Ma- 
tronae primores civitatis, inter qnas 
unius Claudia; insigne nomen est. De- 
am accepere. Cui dubia, ut traditnr, 
antea fama claviorem ad posteros, 
tam religioso niinisterio, pudicitiam 
fecit.' Et Ovidiiis Fast. iv. ' Sup- 
jilicisalma tua-, genitrix frecnndaDe- 
orum, Accipe sub certa conditione 
preces. Casta ncgor : si tu daranas, 



1284 



NOTiE VARIORUM IN 



iiieruisse fatebor, Morte luam poenas, 
jndice victa Dea. Sed si crimen ab- 
est, iiostrae tu pignora vitae Re dabis, 
et castas castasequere manus. Dixit : 
et exiguo fiineni conamine traxit ; 
(Mira, sed in scena testificata lo- 
quor ;) Biota Dea est, sequiturque 
ducem, laudatque sequendo : Index 
Istitiee fertur ad astra sonus.' Item 
paulo inferius dicit : ' Claudia praece- 
dit laeto celeberrima vultti, Credita 
vix tandem teste piidica Dea.' Oliv, 

Quam insontem c7-bnine, quo accusa- 
batur, votum impium subvertWl Ita vul- 
go. Eradenda puto verba, quo accusa- 
batur, qnse hand dubio ex glosscmate 
sunt aliquo inserta. Ob nullum enim 
crimen accusata fuit Claudia, sed ob 
petulantem linguara atque improbura 
dictum ninltata, ut in nostris anna- 
libus latius. Pigh. 

Utf rater suns'] Vir summee dignita- 
tis et eruditionis, La?vinus Torren- 
tius, non fratrem huuc, sed nepotem 
facit, ex Plinio lib. xv. cap. 1. Vide 
Ciceronem lib. i. de Divinat, Coler. 

§ 5 31. MilUiusI Ita vulgo. In 
Atreb. aliisque vett. libris, 31. Mid- 
vius. Recte. Inde nomen ponti Mul- 
vio, ut apud Ciceronem ad Atticum 
XXIII. Unde et 31ulviana pira dicta, 
ut apud Plinium. Ptgh. 

Sacra via'] Inter Urbanas ha;c cele- 
berrima : incipit ab Amphisheatro, et 
per vicinos hortos juxta templum Pa- 
ds et forum Ca;saris recta tendit in 
Capitolium. 

§ 6 Triumvir] Apud Ronianos tri- 
umviri nocturni instituti sunt, qui co- 
ercendis incendiis praeessent. Oliver. 

§ 7 Alsiensi agro] Alsium niariti- 
mum Tusciae oppidum est apud Pto- 
lemaeum, Plinium, Strabonem, ct Ci- 
ceronem. 

§ 8 Omasum] Ferculuni ex iutes- 
tinis bubulis. 

Omasum] Gallicam banc vocem 
esse doceo ex veteri Glossario, in quo 
scriptupj : Omasum, Boewv Kdniov \i- 
Ttaphv, TJj Tuiv TaKKwv yKwacrri. Colerus, 



Domito bove] Ad agrlculturam. 

Innocens, Sfc] Insons judicatus fu- 
isset ob id factum, nisi priscis tempo- 
ribus natus esset, quibus parcimoniae 
et frugalitati hones habebatur. Oliv. 

Amb, § 1 Quorum alterumuUiotie, al- 
teruni absolutione non dignumjudicatum 
est] Ita vulgo. Multo rectius haec in 
Pulmann. etSusiano; Quorum alterum 
uUione dignum, alterum absolutione non 
dignum judicalum est. Ait enim ex 
duobus parricidiis veneficium uitione 
dignum quidem fuisse ; caedem vero 
non dignam absolutione. Quam sen- 
tentiam ex vulgata lectione non coU 
liges, cum dicat alterum parricidium, 
nempe veneficium, uitione non dig- 
num fuisse. Pigh. 

§ 2 Eadem, ^c] Contig. A. U. 

DCLXXXV. 

Areopagi] Areopagus vicus erat 
Athenis, a templo Martis sic cogno- 
rainatus, vel quod ibi habitum esset 
judicium Martis parricidio accusati. 
Nam ibi primum judicium capitis ac- 
tum fuisse dixit Plinius. Et inde 
Areopagitae dicebantur, qui Athenis 
in templo Martis judicabant. Quod 
judicium exquisitissimum habebatur. 
Oliver. 

Inexplicabilem] Hoc est, cujus nul- 
lus viventium visurus esset finem. 
Nemo enim explicare potest quic- 
quam, quod secum desierit esse. Ba- 
dius. 

Invilabant] In omnibus exemplari- 
buslegi, mutabant. Idem. 

Cap. II. § I Claudius, Sfc] Contigit 
A. U. DUX. 

Ccelio monte] Unus erat e septem 
coUibus Romanis. 

Calpurnio Lanario] Hunc sappius 
nominaverat Sallustius in Historia. 
Hinc ' Calpurnius Sallustianus ' ap- 
pellatur a S. Hieronymo, Apolog. 
adversus Rutin, ab eodem dicti ' Cal- 
purniani discipuli.' Coler. 

Augmum erat] Augur, cnra captu- 
rus erat auspicia, in saxo Tarpeio 
sedebat, et, ut supra dixiiuus, qua- 



VALERII MAXIMI LIB. VIII. CAP. 8. 



1285 



tuor in aiire spatia designabat : in 
oriente, quod anticam appellabat, in 
occidente posticam, in nieridie dex- 
tram, in septentrione vero sinistrani. 
Et cum ha?c desi2;nasset, coiicipiebat 
animo, quse signa mitti vellet, vel vul- 
tures, vel aquilas, velcolnmbas : iude 
expectabat nunqnid appareiet, quod 
si apparuisset, existiniabat placere 
Dlis, si minus, non placere. Oliver. 

Quidquid sibi dare facere oporteret ex 
fcona^de] Videlicet ex fide bonajudi- 
caret, qnicquid oporteret ipsum Clau- 
dium facere atque pra-stare ipsi Cal- 
purnio. His verbis utebantur Juris- 
consult!. Bonn Awtem fides dicitur, cum 
id, quod dictum ac prouiissuni est,bene 
ac recte fit. Atque inter contractus 
bonae fidei etiam Eniptio et Venditio 
locum babet, sicuti ex Jurisconsulto- 
rum libris apparet. 

§ 2 Notum, &-C.] Contig. A. U. 
DCLXxv. circiter. 

Expensa ferri] Afferri etcomputari 
tanquam expensa a se, boo est, se 
mutuo accepisse ab OtaciliaLateren- 
si. Baditis. 

Districtam foeneratricnn] Apertam, 
non dissimulatam ; vel, acrem et 
immitem. 

Inani stipulatione] Vana promis- 
sione. Neque enini consecuta est, 
quod optabat. Nam stipulari est in- 
terrogare. Slipulatio auteni, teste 
Pomponio, est verborum conceptio, 
quibus is, qui interrogatur, daturum 
facturumve id quod interrogatimi est 
respondit : etUlpianns Aquilianap sti- 
pulationis meminit. Nam Aquilius 
JCtus pcritissimus fuit, qui primus 
dc dolo malo legem tulit, ut Cicero 
refert Officiornm libro. Hie igitur 
sententianj contra banc Otaciliam tu- 
lit. Oliv. 

§ 3 MuUo, ^c] Contig. A. U. 
DCLIII. 

Summa tutius dotis] Ut totam do- 
tem restituerct. 

§4 Furtiddinnatits] Citterum prisci 
quoque nostri JCti boc idem de bis 



sentiunt, qui ultra quam dictum est 
equis commodatis vehuntur. Oliv. 

Ariciam] Urbs distabat ab urbe de- 
cem miliibus passuum: dicta ab Ari- 
cia puella. Idem. 

Cap, III. Verccundifc stolal Neque 
in Senatum venire fceniinas, fas erat. 
Itaque post Seniiamiram Heliogabali 
matreni, severe cautum est, ne un- 
quam mulicr in Senatum ingredere- 
tur, utque inferis ejus caput dicare- 
tur devovereturque, per quem id 
esset factum : auctor Lampridius. Co- 
lerus. 

In foro et judiciisi Sicut Laronia a 
Juvenale introducta Sat. ii. ' Nun- 
quid nos aginius causas ? civilia jura 
Novimus ? aut uUo strepitu fora ves- 
tra movemus ?' Oliver. 

§ 2 Afrania, ^c] Contig. A. U. 
Dccv. Caia Afrania Licinii Briictionis 
uxor] Ita vulgo. Colon, et Wincbel. 
niuliebre preenonien omittentes cor- 
rectius lizec produnt; Afrania Licinii 
Buccionis senatoris uxor. Atque eodem 
modo Caucbianus aliique fere omnes 
manuscript!. Bucciones a bucca die- 
ti, quemadmodum Labeoncs a labiis. 
Pigh. 

Ad C. Casareni terlinm itemque M. 
Servilium Co7isulem] Ita vulgo. INIendo- 
se citantur bi consules, sicut ex An- 
nall. nostris constabit. Hoc autem 
loco sunt ita restituendi : Ad C. C<e- 
sarem itertini, atque P. Servilium con- 
sules. Quod etiam ex manuscriptis 
fere coUigere est. Pigh. Ad C. Ca- 
sarein] Locus manifestus mendi, et 
omissus numerus consnlatns alttrius 
P. Servilii. Itaque lectioncm libri 
Dcinielis absque moraamplector : Ad 
C. Ccesarem iii. iterum ad P. Servilium 
Coss. Licet enim Ctesar continuos 
consulatus gesserit, ut scribit Tran- 
quillus, tamen et ejus consulatus titu- 
lisdistingucbaiitur. Suetonius : ' Ter- 
tium et quartum consulatuni titulo 
tenus gessit.' Colcr. C. Ca-sarcin] 
Julium Citsarem iterum et Servilium 
Coss. Ita libri nonnulii babcnt, et 



1286 



NOTiE VARIORUM IN 



Quintilianus libro i. Appianus libro 
VI. Corradus, 

%% A triumviris] Lepido, M. An- 
tonio, et Augusto. 

Cap. IV. § 1 Fannio deditus'] Lege 
enim cautuni erat, ut servi noxse 
dederentur. Erat autem heec poena 
seivornm, qiios doniini nialebant ad 
prenam tradeie, qnam praestare male- 
ficium, quod illi adiiiisissent. Oliv. 

§ 2 Contra Fannii] Longe aliud 
nomen est in lib. Dan. Contra Piccinii. 
Coler. 

In crucern] Vide supra. 

§ 3 Item Fulvio Flacco'] Laelius ac- 
eusavit Luciuni Flaccum, Cicero de- 
fendit. Capita accusatiouis haec fue- 
runt : Primo, quod classis nomine 
pecuniam civitatibus imperasset. Se- 
cundo, quod drachmas 206. ^Enionen- 
ses dedissent, id quod Asclepiades 
legatus dixerat. Tertio, qiioddrach- 
marum sexdecim millia accepisset, 
quas Philippus et Hermobius se de- 
disse dicebant. Quarto, quod Hera- 
cliensibus, pecuniam, quae apud se 
Flacci patris sul nomine erat, abstu- 
lisset. Quinlo, quod aurum, Judaeo- 
rum nomine quotannis ex Italia, et 
ex omnibus provinciis Hierosolymam 
exportari solitum, ipse edicto sanx- 
isset, ne ex Asia exportari liceret. 
Sexto, quod Falcidius talenta quin- 
quaginta se Fiacco dedisse dicebat. 
Oliv. 

Cap. v. § 1 Item fratrihus 3IetelUs] 
Plin. I. VII. cap. 43. Nat. Hist, pul- 
cherrinia scribit de Metellis, ubi de 
felicitate loquitur. Oliver. 

§ 2 31. etiam Mmilius] Memmium 
et Flavium repetundarum reos, ex 
Asia, nt conjicitur, diversis lempori- 
bus postulavit Scaurus : fuit autem, 
ut Pliniiis orator tradit, nobilis pau- 
per, patricius quidem, sed qui patrem 
liabuerit carbonariam exercentem, 
postea tamen ad suranium dignitatis 
fastigium evasit. Oliver. Contig. A.U. 

DCL. et DXLVII. et DCLX. 

Distrieto] Id est, veliementi et ar- 



niato. Translatio est, et sumpta a 
gladiatore, qui adversarium uudato 
gladio invadit. Oliver. 

C. Flavium] Is est C. Flavins Pusio, 
adversarius M. Druso Tr. PI. Memi- 
nit ejus Cicero pro A. Cluentio. Et 
Valerius capite seqnenti. Coler. 
Eadem lege] Repetundarum. 
Nam C. Norhanum] Hie niissos a 
Sylla legatos, qui de pace agerent, 
consul violaveral: idem postea pro- 
scriptiis, in urbe Rhodo cum compre- 
henderetur, seipsum occidit. Oliv. 

§ 3 In 31. 31urcellum] Repetunda- 
rum reum, ex Grajcia videlicet eS 
Acliaia, ut conjicitur. Oliv. 

§ 4 C Cornelii mujestatis rei] Hie 
homo non improbus vita habitus est> 
Fuerat quaestor Cn. Pompeii, deinde 
Tribunus plebis, C. Pisone Consule. 
In eo magistratu ita se gessit, ut justo 
pertinacior videretur. Alienatus au- 
tem a Senatu multis ex causis, quas 
nunc referre non attinet, sed inter 
ci¥tera promnlgaverat legem, qua au- 
toritatem Senatus minuebat, ne quis 
nisi per populum legibus solveretur, 
quod aiitiquo qnoque jure erat cau- 
tnm. Itaqne in omnibus Senatuscon- 
sultis, quibus aliquem solvi placebat, 
adjici erat solitum, ut ea ad populum 
ferretur, sed paulatim ferri erat de- 
situm. Indigne ergo earn Cornelii 
rogationem tulerant potentissimi qui- 
que ex Senatoribus. Itaque P. Ser- 
vilius Globulus trib. pi. inventus erat, 
qui L. Cornelio obsisteret. Is, ubi 
legis ferendae dies venit, et preeco 
subjicientescribalegis verba rccitare 
populo ccepit, et scribam subjicere, 
et prafconem pronuntiare passus non 
est. Tunc Cornelius ipse codicem 
recitavit, quod cum improbe fieri C. 
Piso vehementer quereretur contra 
tribunitiaminterces8ionem,gravi con- 
vitio a populo exceptus est. Et cum 
ille eos, qui sibi intentabant manus, 
prehendi a lictore jussisset, fracti 
ejus fasces cuncti, lapidesque etiam 
ex ultima concione in consulem jacti; 



VALERII MA.XIMI LIB. VIll. CAP. 5. 



1287 



quo tuniultii Cornelius pertuibatiis 
consilium dimisit. Hauc deinde le- 
gem tametsi temperaverit, tanien, 
invitis optimatibus, earn tulit. Tulit 
auteni alias leges, quas commemorare 
necesse non est. Seqiienti deinde 
anno, Marco Lepido, et Lucio Volca- 
tio Coss. reum Cornelium duo fratres 
Coniinii lege Cornelia de majestate 
fecerunt apud Publium Cassium prae- 
toreni, qui cum decimo die, ut inos 
est, non affuisset, accusatores ante 
tribunal pene confecti sunt. Reno- 
vata deinde actio est, dicentibus in 
euin testimonia infestis principibus 
civitatis, qui se vidisse dicerent, cum 
Cornelius codicem in tribunatu pro 
rostris recitaret, quod nemo ante 
Cornelium fecisseapstimaretur. ^'^ole- 
bantvideri se judicare earn rem niag- 
noperc ad crimen imminutae nia- 
jestatis tribunitia; pertinere, quum 
prope tolleretur intercessio, si id tri- 
buuis permitteretur. Judicium id 
cxercuit Q. Gallus Praetor. Cicero 
quatriduum defendit, ut ipse signi6- 
cat. Vide Ascon. in Cornel. Oliv. 
Contigit A. U. ncxxcvii. Cn. Cor- 
neliij Asconius in Oratione pro Corn. 
Q. Catulum ponit, et L. Luculium 
omittit. Corrad. 

Umhonejudiciali] Clypeo et protec- 
tione judicum. Bad. 

% 5 Quid Marcus Cicero] Hie cum 
in domo Caesaris eo anno pontificis 
niaximi, bonse Deae sacra celebraren- 
tur, quibus nulli viro intcresse lice- 
bat, P. Clodius Appii filius, Pompeiae 
Caesaris uxoris amore correptus, sub 
habitu muliebri aules introivit, et sa- 
cra violavit, qui cognitus per manus 
servulae servatus et eductus est. 
Cicer. ad Att. lib. i. Ep. 9. cujus 
principium est : ' Et mea sponte :' 
*P.,' inquit, ' Clodium Appii filium te 
credo audisse cum veste niulierum 
depreiiensum domi Cn. Caesaris, quum 
sacrificium pro populo ficret, cumque 
per nianus scrvulic scrvatum ct educ- 
tum : rem esse insigtii iufamia : quod 



te moleste ferre scio.' Oliver. 

3 Summos honores'] Praeturam, con- 
sulatum, auguratum. Idem. 

Sacrilegum] Quia sacra bonae Deee 
adire non dubitavit, quibus adesse 
nefas erat viro. Oliver. 

Flagilium'] Incestum. Nam, ut dixi, 
propter Pompeiam C^saris uxorem 
adierat sacra. Quamobrem et a 
Caesare Pompcia repudiata fuit ; cu- 
jus rei meminit Suetonius in vita 
Caesaris. Dicit enim : ' In Corneliae 
locum Pompeiam duxit, Quinti Pom- 
peii filiam, Lucii Syllae neptem, cum 
qua deinde divortium fecit, adulte- 
ram opinatus. P. Clodium inter 
publicas ceremonias penetravisse ad 
earn muliebri veste, tarn constans 
fama erat, ut Senafus quaestionera de 
pollutis sacris decreverit.' Idem, 

hicesti] Recte, quia loco sacro. 
Vel incesti etiam de sororibus pos- 
sumus intelligere. Nam duas violasse 
suspicio erat. Idem. 

§ 6 P. Servilius] Hie P. Servilius 
Isauricus missus adversus piratas, 
qui proximum mare, Cretam inter 
atque Cyrenas, Epirum et Acbaiam, 
sinumque Maleum, latrocinabantur, 
non incruenta victoria superavit; nee 
niari submovisse contentus, validissi- 
mas urbes eorum, et diutina prxda 
abundantes, Pbaselin et Olympon, 
evertit, Isaurumque ipsam arcem 
Cilicia', nnde conscius sibi niagni 
laboris, Isaurici cognomen adamavit. 
Dictus igitur Isauricus, quod Isauros 
in Cilicia domuerit. Idem. 

Angusto loco] Arcto loco, qui duos 
equos non admitteret. Ergo bic nee 
de via cessit, nee equo dcsilivit. Nam 
principibus civitatis, qui boc bonore 
digni censebantur, bonoris gratia ab 
inf'erioribus equo descendebatur, ca- 
put aperiebatur, et de scmita ccde- 
batur, quod bonoris genus sencctuti 
imprimis dabatur. Seneca Epist. 
h\x. 'Si consulem video aut praeto- 
rem, omnia (piibiis honor liaberi solet, 
faciam, equo desiliam, caput adapc- 



1288 



NOTvE VARIORUM IN 



riam, setnita cedam.' Idem. 

Religionem] Justitiam. Est eniin 
religio pars justitiap. 

Cap. VI. § 2 Caius autem Marius] 
Dictum est in cap. de Foititiidine, 
quo pacto Marius, qui primo nobili- 
tati vehenaenter infensus, Apuleium 
Saturninum, Gracchanas leges susci- 
tantem, suis opibus juvit, mntata 
sententia, autore Scauro, ilium e foro 
ejecit, et in Capitolium fugere coegit ; 
quem persecutus, cum ille, proposito 
piieo, servos ad arma spe libertatis 
convocaret, Capitolium invasit, et 
abruptis fistulis, ilium in deditionem 
venire coegit, qui quum pcenitentiae 
per legatos fidem fecisset, inde di- 
gressus cum ducibns factionis recep- 
tus est in curiam, ubi facta in eum 
eruptione, populus eum fustibus sax- 
isque coopertum in ipsa quoque 
morte laceravit. Marius igitur Sa- 
turninum oppressit, quia servos ad 
arma vocabat ; ipse vero paulo post, 
ad sui opem sublato pileo, spe liber- 
tatis servos invitavit, quum Syllani 
nrbem irrumpcntem cum exercitu 
sensit. Ergo quod in aliis correxit, 
ipse peccavit, ct alium sui quoque 
peccati vindicatorem invenit. Ad- 
vertendum est, quod Eutropius de 
Mario dicit : ' Sylla Marium de ca- 
prili casa extractum vinciri jussit, 
ductumque trans Tyberim, cffossis 
oculis, raembrisque minutim caesis, 
trucidari.' Ibi de Marco Mario lo- 
quitur, non de Caio Mario. Nam 
Caius Marius, nt Plinius, Cicero, et 
Plutarchus, et mnlti alii testantnr, 
voluntaria morte decessit. Nam Ci- 
cero de Natura Deorum : ' Cur,' in- 
quit, ' Marius tarn infeliciter septies 
consul domi suae mortuusesti" O/i- 
verius. Contigit A. U. dcliii. 
Pileo] Signo libertatis. 

§ 3 Cuius vero Licinius Stolo] Autor 
de Viris lUustribus: ' Fabius Am- 
bustus e duabus filiabus alteram Li- 
cinio Stoloni, alteram A. Sulpitio 
patricio conjugem dedit ; quarum ple- 



beia cum sororem salutaret, cujus 
vir Tribunus militum consular! potes- 
tate erat, fasces lictorios foribus ap- 
positos indecenter expavit ; a sorore 
irrisa,maritoquestaest,quiadjuvante 
socero, ut priuium tribunatum plebis 
aggressus est, legem tulit, ut alter 
consul ex plebe crearetur. Lex, re- 
sistente Appio Claudio, tamen lata 
est, et primus Licinius Stolo consul 
factus. Idem legem sanxit, ne cni 
viro plebeio plus quam centum juge- 
ra agri habere liceret ; et ipse cum 
jugera centum quinquaginta haberet, 
et altera emancipati filii nomine pos- 
sideret, in judicium vocatus, primus 
omnium sua lege punitus est.' Oliver, 
Contigit A. U. ccclxxxvi. 

§ 4 Quinlus autein Varius, ^c] Hie 
est, qui legem tulit, ut quaereretur de 
his, quorum ope et consilio socii con- 
tra populiim Romanum armasumpsis- 
sent. Qua lege Q. Carpioni gratifi- 
cans, M. Scanrum concilati belli 
crimine apud seadesse jussit. Hybri- 
da quasi ex contumelia vocatus, sua 
ipsius lege damnatus. Dum enim 
severius agit in eos qui authores fue- 
rant concitandi belli, bellum ipse non 
modo sociale, sed etiam civile susci- 
tavit, et hoc modo, dum seditionem 
concitat, lege opprimitur. Oliver, 
Contigit A. U. dclxii. 

Propter obscurum jus] Cur autem 
ab hac ratione Hybrida dictus, si 
derivant hanc vocem airh riji v^pews ? 
Scio quid Grammatici, et non infimi 
census Jureconsulti de hac vocula. 
Sed ab eornm opinione longissirae 
absum. Nam omnibus modis adfir- 
mare non dubitem Varium ilium Su- 
cronensem Ibridam, non Hybridam, 
fuisse appellatum, id est, Semicivem. 
Iber in veteri glossario exponitur 
tj/jlIovos. Hinc Ibridae promiscui ge- 
neris qufficunque animalia dicta. Hoc 
ante me et Josepho Scaligero summo 
viro probatuni. Ab animalibus ea 
appellatio ad homines quoque trans- 
lata est. Plinius Jib. viii. cap. 53. 



VALERII MAXIMl LIB. Vlll. CAP. 7. 



1289 



' In nnllo genere EQqne facilis eet 
mistiira cum feio; qualiter natos an- 
tiqui Hybridas vocabant, sen semi- 
feros : ad homines quoque, ut in C. 
Antonium, Ciceronis in consulatu col- 
legam, appellatione translata,' Cedo 
liomincm qui aiat Plinium scripsisse 
' Hybridas.' Rescribo itaqne audac- 
ter : Ibridas. Nam qua ratione dici 
possit animal briitum Hybridn, non 
video. Homines porro variis modis 
IbridiE dici potnere ; ut si quis ex in- 
genuo et servo, ex servo ct libertino 
natus esset, Ibrida diccbatur. Item si 
quis patrem et matreni diversoe natio- 
nis haberet. Suetonius Angusto : ' I- 
tem Asinii Epicadi ex gente Parthi- 
na, Ibridae.' Postremo Ibrida di- 
cebatur, si quis mixto sermonis gene- 
re uteretur. Inde exponunt illud 
Horat. 1. Sat. 7. ' Ibrida quo pacto 
sit Persius ultus.' Culei^us, 

Ibrida} Mixto sanguine contume- 
liose natus, propter obscurum jus 
civitatis; ideoque dnbium erat, an 
deberet censericivisRomanus. Bad, 

Adversus infercessionem coHegarum'] 
Intercesserunt collega;, hoc est, alii 
tribuni, ne reipubl. perniciosa lex 
ferretur; earn tamen tulit adversus 
collegarum intercessioncm, et ita se- 
ditioncm et bellum excitavit. Oliv. 

Magna cum cUide reip,'] Quia socii 
rursus arma sumpserunt, et inter se 
cives pestifcra seditione laborarnnt. 
Idem. 

Sociale] Bellum sociorum, quod 
periculosissimum fuit, tandem Pom- 
peius Strabo sedavit. Idem. 

Cerium civem'] Quia Veronensis iste 
fuit, ideo dicit prius eum tribunum 
pestiferum, quam certum civem egis- 
se. Idem. 

Cap. VII. ^ 1 Cato, S^c.'] M. Porcius 
Cato capitali crimine accusatus. Hie 
consul Celtiberos donuiit, et ne rebel- 
lare possent, litcras ad singulas civi- 
tatcs misit, ut muros diruercnt : cum 
unaqnaeque sibi soli imperari putaret, 
feccrunt : ipse, cum laudcm niererc- 



tur, ab invidis capite postulatus est. 
Constat quadragies quater fuisse 
accusatum, et semper gloriose abso- 
lutuui. Hanc autem ultimam causam 
fuisse conjicimus, quam octogenarius 
dixit, cum summa laude et quasi ad- 
miratione, quod in ea aetate memoria 
tanta laterumque firmitate et pro- 
nunciatione valeret, ut in nulla parte 
dcficeret. Cujus oratio tantam vim 
habuit, nt non solum se tutaretur, 
sed accusatorem quoque Galbam 
reum cum summo periculo redderet. 
Earn postmodum orationem in Annali- 
bus suis inseruit. Plinius Nat. Hist, 
lib, VII. cap. 27. de Catone : ' Caete- 
ris,' inquit, ' virtutum generibus va- 
rii et multi fuerc prapstantes : Cato 
primus Porcia; gentis tres sunimas in 
homine res praestitisse existimatus 
est, optimus Orator, optimus Impe. 
rator, optimus Senator. Quae mihi 
omnia etiamsi non prius, attamen 
clarius fuisse in Scipione iEmiliano 
videntur, dempto praeterea plurimo- 
rum odio, quo Cato laboravit. Ita- 
que sit proprium Catonis, quater et 
quadragies caussam dixisse, nee 
quemquam saepius postulatum, et 
semper absolutum.' Oliver. 

Quincliam^ fifc] Cum L. Scribonius 
tribunus plcbis rogationem tulisset, 
nt Lusitani, qui in fidem populi Ro- 
mani dediti a Servilio Galba in Gallia 
venissent, in libertatem restitueren- 
tur, M. Cato acerrime suasit : extat 
oratio in Annalibus ejus inclusa. Q. 
Fulvius Nobilior, et sajpe ab eo in 
Senatu laceratus, rcspondit pro Gal- 
ba. Ipse quoque Galba, cum se con- 
demnari videret,complexus duosfilios 
pratextatos, et Sulpicii filium, cujus 
tu tor erat, itamiserabiliterlocutus est 
pro sc, ut rogatio antiquaretur. OUc. 

Ut juris cicilisi Pomponius quoque 
Jurisconsultis accenset, cujus et li- 
bros exstare scribit. Cicero fatetur 
omnium Jurisperitissinnim suae aeta- 
tis fuisse. Colcrus. 

is 2 Proles] Progenies et propago; 



1290 



NOT^E VARIORUM IN 



non tanien filius, sed pronepos. 

Teinporibus superessel Sic Cicero 
apiid Ageniiim lib. i. cap. 22. Nee 
veio scientia juris majoribus snis Q. 
iElius Tubero defuit, doclrina etiani 
superfuit. Colerus, 

(j 3 Humanw vitce exemplo, et spacio 
nominandus] Ita viilgo. In Camp. 
humancB vita exemplum, atatisque spa- 
Hum. Vox nominandus non habetur : 
quani tamen facile fero. Tradit an- 
tem Plinius libro xxix. cap. 4. M. 
Vanoneni aetatis anno 88. adhnc 
scripsisse de aspidibus. Idem Varro 
ait, dehebdomadibus scribcns,se quo- 
que jam duodecimam annorum heb- 
domadem ingiessum esse, et ad enm 
diem septuaginta liebdomadas libre- 
lum consciipsisse. Exqiiibusaliqiiam- 
Eiultos, cum proscriptus esset, direp- 
tis bibliotliecis snis non comparuisse, 
ut apud Gelliiim libro iii. cap. 10. 
Proscriptus quidem fuit a triumviris, 
tanquam iniquus dominatui, verum 
servatus amicorum opera, ut Appia- 
iius auctor est Civilium quarto. Mor- 
tnus autem post bellum Actiacum 
fere nonagenarius, ut Ensebius in 
Chron. Pigh. 

Quam stylo} De Iioc Varrone Agel- 
lius lib. III. cap. 10. Turn ibi addit, 
se quoqne jam duodecimam annorum 
hebdomadam ingressum esse : et ad 
eum diem septuaginta liebdomadas 
librorum conscripsisse. Cicero pas- 
sim ejus doctrinam et industriam 
depra;dicat. Augustinus cum alibi, 
turn libro vi. cap. 2. de Civitate Dei. 
Unici hujus etiam viventis imago po- 
sita est in bibliotheca, quee prima in 
orbe ab Asinio Pollione ex manubiis 
publicata Romae. Auctor Plin. lib. 
VII. cap. 30. Colerus. 

§ 4 Livius Diusus] Hie pater ejus 
Drusi fuit, qui trib. plebis Latinis 
civitatem, plebi agros, equitibus cu- 
riam, Senatui judicia permisit, et 
tantum in urbe conflavit incendium, 
ut ne prima iliius flamma potuisset 
sastineri, ni esset subita morte cor- 



reptus. Pater igitur, vir eximia^ in- 
dustriae, quanquam luminibus captus, 
et senio ac viribus confectus, tamen 
pop. Kom. quoad vixit leges expo- 
suit, de jure civili monumenta com- 
posuit, ut assent, illud discere vo- 
lentibus, aceommodata. Oliver, 

Defectus] Id est, destitutus. 

Jus civile} Mirum, hunc Livium 
inter Jureconsultos non fuisse rela- 
tum a Pomponio. Coltr. 

§ 5 Publius vero Senator, et L. Poti' 
tius eques Romanus} Ita viilgo. Pro- 
pria nomina, ut passim, ita et hie 
sunt corruptissima. In Mss. quatuor 
exemplar. P. vero senator, et Lupus 
Pontius. Sed qui solo prsenoniine 
cognosci senator ille poterit, cujus ne 
semel quidem antea meminerit ? Sed 
ita temere detruncarunt auctorem 
hunc Librarii, de re ipsa parum soli- 
citi. In Pulmanniano Paullus ap- 
pellatur, ex quo ad minus colligi- 
mus, ex iEmilia Ipsum fuisse gente. 
Pigh. 

Forensia slipendia} Appellat actio- 
nes causarum. 

§ 6 Jam Publius Crassus] Hie P. 
Crassus, ut in cap. de Fortitudine 
diximus, adversus Aristonicum missus 
cum exercitu et Imperator et Ponti- 
fex, quod nunquam antea factum fu- 
erat, ut dux simul exercitus et Pon- 
tifex mitteretur : ex quo etiam cre- 
ditum est, rem male cessisse : atta- 
men ea fuit industria, ut quinque 
Graecorura linguas brevl comprehen- 
derit. Quae res ipsi plurimum con- 
tulit ad conciliandos sociorum ani- 
mos : nam gratissimum erat illis, cum 
jus dicendum esset, si non aliena per 
interpretem, sed sua qnisque lingua 
suum jus audiret. Oliver. Contigit 

A. U. DCXXII. 

Ad Aristonicum, ^c.} Attalus rex 
Pergamenorum, regis Eumenis filius, 
socii quondam commilitonisque Ro- 
man!, ejusmoditestamentumreliquit: 
PopvLvs Roman vs bonorvm meo- 
RVM HAEKES ESTo. Adita igitur hae- 



VALERII MAXIMi LIB. VIII. CAP. 7. 



1291 



reditate, provinciam popnlns Roma- domi locum subtcrraneum constrnx- 

nus ijcn qiiidem bello, nee annis, sed, isse ferunt, in quern per singulos dies 

quod est eeqiilus, testamenti jure re- ille descendens, gestum ac motum 

tinebat. Sed lianc difficile dictu est corporis fingcbat, vocemque exerci- 

utrum facilius amiserit populus Ro- tabat ? Saepe etiam duos vel tres 

nianus, an recuperaverit : nam Aris- menses, ut refert Plutarchus, couti- 

tonicus regii sanguinis ferox juvenis, nuo domi inclusus noucessabat, abra- 

armis provinciam invasit, adversus sa parte capillitii,ut exeundi faculta- 

quem primo qnidem missus fuit hie tem sibi ipsi prajriperet; sermones 

Publius Crassus, qui victus et captus, insuper, et negotia foris agitata ad 

dum duceretur, virgam qua equum studium referebat, multaque alia fa- 

regebat, in ocuhnn barbari unius ciebat. Ex quo facile cognoscebat, 

direxlt, qui vidolorisaccensus, Crassi se non multum natiira, et ingenio, 

latus sica confodit. Oliver, sed studio et exercitatione valere. 

In quinque divisam general Satis Oliver. 
constat quinque Graecorum linguas Patientiaduratisauribminadionibus 
esse, lonicani, Doricam, Atticam, uteretnr'\ Ita vulgo. Verba in actioni- 
^olicam, et conimunem. Oliver. ius Wincbel. cod. non habct. Itaque 
^7 Roscius} Earn gloriam conse- duplex est ejus loci lectio; heec sci- 
cutus, ut quicunque in hlstrionica J'cet WincLeliana, patientia duratis 
,excelleret, is Roscius diceretur, teste auribusulcretur, non quidem contem- 
. Cicerone de Oratore, lib. i. ubi hunc nenda; verum altera non minus ele- 
Roscium niirifice laudat. Oliver. gans, quae in codicibus omnibus, 
Ext, §1 Demosthenes'] Juvenalis dempto Wincbeliano, reperitur: pa- 
Sat. X. ita refert de Demosthene : tientia duratis actionibus uteretur. Est 
' Quern pater ardentis massae fuligine autem actio oratorius gestus tani in 
lippus, A carboneet forcipibus, gla- pronunciatione, quam motu corporis 
diosque parante Incude, et luteo consistens ; atque, ut ipse Cicero de 
Vulcano, ad rhetora misit,' De hoc Oratore definit, quasi corporis totius 
Demosthene a Cicerone, a Quintilia- qutedam eloquentia, cum constet e 



no, a Gellio, multisque alils multa 
.referuntur de natlvitate, de industria, 
, de arte, de tota vita. Fuit cnini Ora- 
torum omnium Graecorum facile prin- 
ceps, qui in pronunciatione summuni 
artificlum reponebat. Hie multa slbi 
a natura denegata studio et industria 
comparavlt. Primam Rhetorices li- 
teram proiiuntiare non valebat. Hanc 
lapillis ori inserendis facillimam ex- 
pressione reddidit, Exilitate vocis 
laborabat;brevi eft'eclt, ut auditoruni 
auribus vehemcntcr insonaret, fieret- 
que grata omnibus, atque suavis;mul- 



voce atque motu, quam in dicendo 
unam dominari affirmat de Oratore 
lib. III. Tales igifur actiones Demos- 
thenes patientia ac labore durare ac 
sfabiiire volult, ut contra clauiores 
ac fremitus obstrepentis popuii con- 
stantcs ac firmas haberct. IHgh. 

(j 2 Atque, ^c] lonica Philosophia 
a Thalete initium acccpit, qujc vero 
cognominata cstltalica; ejus princeps 
fuit Pythagoras IMnesarclii annulo- 
rum sculptoris lilius, ut Hermippus 
ait, sive, ut Aristoxenus ait, Tyrrhe- 
nus, ox una insidarum, quam, ejectis 



taqueaiia natura; vitia correxit tanto Tyrrhenis, Athenienses possederunt. 



studio et industria, ut cum ipsa na- 
tura pugnasse quodammodo videri 
possit. Habuisse domi speculum in- 
gens dicitur, ad quod seipsuni vidcns, 
gestum formarct. Quid, quod sibi 



Sunt qui INTarmacum illius patreni 
vocatum, avuni Hippasum, atavuni 
Euthyphronem, abavum Cleonium, 
qui ex I'hliuntc profugerit, dicant ; 
habitasscquc MarmacumSauii, atque 



1292 



NOT/E VARIORUM IN 



ideo Pytliagoram Samiiim dici ; inde 
migrasse Lesbuni, ibiqiie a Zoilo pa- 
truo Pherecydi Syro conimendatum ; 
tres subinde aigenteos catices fabri- 
casse, eos singulis in jT.gypto sacer- 
dotibiisdono dedisse. Justinns tamen 
lib. XX. Demaratnni nogotiatorem 
divitem illius patrem vocavit, Apn- 
leius Vescareni nominavit ; adeo in- 
certa est tanti Philosophi origo. Ha- 
buisse dicitur fratres, maximum qui- 
dem natu Eurynomum, atqueTyrrhe- 
num, servumque Zamolxiin, cui Get£e 
sacrificant, Satuinum, ut Herodotus 
ait, existimantes. Hie, ut praedixi- 
mus, principio quidem Pherecydem 
audivit Syrum ; post ejus veroobitum 
profectus Samum,Hermodamanti jam 
seni, Chreophili nepoti, se in discipli- 
nam dedit. Cum autem juvenis es- 
set,acdicendi studiosissimus,patriam 
linquens, cunctis ferine barbaris 
Graacisque mysteriis initiatus est. 
Denique jEgyptum petiit, quo tem- 
pore Polycrates Amasidi per episto- 
1am ilium commendavit; illoruraque 
linguam didicit, ut Autipho tradit in 
eo lib. quem de his, qui in virtute 
principes fuere, scripsit ; atque apud 
Clialdaeos congressus est cum Magis ; 
deinde apud Cretam una cum Epime- 
nide descendit in Idaeum antrum. In 
^gypto quoque adyta ingressus, ibi- 
que de Diis in arcano edoctus est, 
Deinde rediit Samum, offendensque 
patriama tyranno incuhari Polycrate, 
Crotonem in Italiam perrexit, ibique 
leges Italis dedit, atque cum discipu- 
lis clarus habitus est. Qui ferme 
trecenti rempubl. administrabant, 
adeo ut merito Aristocratia, optimo- 
rum scilicet dominatus, norainaretur, 
Refert Heraclides Ponticus hunc de 
se dicere solitum, quod fuisset ali- 
quando iEthalides, Mercuriique filius 
putatus esset, Mercuriumque monu- 
isse ilium, peteret, praeter immorta- 
litatem, quid vellet, Petiisse igitur 
ut et vivens et vita functus, omnium, 
quae contingerent, menioriam habe- 



rct. Ttaque in vita meminissc om- 
nium, eanique memoriam post mor- 
tem reservasse, longoque post tem- 
pore in Euphorbum migrasse, atque 
a Menelao fuisse vulneratum. Eu- 
phorbus autem dixit, se aliquando 
vEthalidem fuisse, atque a Mercurio 
hoc pro mnnere accepisse, ut anima 
illius perpetuo errore vagaretur, et 
in quas vcUet arbores vel animantes 
comniigraret, et qu<E in inferno per- 
pessa esset animo, tt caeterae animas 
quapnam patiantur,menunisse ; post- 
ea vero, quum Euphorbus diem obiit, 
migrasse in Hermotimum ejus ani- 
mam, quod et ipse, cum fidem vellet 
facere, Branchidas petiit, ingressus- 
que ApoUinis templura, ostendit cly- 
peum, quem illic Menelaus affixerat. 
Ait enim ilium, cnm ex Troja remeas- 
set, Apollini consecrasse scutum jam 
putrefactum, solamque perdurare 
eburneam faciem, Ubi autem et 
HermotiniHS vita functus est, rursus 
in Pyrrhum Delium piscatorem mi- 
grasse, illumque omnia memorasse, 
ut scilicet primum yEthalides fuerit, 
postea Euphorbus, deinde Hermoti- 
mus, ac postmodum Pyrrhus effectus 
sit, ac deinceps post Pyrrhum Py- 
thagoram factum esse, omniumqae 
meminisse, quae praediximus. Ple- 
rique Pythagoram nihil scripsisse 
tradunt, sed stolide putant. Nam 
testatiir de eo Heraclitus Physicus, 
Pythagoram se in historia rerum ex- 
ercuisse, et cum de natura adorsus 
esset scribere,ita in principio dixisse : 
* Non per aerem quem spiro, non per 
aquam quam bibo, non admittam hu- 
jus sermonis vituperationem,' Scrip- 
sit et alia complura. Moritur autem 
Pythagoras, ut fertur, octogesimo 
suae aatatis anno, de cujus morte va- 
riae sunt sententise, sicut apud Laer- 
tium videre possumus. Quod vero 
ad ejus industriam pertinet, de qua 
hie agitur, magnara orbis partem cir- 
cumivit, scientiae et cognitionis cnpi- 
ditate ductus. Vide et Jamblichum 



VALERII MAXIMl LIB, VIII. CAP, 7. 



1293 



de vita Pythagorse, praeter ea quas 
supra ex Diogene Laertio attulimus. 
Oliver. 

Innumei'abilum sccculurum] Recte 
dixit innumerabiliumf quia, si sequi- 
niur Herodotum, a creatione saeculi 
ad suum tempus decern Myriadas 
annorum coufectas fuisse constat. 
Cicero quoque de Divinat. lib. i. 
' Condemnemus,' inquit, ' lios aut 
stuUitiae, aut vanitatis, aut impuden- 
tia?, qui quadiingeuta septuagiHta 
niillia annorum, ut ipsi dicunt, monu- 
mentis compreliensa contineant, et 
mentiri judicemus, nee Sceculorum 
reliquorum judicium, quid de ipsis 
futurum sit, pertiniescere.' Oliver, 

Et uniusaijusque rei proprietatem et 
effectum^ Ita vulgo. Legendum ex 
libris Mss. et uniuscujusque mm, pro- 
jyrietatem, et effecium. Non enim uni- 
uscujusque rei, sed sideris vel stellic 
vim, proprietatem, et effectum a 
Magis didicisse Pylbagoram scribit. 
Pigh. 

Septem sapientes] Fuerunt autem 
hi, Thales Milesius, Solon Alhenien- 
sis, Chilon Lacedasmonius, Pittacus 
Mitylenaeus, Bias Prieneusis, Cleo- 
bulus Lydius, Periander Corintliius, 
ut supra monstravi iu capite de 
Modestia. Oliver, 

In Italice etiain partem] Justin, lib. 
XX. cap. 4. dicit hunc ex iEgypto in 
Babylonian! profectum ad perdisceu- 
dos syHerum motus, originemque 
mundi spectandam, summam scien- 
tiam consecutum ; inde regressuni 
Cretam et Lacedajniona ad cognos- 
cendas Minois et Lycurgi inclytas ca 
tempestate leges contendisse; quibus 
omnibus instructum Crotonam ve- 
nissc, popuIuuKpic in liixuriani lap- 
sum, auctoritate sua ad usum iVu- 
galitatis revocasse : nam Pythagoras 
laudabat quotidie virtutcm, et vitia 
luxuriae, casusque civitatum hac peste 
perditaruni eninnerabat, tantumque 
studium ad frugalitatcm uuiltitudinis 
provocavit, ut aliquos ex iis luxuria- 



tos in optimani frugem converses 
fuisse incredibile videretur. Matro- 
narum quoque separatim a viris doc- 
trinam, et puerorum a parentibus, 
frequenter habuit. Docebat nunc 
has pudicitiam, et obsequia in viros, 
nunc illos modestiam et literarum 
studium : inter haec, velut genetricem 
virtutum, frugalitatem omnibus in- 
gerebat, consecutusque assiduitate 
disputationum erat, ut matronae au- 
ratas vestes caeteraque dignitatis suae 
ornamenta velut instrumentaluxuriee 
deponereut, eaque omnia delata in 
Junonis aedem ipsi Deae consecra- 
rent, praj se ferentes, vera ornamen- 
ta matronarum pudicitiam, non vestes 
esse. In juventute quoque quantum 
profligatuni sit, victi fceminarum con- 
tumaces animi nianifestant. Sed tre- 
centi ex juvenibus, cum sodalitii jure 
Sacramento quodam nexi separatam 
a civibus casteris vitam exercerent, 
quasique ccetnni clandestinae conjura- 
tionis haberent, civitatem in se con- 
verterunt, quje eos, cum in unam 
domum convenissent, cremare voluit; 
in quo tumultu septuaginta ferme 
homines periere, ciEteri in exilium 
profecti. Pytiiagoras autem, quura 
annos viginti Crotonae egisset, Me- 
tapontum migravit, ibique decessit ; 
cujus tanta admiratio fuit, ut ex 
domo ejus templum facerent, eum- 
que pro Dro colerent. Oliverius. 

Major iircecia'] Totus ille Calabriaa 
tractus Magna Grascia quondam dic- 
ta fuit. Idem. 

Ardentem rogum] De morte, ut 
diximus, variae sunt sentential Alii 
enim dicunt, quum in domo Milonis 
fuisset, earn ex his unum, quos ad- 
mittere noluerat, per invidiam incen- 
disse: sunt qui Crotoniatas ipsos ty- 
rannidis suspicione ac metu hoc per- 
petrassc dicant. Pythagoram igitur 
incendii incommoda vitantem, cum 
cgrcdcretur, coniprehcnsum esse, et 
agrum qnendam fabis plenum intrau- 
tcm ibi coiistitissc, ac dixissc, Cipi 



1294 



NOTj;; VARIORUM IN 



praestat, quam has dare pessuni, cso- 
diqiie satins est, quam quicquam 
loqiii. Atqiie ita jiiguhim persecu- 
toribus nudasse, coraphiresque ex 
discipulis (nam cum eo ad qiiadra- 
ginta fuisse constat) interemptos, ex 
quihus Archytas Tarentiniis et Lysis. 
Dicaearchus vero Pythagoram dicit 
in delubrnm Musarum, qiiod Meta- 
ponti est, confugisse, ibique, cum 
quadraginta dies absque cibo per- 
stitisset, defecisse; Heraclides vero 
in Epitome vitarum Satyri, ilium, 
postquam in Delo Pherecydi justa 
persolverat, rediisse in Italiam et cum 
in domo Milonis Crotoniatae celebri- 
taiem offendisset, subinde Metapon- 
tum perrexisse, ibique, cum vivere 
ulterius nollet, inedia vitam finiisse. 
Hermippus, bello inter Agrigentinos 
et Syracusanos orto, Pythagoram 
exisse cum sociis Agrigentinis opem 
laturum, versis autcm in fugam, ilium 
fabarum campum circuisse, ibique a 
Syracusanis fuisse intercmptum, re- 
liquos vero ad triginta Tarenti fuisse 
cremates. Valerius autem Heracli- 
dis opinionem sequitur. Oliverius. 

Metapontus] Oppidum Italian in 
sinu Tarentino. 

§ 3 PrcEceinoreml Hie annum vige- 
simum atatis agens, audivit Socra- 
tem. Illo mortuo, audivit Cratyhun 
et Hermogenem. Annoruni octo et 
viginti, teste Hermodoro, Megaram 
se ad Euclidem contulit. Hinc Cy- 
renem profectus, Theodorum Mathe- 
maticum, atque inde in Italiam ad 
Pythagoreos, Philolaum etEnrytum, 
postea in iEgyptnm profectus, Pro- 
phetas Saccrdotesque audivit, ubi 
comitem habuit Euripidem tragicum. 
Regressus Athenas, in Academia 
morabatur. Oliv. 

Sapientissimus] Sic Apollinis ora- 
culo constat fuisse judicatum. 

Geometria] Quae, propterea quod 
^gyptus singulis annis a Nilo mer- 
geretur, ad dignoscendos agrorum 
fines hie potissimum floruit. 



Nili fiuminis inexplicabiles ripasl 
Bene inexplicabiles. Quia, si Hero- 
doto credinius, Nili originem nemo 
invenire potuit, qnanqnam id multi 
reges frustra tentaverint. Lucanus 
lib. IX. ' Arcanum natura caput non 
prodidit iilli.' Plin. lib. v. cap. 9. 
• Nilus,' inquit, ' incertis ortiis fonti- 
bus it per deserta et arentia, et im- 
menso longitndinis spatio ambulans, 
famaque tantum inermi quaesitu cog- 
nitus sine bellis, quae caeteras omnes 
terras invenere, originem (ut Juba 
rex potuit exquirere) in monte infe- 
rioris MauritaniEP, non procul Oceano 
habet, lacu protinus stagnante, quem 
vocant Nilideni.' Est praeterea satis 
ignota Nili natura, quare scilicet 
singulis annis, Sole existente in Can- 
cro, totam inundet iEgyptum. Quid, 
quod Plinius eodem loco dicat varias 
ejus increment! causas esse, niodo 
flatum Etesiarum, modo alias affert 
causas, quas longum esset referre, 
sed e venire ut plurimum ejus incre- 
nientum a canis ortu per introitum 
Soils in leonem, et ut ait Virg. in iv. 
Georg. ' Per diversa mens septem 
discurrit in ora Usque coloratis am- 
nis devexus ab Indis.' Id est, iilthi- 
opibus. Oliver. 

Nili fluminis'] Hinc multa de Nile 
inspersit suis operibus apis ilia Atti- 
ca, et apud Strabonem dicit Nilum 
Tpiycivuv KopvcpTiv airoTeXeiv. De hujus 
fluminis mirarnlis et Cicero pocma 
fecerat, quod Nilum inscripserat, 
teste Capitolino in Gordianis. Coler. 
Flexuosos fossarum ambitus'] Constat 
^gyptuni fossarum plenam Nili su- 
perfluas aquarum inundationes reci- 
pientium. Justinus : • iEgyptum,' 
inquit, 'quae tot regum, tot saeculo- 
rum cura impensaque munita sit, et 
adversus vim incurrentium aquarum 
tantis instrncta niolibus, tot fossis 
concisa, ut, cum his arceantur, illis 
recipiantur aquae, nihilominus coli, 
nisi excluso Nilo, non potuerit,' dtc. 
Oliver. 



VALERII MAXIMI LIB. VIII. CAP. 7. 



1295 



In Ilallam iransgressum] Laiirtius : 
Cicer. de Senec. Idem de Kepnbl, 
Sed audisse te credo, turn vcro Pla- 
tonem, Socrate mortno, primnni in 
yEgyptimi discendi causa, post in 
Italiam conteiidisse. Coler. 

A TimcBO, et Aiione, et Cceto Locris 
Pythagorce prcecepta acciperet] Tiieo. 
dorus Canteriis per epistolam me 
monuit, repperisse se in veteri lihro, 
Arione et Ethecrate, Ex quo appo- 
site facit, Echecrate. Nam Ceeli Py- 
thagorari mentio niisquam, nee in 
Jamblichi qnideni Catalogo. At E- 
chccratis etiam Cicero meminit de 
Finibiis lib. v. ubi paene haec ipsa 
Valeriana : ' Cur ad reliquos Pytlia- 
goraeos, Echecratem,Timseun], Ario- 
nem, Locros,'&c. Lipsius. 

Octogesiino anno] "E^tjffev trr} Ttd', 
inqnit Suidas. Corrad. 

Sub capite Soplironis numeros habuisse 
fertur] Ita vulgo. Lege, Sophroriis 
wii/nos, quemadmodum est in Atrebat. 
Winchel. aliisquc. Fuit enim minio- 
grapbus Sopliron, velut testantur Dio- 
genes Lacrtius in Vita Platonis, et 
Suidas. Pigh. 

§ 4 Democritus] Vide Dlogenem 
Laertium in Vita Democriti. 

Pater ejus'] Videlicet Hcgesistra- 
tus, aut Athenocritus, aut Damasip- 
pus. 

Patrice] Partitus est fratribns snis 
snbstantiam, juxta alios, vol, ut tra- 
dit Valerius, patrise donavit, exigua 
pro se parte retcnta, qua illi peregre 
proficiscenti opus erat. Adeo stu- 
dlosum fnisse tradit Laertius, ut ex 
vicino hortulo sibi cellulam seligeret, 
ibique seipsuni includeret : et cum 
aliquando ipsius pater bovem ad im- 
molandum adduxisset, ibique alli- 
gasset, tamdiu hoc ab illo non fuisse 
cognitum, quoad hunc ille sacriticii 
obtentu excitavit, et bovi admovit. 
Constat enm aliquando Atbcnas ve- 
nisse, et ob Qontcmptum gloriac ag- 
nosci noluisse, et quuni cognovisset 
ipse Socratem, ab eo ignoratum fu- 



isse. Laboravit bic plurimum in sola 
rerum natura contemplanda (ut qui- 
dam ferunt) ; et quocunque fortunze 
casu niutabiliunique rerum audito, in 
risum solvebattir. Unde Juvenalis 
Sat. ' Perpetuo risu pulmonem agi- 
tare so'ebat Democritus.' Hunc ali- 
quando insanisse crediderunt ejus 
cives ; unde ad ejus curationem ad- 
hibuere Hippocratem, qui, cognita 
viri sapientia, cives niagis (juam De- 
mocritum insanire judicavit, a quo 
niulta se didicisse profitebatur. Nam, 
ut refert Laertius in vita Democriti, 
quum ad enm venisset Hippocrates, 
maximum diligentiae suce et callidi- 
tatis testimonium dedit Hippocrati, 
qui pueilam Hippocratis comiteni, et 
integram, et vitiatam cognovit. Nam 
primo die sic iliani salutavit : ' Salve 
virgo.' Postridie vero ; ' Salve mn- 
lier.' Fiierat enim puelia nocte ipsa 
vitiata. Sunt etiam qui dicant seip- 
suni occaecasse, ad naturae secreta 
cautius rimanda. Cujus rei auctores 
sunt Cicero Tusc. Queest. lib. v, et 
Aulus GcUius Noct. Alt. lib. x. De 
cujus morte variai sunt sententias, ut 
Laiirtius tradit. Periit autem cen- 
tesimo et nono suae a-tatis anno. 
Hie omnia atomis coustare dicebat, 
et plures esse mundos, et corrupti- 
biles. Multa volumina rcliquit, nt 
auctor est Laertius in ejus vita. 
Oliver. 

§ 5 Carneailes laboriosus] Hie Plii- 
losopluis Cyrenacus fuit, Epicomi, ut 
quidani ferunt, sive, ut alii dicunt, 
Pliilocomi filius, Stoicorum et Cliry- 
sippi discipulus. Mem, 

Nonaginta] Mortuus est nonagesimo 
suaj aetatis anno, ut Valerius refert ; 
Laertius vero octogesimo quinto, 
Oiympiade centesima sexagesima sc- 
cunda. Idern. 

Addixcrat] Astrinxcrat, destinave- 
rat. Nam addiccrc apud JCtos signi- 
ficat per licitationem alitjuid vendire, 
lioc est, in venditione publica. Unde 
addicii apud vcteres dicebantur, qui 



12m 



NOTiE VARIORUM IN 



praetoris jussu cum solvendo non 
essent, creditoribus vendebantur. 
Oliier. 

Helleboro se] Hoc factitasse eum 
cum Zenone disputaturum scribit 
Agellins. Idem sentit Plinius. Lap- 
sus Valeiii memorialis : vel vitte tem- 
pora quam diversa. Lege utiiusque 
vitam apud Diogenem. Varro Ses- 
quiulysse : * Alteram viam deformas- 
se Caineadem virtutis se ciipis acris 
aceti :' lege: 'e ciipis acris aceti.' 
Varro, non elleborum, sed acetura 
facit purgamen Carneadis, quod alii 
PythagoraE adscribunt,alii Chrysippo. 
Fulgentius in Continentia Virgiliana 
elleborum Chrysippo tribnit : ' Ego 
vero Clirysippi eliebori ranciduio 
ncore postposito.' Coler. Helleboro] 
Hellebori duae sunt species coloris 
insiguis, candidi et nigri, qui non 
cognoscuntur, nisi ex radice, teste 
Plin. Nat. Hist. lib. xxv. cap. 13. 
ubi miilta de ejus proprietate: sed 
imprimis candidum probat, quod 
causas niorborum extraheret, et pri- 
mo fuisse terribile, deinde adeo pro- 
miscuum, ut plerique studiorum gra- 
tia ad providenda acrius, quae com- 
mentabantnr, saspius sumptitaverint. 
Quo et usum Oftrneadem responsu- 
rum Zenonis libris fuisse dicit. Au- 
lus quoque Gellius Noct. Att. lib. 
XVII. duas species Hellebori dicit. 
Oliver. Helleboro'] Candido, quod 
in Anticyra optimum nascitur. Ba- 
(lilts. 

Ad exprimendum ingenimn] Ad ex- 
plicandam vim ingenii. 

§ 6 Anaxagoram] Hie, culdam di- 
centi quod patria sibi cura? non es- 
set, Immo cura patriae mihi maxima 
est: etdigitum extendebatin ccelum, 
ostendens illam sibi vcram patriam 
esse. Impietatis semel a Cleomene 
accusatus, quod Solem, quem Athe- 
nienses colebant, candentem lami- 
nam diceret, et pcnitns ignitam, de- 
fensus a Pericle discipulo, quinque 
talentis mulctatus et exilio fuit. De 



cujus morte varias dicit Lacrtiu.s 
sententias esse scriptorum. Oliver, 

§ 7 Archimedis, Sfc] Archimedes, 
vel, ut Quintilianus de Inst. Orat. 
lib. r. Archinienides Syracusanu3 in 
omni Geometria ante alios mira sub- 
tilitate laudatus. Erat enim, teste 
Livio lib. xxy. unicus spectator 
cceli syderumque ; mirabilior tamen 
inventor bellicorum tormentorum, 
qui ea quae hostes agerent, ipso 
peilevi moniento ludificaretur. Oliv. 

Machinationibus ejus] Praeter caete- 
ros vide Plin. lib. vii. Silium lib. xiv. 
Colerus. 

Protracto manibusjndcere] Secto,vel 
scisso pulvere, in quo diametros et 
formas suas designabat. Oli\i. 

Noli, inqiiit, obsecro istum circulum 
disturbare] Ita vulgo. Dictio circu- 
lum ex glossemate item irrepsit in 
contextum, ut scripti libri demon- 
strant. Formas metricas traxisse 
eum in pulvere scribunt Livius et 
Plutarchus ; non deternuiiate circu- 
los. Pigk. 

§ 8 Socratem etiam, Sfc] Socrates 
fuit adeo studiosus, adeoque scientiae 
cupidus, ut nee a midieribus quidtra 
turpe existimaret discere, quod utile 
fore videretur. Praeterea cum jam 
omnium pene rerum scientiam com- 
plexus esset, Musicae quoque operam 
dare non erubuit in provectiori jam 
astate, ut ad reliquas virtutes suas, 
quae mirabiles fuisse creduntur, hoc 
etiam, quantulumcunqueforet, acce- 
deret, nequid illi unquam defuisse 
videretur. Ita effecit indnstria sua, 
ut dum semper aliquid sibi deesse 
existimaret, ad eum scientiae cumu- 
luni perveneritjUt alios locupletissime 
docere posset. Fuit, teste Gellio, 
tanta temperantia, ut omne suee vitae 
tcmpus valetudine inoffensa transe- 
gerit. De cujus morte dictum est in 
cap. de Sapienter dictis. Oliv. 

Fidibus Iractandis] Musicae arti, ut 
sciret fidibus canere. Cur auteni hnic 
arti jam senex operam dare voluerit, 



VALERII MAXIMl LIB. VIII. CAP. 7. 



1297 



hanc causam fuisse ferunt, quod in nam Isocrates, ut diximus, novem et 



convlvio invitatus a qnodam nt cane- 
ret, se fidibus nescire respondil: 
quod a nomiullis risu exceptum, ad 
Musicam peidiscendani ilium incita- 
vit, nt sero potius, qnam nunqnani, 
artis illius rationeni teneiet. Fides 
chorda in cithara vel lyra, aliove in- 
strnmento extensa. Idem. 

§ 9 Isocrates, ^c] Ut omnem in- 
dusti'i^e rationem in nuo homine fn- 
jsse comprehendamus, Isocratis ex- 



nonaginta confecit annos. Hie vero 
ad octogesimum tantuniniodo perve- 
nit annum : ergo citerioris, id est, 
brevioris aotatis termiuos. OUv. 

Ckrysippi] Hie Clirysippus Apol- 
lonii Solensis filius, sive Taisensis, 
I'hilosophus aeutissimns, adeo nttes- 
tentur fernie omnes, Jovem ipsinn 
ejus acutioribus argumentis vix re- 
sistere potuisse, si in terras descen- 
disset. Fuit ergo ingeniosiis et acu- 



emplum leetoribus subjicianuis. Fiiit tns in omni genere orationis. In 



auteni Isocrates Grzecus Orator cla- 
rissimns, Gorgise auditor, niultoruni 
Pliilosophornm Piteceptor exiniius, 
ut Maerobius testatur. Et, teste 
Quintiliano, fuit diverso dictndi ge- 
nere nitidus et comptus, palaestrae 
magis quam pugnze accouiniodatus, 
omnes dicendo veneres sectatus, in 
inventione facilis, bonesti studiosus, 
in compositione adeo diligens, nt 
cnra ejns reprehendatur in a?tate jam 
confecta, videlicet decrepita. Quar- 
tum et nonagesimum agens annum, 
teste Cicerone in Catone Majore, 



plerisque a Zenone dissentit et Cle- 
antlie. Qiioties advcrsus Cleanthem 
disserendo egisset, tanta ducebatur 
patnitentia, ut crebro diceret : * Equi- 
dem alias fortunatus sum praeterquam 
in Cleantbem : in boc sum infelix.' 
Et, ut dixit Cicero de Nat. Deor. 
natus est homo Chrysippus ad niun- 
duni conteniplandum atque miraii- 
dum. Nam, teste Laertio, septin- 
genta volumina edidit, et quicquid 
incidebat, niandabat Uteris, et sa'pc 
emendabat, et magna testinioniorum 
nube ntebalur. Quod adeo in con- 



librnm composuit qui Uavad-r^vaiKhs suetudine habuit, nt in quibusdam 

inscribitur, totiiis Grapciae et inpri- suis opuscuiis totam Euripidis Me- 

mis Athenarum gesta laudesq'.ic con- deam insereret, petentique cuidani 

tinens, et studia urbis, quern tanta ab altero legente quidnam id essct, 

scientia constat fuisse refertum, nt quod legcrct ilii, Cbrysippi Medea 

admirarentnr omnes, in ea »tate in- est. Qnarc de illo ait Apollodorus 



genii vires tanfnm valuisse. Ex quo 
facile compreliendi potest, in homi- 
nibus corpora quidem senescere, ani- 
mo8 vero nunqnam, si quis bene dili- 
genterqiie coluerit eos. Cicero de 
Isocrate : ' Est etiam quietc, et pure, 
atque elfganter actae aetatis placida 
ac lenis senectus, qualem accepimus 
Platonis, qui et octogesimo anno scri- 
bens est morluus, qiialemipie Isocra- 
tis, qui eum librum, qui UavaOrimiKhs 
inscribitur, quarto et nonagesimo 
anno scripsisse dicitur, vixitque quin- 
qiiennium postca.' Idem. 

i) 10 Citerioris alntis metas] Quia 
non ad Isocratis a-tatem pervenit, 
hoc est, non tanto tempore vixit : 



Athenitnsis : ' Si quis tollat de Chry- 
sip|»i libri?, qua; alicna sunt, charta 
illi vacua relinquitur : ejns tamen 
libri ciarissimi, et in Dialectica prae- 
cipue, in qua fuit adeo insignis, ut 
dicerent si apud Deos in nsn esset 
Dialectica, non fiitnram aliam quam 
Cbrysippcam.' Erat praeterea, teste 
Latirlio, imbecilli tenuique corpus- 
culo, quod ex ejus imagine dicit ap- 
parere, potationibusque deditum fu- 
isse rtfert. Unde, teste Hcrmippo, 
a discipulis nd sacrificium ductus, 
dulce mcrum ad<!0 bibif, ut fatigatus 
angustiJs spiritus eum quinta die post 
reliqnerit, cum esset octoginta trium 
annorum : sunt qui dicaot eum nimio 



Delfh. et Vur, Clus, 



Val. Max. 



4 N 



1298 



NOTiE VARIORUM IN 



risii coinprehpnsum interiisse, ita ut 
cum asiniis mauducasset ficiis, anicu- 
l^e dixisset, lit vlmini asino daret, 
nimioqiie deliinc lisii expirasse. Oliv. 

Octogesimo anno captuni] Atqni sep- 
tuagiiita ties vixisse tantiim scribunt 
Laiii tins et Siiidas. Corrtidus. 

Cceptum ante quadrageshnmn \oyi- 
kZv'] Ila viilgo. Melius in vett. libris: 
Cceptum umlequadragesimum. De C^hry- 
sippi libris, vide quae Diogenes La- 
ei tiHs. Pigh, 

§ 11 Cleanlhe] Hunc Valerius di- 
cit Chrysippi auditorem, cum e con- 
trario Laertius dicat Zenoni operam 
dedisse. Oliver. 

Numen] Divina virtus ipsius Indus- 
triae. 

§ 12 Sophocles] Hie tragoediarum 
scriptor clarissimus Atheniensis, de 
quo dixinius in cap. de Continentia 
lib. IV. cujus tanta fuit industria, ut 
cum ipsa rerum natura certasse vi- 
deatur. Nam cum esset annorum 
ferine centum, OEdipodem tragoediam 
composuit, de qua Cicero in Catone 
Majore : * Sophocles,' inqnit, ' ad 
summam senectutem tragoedias fecit, 
qui propter sludium et industriam, 
cum rem negligere familiarem vide- 
retnr, a filiis in judicium vocatus, ut, 
quemadmodnm nostro more rem male 
gerentibus patribus bona interdici 
Solent, sic ilium quasi desipientem a 
re familiari renioverentjudices ; tunc 
senex dicitur earn fabulam,quam ha- 
bebat in manibus, et proxime scrip- 
serat, Qidipodem Coloneum, reci- 
tasse judicibus, quaftsisseqne, nuni 
illud carmen desipientis videretur. 
Quo rccitato, sententiis judicum est 
liberatus.' Oliver. 

Gloriosum, Sj-c.l Hoc liabuit cum 
natura certanieu, ut diu vivendo la- 
boriosus semper esset. Natura Ion- 
gum iili vilaa spatium concessit, quo 
posset scribendo gloriam comparare. 
Sophocles illud non niinori studio et 
industria spatium confecit. Glori- 
osum igitur certamen, ut quanto ma- 



jus spatium daretur, tanto majori il- 
le studio conficeret sub ipsum trans- 
ituin ad mortem, de qua morte dice- 
niuslib. ultimo cap. 12. Oliver. 

Prceripere gloriam] Antigonam et 
Electram pra> capteris landat Diosco- 
rides Poeta Epigrammatarius. La- 
ertius : l,vpeTt-\-{]poc(r€v t7jv Tpayct>5'.av. 
Coleriis. 

Idque ignotum esse posteris filius So- 
phoclis noluit Soplion^ Ita vnlgo. Le- 
gend uin Filius Sophoclis lophon noluit. 
Ita euni appellat Suidas : 'locpuv 'Adri- 
va7os TpayiKhs, vlhs '2,o(poKX4ovs rov rpa- 
yKOOTTotov, yv{jo'ws, in^h J^iKoffrpdrris. 
Astipulatur Snidae Laertius. Pighius. 

§ 13 Simonides'] Hie Lyricus Poe- 
ta fuit, ut diximus lib. i. cap. de 
Somniis, item cap. de Miracul. Unde 
et carmina quaedam Simonidea dicta 
sunt. Primus etiam artem memoriae 
invenisse dicitur, teste Cicerone. 
Oliv. 

In eorum, c^c] In tlieatrum descen- 
dit, ut carmina sua quae recitaret, 
caeterorum Poctarum versibus potio- 
ra esse probaret, et ita propositum 
praemium caperet. Oliv. 

§ 14 Jinn Solon'] De hoc Solone 
diximus lib. v. cap. de Ingratis. 
Fuit aiitem unus e septem Sapienti- 
bus, Atheniensis, ut quidani diciint, 
ut alii, Salarainius, de qua insula 
diximus supra lib. et cap. pra'scrip- 
tis. Utcunque sit, Athenis vixit, et 
nrbem illam, quasi novam civitateni, 
moribus et legibus condidit. Qua in 
re tanto temperaniento se inter ple- 
bem et Senatiim egit, ut ab utrisque 
)>arem gratiam contraxerit. Legitur 
apnd Platonem Solonem judicio Cri- 
tias ciijusdam viri doctissimi videri 
non solinn prudentia prae caeteris 
laiidc dignum, sed etiam carminibus 
praestitisse ; et si sernionem, quern ab 
jligypto reversus instituerat, impies- 
set, non minorem Hesiodo vel Ho- 
mero futurum. Continebantur au- 
tem in eo Atheniensium gesta. Hie, 
quanquam omnium liominum judicio 



VALERII MAXIMI LIB. VIII. CAP. 8- 



1299 



haberetnr continens, tamcii iudn!- 
sisse scribitur vino : cujus indiistria 
quanta fiieiit, ex ejus verbis con)prc- 
hendi potest. Nam diclilare sole- 
bat : Tqpo.(TKta 3" oA ttoAAc', ^i^acTKoiJ-QVos, 
Senesco semper miiUa addiscens. PiiE- 
teiea cum extrenium fat) diem snsti- 
neret, et qui assidebaut amiri ac 
faniiliares de re quadaui dispntarent, 
caput eiexit, auditurus quid illi tunc 
inter se disserereut; inteiio;;;Uus si 
quid esset quod vellet, ut percepto, 
inquit, quicquid est de quo dispnta- 
tis, eruditior iiinc abeam, nioriarque 
sapientior. Vox profecto Pbiloso- 
pho tanto diguissima. Idnn. 

Fatis pressn